Strona · s. 4strona oryginału ↗
Język naukowy w postkolonialnej Ukrainie
Слово Просвіти, №06 за 2012 рік
U niektórych autorów publikacji rosyjskojęzycznych wywołują homeryczny śmiech typowo ukraińskie terminy naukowe, takie jak: dyszkowycia (zapalenie oskrzeli), żowtopropasnycia (wirusowe zapalenie wątroby), zapijna miazznia (delirium tremens), nyźkorostok (karzeł), perwnewyj (elementarny), sołodycia (cukrzyca), schreszczenec (hybryda), czerwoniwka (rumień), czereniak (ząb mądrości) itd. Zdaniem krytyków takie terminy są całkowicie zbędne, a nawet szkodliwe, ponieważ od dawna istnieją dla nich wspólne rosyjsko-ukraińskie lub obcojęzyczne odpowiedniki. Iryna MAHRYCKA, m. Ługańsk. Ukraina nie jest tu wyjątkiem. W językoznawstwie chronienie języka przed wpływem zapożyczeń obcojęzycznych jako reakcja na zagrożenie denarodowieniem, utratą kulturowej odrębności nazywa się puryzmem. W wielu kulturach europejskich procesy oczyszczania języków z elementów obcych to już utrwalona tradycja, nieunikniony etap ich kształtowania się i wzmacniania, swoista forma walki narodu o polityczną i kulturową niezależność. Właśnie tak kilka stuleci temu powstał i utrwalił się lokalny puryzm w Niemczech, które znajdowały się pod wpływem kulturowym Francji; na Węgrzech, będących pod presją niemieckich i francuskich żywiołów językowych; w Islandii, gdzie wysiłkami tamtejszych filologów rozwinął się ruch na rzecz oczyszczenia języka z duńskich i niemieckich nawarstwień; w Czechach, które wywalczyły własny język, a co za tym idzie tożsamość, u potężnego imperium Habsburgów; w Polsce, gdzie puryzm również był odpowiedzią na brutalną germanizację Polaków. W XX w. Turcja zreformowała swój język drogą zdecydowanego wypierania terminów arabsko-perskich i ustanowienia w ich miejsce rodzimych słów potocznych i dialektyzmów, starannie zebranych przez filologów na terenach tureckich. Bogatą praktykę purystyczną jako obowiązkowy etap kształtowania się języków literackich na bazie ludowej mają też inne narody europejskie (Bułgarzy, Serbowie, Macedończycy, Chorwaci, Estończycy, Włosi, Finowie), a także narody Azji (Persowie, Żydzi, Japończycy itd.). „Ustawa Toubona” we Francji przewiduje płacenie wysokich kar za nadmierne używanie leksyki obcojęzycznej; jej użycie dopuszcza się tylko w przypadku braku odpowiedniego analogu w języku francuskim, przy czym zapożyczone słowo obowiązkowo wyjaśnia się po francusku. A na straży języka francuskiego stoją instytucje podległe bezpośrednio prezydentowi lub premierowi — takie jak Wysoka Rada Języka Francuskiego, Główna Komisja ds. Terminologii i Neologizmów, wyspecjalizowane komisje terminologiczne Akademii Francuskiej, koordynowane przez jednostkę Ministerstwa Kultury, Główny Zarząd ds. Języka Francuskiego. W wielu krajach europejskich (Niemcy, Polska, Estonia, Słowenia, Chorwacja itd.) dzisiaj aktywnie działają stowarzyszenia społeczne, które zajmują się ochroną swoich języków przed nadmiernymi zapożyczeniami. Narodom europejskim pozbyć się kompleksu niższości językowej i utrwalić kult swego, a nie cudzego, zawsze pomagała działalność oświatowa ich narodowych autorytetów naukowych i kulturowych. Bez wątpienia w dylemacie „zapożyczać czy tworzyć własne” wybór zależy nie tyle od czynników wewnątrzjęzykowych, co od założeń ideowych społeczeństwa. Nam też było właściwe doświadczenie europejskie. Ukraińskie tworzenie terminów purystycznych bierze swój początek od lat 70. XIX