Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №06 за 2013 рік

16 s. · 29 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROZNAWCZY 6 (695), 7 – 13 lutego 2013 „Bibliomist”: blask i nędza naszych bibliotek

W stołecznej agencji „Ukrinform” we wtorek podsumowywano wyniki kolejnego etapu programu „Bibliomist”. W ramach tego programu w 2012 roku 237 bibliotek publicznych Ukrainy w 157 miejscowościach niemal wszystkich obwodów kraju otrzymało zestaw sprzętu komputerowego i zostało podłączonych do Internetu. „Bibliomist” to partnerska praca Rady Międzynarodowych Badań Naukowych i Wymian (IREX), Amerykańskiej Agencji ds. Rozwoju Międzynarodowego (USAID), Ministerstwa Kultury Ukrainy oraz Ukraińskiego Stowarzyszenia Bibliotecznego. Na ten program Fundacja Billa i Melindy Gatesów przekazała grant w wysokości 25 mln dolarów amerykańskich. Właśnie za te środki kupuje się sprzęt komputerowy i w ciągu kilku lat przekazano go setkom bibliotek. Partner programu — Korporacja Billa Gatesa Microsoft bezpłatnie przekazuje bibliotekom oprogramowanie o wartości około 9 mln dolarów amerykańskich. Można jedynie cieszyć się z tak hojnego prezentu zagranicznych sponsorów. Przecież naszym władzom lokalnym pozostaje jedynie wyasygnować w ramach programu skromne środki na podłączenie bibliotek do Internetu i korzystanie z niego. Jednak ogólnie system biblioteczny kraju, jak i cała sfera kultury, znajduje się w nędzy. Szczegółowiej o tym programie i o sytuacji naszych bibliotek w następnym numerze gazety. zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Chcecie widzieć piękną wieś — pomóżcie jej się odrodzić!