w., kiedy pojawiły się prace leksykograficzne M. Łewczenki „Opyt russko-ukrainskago słowaria” oraz I. Werchratskiego „Znadoby do słowaria jużnoruskogo”. Ale najbardziej produktywnym okresem tworzenia terminów na bazie żywego języka były lata 20. ubiegłego stulecia. W tym czasie wydano kilka słowników terminów medycznych, wśród których — „Rosijśko-ukrajinśkyj słownyczok medycznoji terminolohiji” O. Kuryło (1918), „Nomenklatura chworo” O. Korczaka-Czepurkiwskiego (1927), „Słownyk medycznoji terminolohiji” W. Kramarewskiego (Ch., 1931) i in. Słowniki te zawierały takie rodzime nazewnictwo, jak bjuczka (tętnica), hnojak (ropień), komirka sercia (komora serca), lomeć (reumatyzm), nawijuwannia (hipnoza), jaducha (silna duszność) i pod. Wszyscy (!) uczeni wtedy zgadzali się z tym, że w tworzeniu terminów należy wykorzystywać wewnętrzne zasoby językowe, i udowodnili, że język ukraiński posiada cały arsenał leksykalny i gramatyczny do tworzenia terminów naukowych w duchu języka ludowego. I tym potwierdzili wniosek francuskiego lingwisty A. Dauzata o tym, że nie ma przewagi jednych języków nad innymi, że „żaden język sam w sobie nie jest bardziej przystosowany (zdatny) do życia niż sąsiadujące z nim”.
Ale, jak wiadomo, w 1933 roku władza radziecka położyła kres zarówno ukrainizacji w ogóle, jak i ukraińskiemu purystycznemu tworzeniu terminów w szczególności. Ukraińskich filologów, którzy byli zaangażowani w ten proces, represjonowano, ich prace napiętnowano jako „szkodliwe” oraz „burżuazyjno-nacjonalistyczne”, słowniki terminologiczne wywieziono z Ukrainy i zniszczono. Jeden z krytyków ukraińskich purystów lat 20. S. Wasylewski pisał: „Mamy do czynienia z uzbrojonym wrogiem, który przewrócił niejedną tysiąc stron zabytków etnograficznych i w ogóle różnych źródeł literackich (a czy z naukowego punktu widzenia to źle? — I. M.)… Za „czystą nauką” Tymczenki, Krymskiego, Kuryło i innych kryły się faszystowskie plany interwencjonistyczne… My, uzbrojeni w naukę Marksa-Lenina-Stalina, ostatecznie dobijemy wroga i zbudujemy bolszewickie ukraińskie językoznawstwo, godne epoki socjalizmu”. W 1936 roku pojawił się oczyszczony z „nacjonalistycznych” elementów „Słownik terminologii medycznej”, opracowany przez „brygadę pracowników naukowych”, który zademonstrował całkowite wykrwawienie narodowej leksyki medycznej. Od tamtej pory aż do początku lat 90. ubiegłego stulecia terminy naukowe w języku ukraińskim tworzono albo drogą kalkowania czy bezpośredniego zapożyczania z języka rosyjskiego, albo przenoszenia internacjonalizmów z tego samego rosyjskiego — byle tylko było mniej rozbieżności między dwoma „bratnimi” językami. Sam wykaz ukraińskich słowników terminologicznych, zniszczonych przez władzę komunistyczno-bolszewicką w 1933 roku, poraża, bo zawiera on te same słowniki terminologiczne, których deficyt odczuwamy teraz, zmuszeni używać obcojęzycznych zapożyczeń. Właśnie w wyniku tego deficytu potomkowie tych, którzy byli zaangażowani w niszczenie tych słowników, teraz szydzą… Całkiem logiczne, że zdobycie przez Ukrainę niepodległości politycznej w 1991 roku stało się impulsem dla nowej fali purystycznej w ukraińskim językoznawstwie. Warto zgodzić się z Ołeksandrem Taranenką w tym, że „puryzm we współczesnej praktyce językowej skierowany jest na oczyszczenie języka ukraińskiego nie w ogóle ze śladów wpływu innych języków i przeciwko zapożyczeniom nie z języka polskiego (wiadomo, że język ukraiński rozwijał się przez kilka stuleci pod potężnym wpływem nie tylko rosyjskiego, ale i polskiego języka, który też pozostawił w nim zauważalny ślad. — I. M.), a tylko z rosyjskiego, który …rozpatrywany jest przy tym jako główne źródło zewnętrznego wpływu na język ukraiński, zdolne pozbawić go cech swojej tożsamości. W takiej walce ze skutkami wpływu języka rosyjskiego dochodzi zarówno do usuwania właściwych rusycyzmów, jak i nie zawsze uświadamianego odpychania w ogóle od obrazu języka rosyjskiego, w tym także od obecnych w nim obcojęzycznych słów, …od historycznie wspólnych dla obu języków jednostek”. Chodzi o specyficzną, właściwie ukraińską odmianę puryzmu językowego — walkę z tzw. „moskwofilstwem”, które, według Wasyla Simowycza, oznacza: „Przyjmować to, co od obcych narodów trafia do skarbca naszego języka, nie od nich bezpośrednio, a przesianym przez moskiewskie sito… omijając swoje własne frazy, brać moskiewskie; dosłownie tłumaczyć (a to i nieprzetłumaczalnymi zostawiać) słowa i wyrażenia z języka moskiewskiego, nie przyglądając się temu, czy odpowiadają one duchowi naszego języka, czy nie”.
Ukraińska terminologia dzisiaj Aby określić stan, w jakim znajduje się terminologia naukowa w 21. roku niepodległości państwa ukraińskiego, wystarczy wziąć do rąk, na przykład, obowiązujące słowniki rosyjsko-ukraińskie terminologii medycznej i zobaczyć, jak tłumaczą one na ukraiński leksem tubierkulioz. Ignorując tradycyjny ludowo-potoczny jego synonim suchoty, autorzy tych słowników (M. Prysiażniuk, S. Wasser, I. Dudka) podają tylko jego rosyjsko-łaciński wariant — tuberkuloz. A jeszcze warto przeanalizować wystąpienia przedstawicieli ukraińskiej „elity”, którzy powinni proponować społeczeństwu wzorce mówienia, w tym także naukowego. Oto jeden z ludowych wybrańców z wysokiej trybuny Rady Najwyższej przemawia: „Konsensus idzie w tym sensie, że sekwestr i kataster trzeba prolongować”. Wszystkie rzeczowniki-terminy w tym cytacie są zapożyczone i istnieje wielka wątpliwość, czy ktoś, oprócz samego deputowanego, zrozumiał treść powiedzianego. Odnośnie nadmiernego używania zapożyczonej leksyki Swiatosław Karawanski zauważa: „Zbyt częste używanie obcojęzycznych słów niektórzy uważają za oznakę wykształcenia. Doświadczenie zaś i praktyka świadczą, że miłość do „uczonych” słów czasem ukrywa brak wykształcenia i nieznajomość języka ojczystego. Trudno zaprzeczyć, że współczesny kulturalny człowiek nie może nie używać obcojęzycznej leksyki, a zwłaszcza w sferze nauki. Jednak nadmierne używanie obcojęzycznych słów, a tym bardziej popisywanie się tym używaniem, nie upiększa języka współczesnych. Obcojęzyczne słowa trzeba używać tam, gdzie jest to konieczne, gdzie bez nich nie da się obejść. Tam zaś, gdzie jest możliwość używać swojej leksyki, lepiej używać swojej”. Dlaczego więc we współczesnej Ukrainie, rzekomo pozbawionej kolonialnych pęt, prawie nieobecna jest europejska w swojej istocie praktyka oryginalnego tworzenia terminów na bazie narodowej, a poszczególne purystyczne próby wywołują kategoryczny sprzeciw ze strony ich przeciwników, a także oświadczenia tych ostatnich o „defektywności” rodzimej ukraińskiej terminologii, szerzej — o ubóstwie języka ukraińskiego i jego nieprzydatności dla innych, oprócz folkloru i sztuki, sfer? Dlaczego doświadczeni specjaliści usunęli się od „udomowienia” terminologii, a przodujące kręgi ukraińskiej inteligencji wykazują obojętność wobec tych procesów?
Odpowiedź na te pytania jest jedna: Ukraina wciąż pozostaje krajem postkolonialnym. Główną oznaką jej postkolonializmu jest to, że wielu Ukraińców jeszcze nie pozbyło się małorosyjskiej lub sowieckiej tożsamości — dała o sobie znać kilkusetletnia asymilacja ludności tubylczej w panujący, rzekomo bardziej prestiżowy, rosyjski język i kulturę. I, nie ma co ukrywać, ta asymilacja trwa również w naszych dniach. Dziś na Ukrainie działają dwa główne projekty: pierwszy bazuje na orientacji europejskiej, drugi skierowany jest na eurazjatycką mityczną wspólnotę, tzw. „russkij mir” — utopijny, retrogradacyjny, ale taki, który ma duże poparcie wśród znacznej części ludności Ukrainy. Który z tych projektów zwycięży, pokaże czas. Jeśli pierwszy, to ukraińska terminologia, szerzej — język ukraiński — nie utonie w oceanie globalizacji; pozbędzie się rosyjskiego pośrednictwa i będzie odchodzić od anglocentryzmu, a zatem zachowa się jako język silny i oryginalny. Ale czy warto filologom milcząco wyczekiwać, który z tych dwóch projektów zwycięży? Bezsprzecznie słabszy język (a ukraiński obiektywnie takim jest) nie ma prawa do leksykalnego mieszania, bo to może stać się początkiem jego końca; bez puryzmu jest skazany na stopniowe wypieranie i w ostatecznym rozrachunku — na całkowite wymarcie. Pyłyp Sełihej daje w tej niebezpiecznej dla języka ukraińskiego sytuacji słuszne rekomendacje, które adresuje zarówno do ukraińskich filologów, jak i do samego państwa ukraińskiego: „Warto rozszerzyć prawa Komitetu Terminologii Naukowej NAN Ukrainy z perspektywą odnowienia Instytutu Języka Naukowego Ukrainy. W składzie Komitetu należy stworzyć komisje z różnych dziedzin wiedzy, które regularnie wydawałyby zbiory obowiązkowych i rekomendowanych terminów. Omawiać proponowane warianty celowo na demokratycznych zasadach — z udziałem jak najszerszego kręgu zainteresowanych osób i instytucji. Przyjęte zaś decyzje muszą być obowiązkowe dla wszystkich ministerstw, placówek naukowo-oświatowych, przedsiębiorstw, redakcji i wydawnictw… Zorganizować Komisję Szybkiego Reagowania Językowego, która operacyjnie śledziłaby pojawianie się w literaturze i mediach nowych zapożyczeń i proponowała w zamian rodzime odpowiedniki… Zachęcać do pracy translatorskiej, a na uniwersytetach rozpocząć przygotowanie przyszłych translatoryków i tłumaczy naukowych… Formować opinię publiczną, wszak główną przeszkodą dla kształtowania się oryginalnych narodowych systemów terminologicznych są nie tyle wewnętrzne osobliwości języka, co społeczna obojętność, niepostrzeganie języka jako wartości kulturowej… Pogłębiać teorię zapożyczeń terminologicznych z uwzględnieniem współczesnych realiów globalizacyjnych, w szczególności wyjaśnić, które typy i zakresy wpływów zewnętrznych są korzystne dla języka ukraińskiego, a które — niszczycielskie”. Zadania są więc nakreślone, sprawa teraz w woli państwa i wspólnoty filologicznej do pracy na niwie zachowania języka ukraińskiego jako głównego atrybutu państwa ukraińskiego. Bez takiej woli nasze językoznawstwo nadal pozostanie uzbrojone w „naukę Marksa-Lenina-Stalina” i będzie trwać w stanie kolonialnym.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