LIST CZYTELNIKA — DO DRUKU! Otwarty list-apel do Prezydenta Ukrainy W. F. JANUKOWYCZA, do przewodniczących frakcji Rady Najwyższej: O. Jefremowa, A. Jaceniuka, W. Kliczki, O. Tiahnyboka, P. Symonenki, do deputowanych ludowych: M. Tomenki, H. Nemyri, H. Kałetnyka, H. Herman, I. Farion, O. Laszki. Do wszystkich ludzi, którym nie jest obojętny los wsi. Wiele wsi wymarło, inne czekają w kolejce. Kto za to odpowie, kto z tego powodu cierpi? My z wami. Nasze prawa są nieodpowiedzialne, nielegalne, uchwalane pod dyktando podniesionej ręki przez haniebnych „pianistów”. Komu potrzebne jest takie życie? Chyba „naciskaczom przycisków”. Mieszkam w jednym z chutorów (skazanych na śmierć). Dla mnie radio to część bytu: z nim rano wstaję, pracuję w ogrodzie, kładę się spać — to mój rozmówca, język, tradycje, pieśń, wiadomości, prognoza pogody. Energetyka radia stymuluje do życia. Szkoda, ale od 1 stycznia 2013 r. przerwano nadawanie Pierwszego kanału radia ukraińskiego (od 10:00 do 18:00 — czas, kiedy trwa posiedzenie plenarne RN). Teraz na kanałach FM słuchamy wiadomości z Czelabińska, bo ktoś uznał, że jest to dla nas „bardzo interesujące”, a co dzieje się w obwodzie, rejonie, nie wiemy. Czyż to nie kpina? Widocznie ktoś chce zarobić pieniądze, ale nie z tej strony zaczyna. A może podłość jest hojnie opłacana? Minister rolnictwa deklaruje „Projekt odrodzenia ukraińskiej wsi”, a jednocześnie męczone są ludzkie dusze. Czyżby państwo potrzebowało wsi bez ludzi? Z radiem dorastaliśmy, żyjemy, idziemy w przyszłość. Kto ma prawo pozbawić mnie języka, pieśni, tradycji narodowych? To moje korzenie! Nikt nie zabrania słuchać rosyjskich wiadomości, ale nie kosztem kanałów ukraińskich. Nie depczcie tego, co święte, nie grzebcie w duszach, nie hańbcie się przed światem: z takim bagażem do Europy nas nie przyjmą. Widzimy, jak historia „szanuje” tych, którzy organizowali hołodomory, którzy w grudniu 1932 r. pod Charkowem (stacja Kozacza Łopań) rozstrzelali niewidomych, zniedołężniałych bandurzystów wraz z ich małoletnimi przewodnikami, którzy grą na bandurze zarabiali na chleb powszedni; którzy w 1943 r. rzucili do szturmu na Dniepr tysiące nieuzbrojonych ludzi i przy tym mówili: „Im więcej ich utopimy w Dnieprze, tym mniej zostanie dla Syberii”, którzy niszczyli cerkwie i duchowieństwo. Wiele można przytaczać przykładów działalności represyjnej machiny… I znowu zaganiają naród w barbarzyństwo! Tylko nie mówcie, że nie ma środków ani na radio, ani na wieś. W pieniądzach się kąpiecie, żyjecie w luksusie. „Pięknie obiecuj, a rób jak wyjdzie” — oto dewiza teraźniejszości. Od elementarnego porządku w Radzie Najwyższej zaczyna się porządek w państwie. Los wsi nie jest mi obojętny, więc chcę zapytać: Kiedy lokalne wspólnoty będą miały budżet, tak jak jest to w cywilizowanych państwach? Jak zimą, a latem — po deszczu dojechać do wsi wozem strażackim, „pogotowiem”, milicją, jak dotrzeć do szkoły uczniom (jest ich u nas dwoje, do niedawna było siedmioro), jak pochować człowieka, jak urodzić, jak zrealizować wyhodowaną produkcję, jak zbudować niedrogie mieszkanie, jak obronić się przed pośrednikami? Umrzeć drogo, urodzić się strasznie. Żaden projekt czy spółdzielnia nie rozwiążą problemu wsi bez drogi dojazdowej. Władza jest zobowiązana zachować to, co pozostało ze wsi. Nie na darmo mówią: wieś — nasza kołyska. Dlaczego na wieś patrzy się jak na źródło zysków, zapominając o człowieku? Jaka przyszłość czeka chutory w „Projekcie odrodzenia…”? Czy deputowani wiedzą o ich istnieniu w swoich okręgach? Ile chutorów nie ma dojazdów? Pewien komunista mówił mi: „Poczekamy, aż wy wymrzecie, a potem poślemy buldożer”. Kiedy planuje się czyścić koryta zamulonych rzek, a muł wywozić na pola zamiast nawozów? Ile rzek wymaga odnowienia? Gdzie podziały się kanały radiowe „Kultura”, „Promiń”, gdzie publiczna radiofonia i telewizja, dlaczego milczy radio obwodowe? Dlaczego ekrany telewizyjne są zapchane wyświechtaną „codziennością”, „mazanymi-przemazanymi” serialami, programy kanałów miesiącami się nie zmieniają? Co stało się z Pierwszym Kanałem Narodowym? Gdzie są utalentowani menedżerowie twórczy? Dlaczego brakuje programów poznawczych, zwłaszcza dla młodzieży? Jedna „rozrywka” z seksualnym podtekstem. Kanałów, które można oglądać, jest katastrofalnie mało. A wiadomości: zabił, zarżnął, udusił, przejechał, spłonął. Czy to jest taki nasz i wasz poziom? Każdy ptak ma swój śpiew, narody świata szanują swój język, a nasze „zajączki i króliczki”, „wilczki-braciszki”, piosenkarze i piosenkarki, sportowcy zapominają o swoim przeznaczeniu i odpowiedzialności. Dlaczego taki brak szacunku do języka państwowego, do samych siebie? Czy może trudno złamać odruch niewolnika? Według moich obserwacji, język ukraiński na ukraińskiej ziemi sprzyja zachowaniu zdrowia. Jaskrawym przykładem tego jest Iwan Piddubny, mistrz mistrzów, godny swojej Ojczyzny. Czyż nam o tym mówią i pokazują? Zamiast tego z ekranów telewizorów bije nudna, natrętna reklama. Kiedyż skończy się ta psychotropowa wakanalia? Takich „kiedy”, „dlaczego”, „gdzie” można przytaczać setki. Gdzie nie spojrzeć, wszędzie niepowodzenia. W mojej wsi nie ma sklepu, poczty, apteki, szkoły, szpitala, chodzimy 2 km po zaoranym polu do sąsiedniej wsi — cierpimy, ale kiedy zabierają nam ostatnie — to już za wiele. Zamiast podnosić dobrobyt człowieka, wyłączają jeszcze radio. Trzeba więc tak nas „kochać”! Piszę o tym, co przelało się w duszy. Dokąd wieśniak ma się udać? Zwracamy się do Gwaranta Konstytucji, Prezydenta Ukrainy: Wiktorze Fiodorowiczu, zwróćcie nam Pierwszy kanał radia ukraińskiego w pełnym wymiarze, abyśmy słyszeli hymn Ukrainy, bo to paszport państwa, a my jesteśmy jego obywatelami. Wierzymy, że Wy wieśniakom nie odmówicie. Ukraina stanie się demokratycznym, cywilizowanym, ukraińskim, europejskim państwem, z wysokim poziomem życia — jak Wy głosicie. Życie trwa, a władza nie jest wieczna. Szanujmy się. Ołeksij MAKSYTA, 75 lat, chutor Zełena Dołyna, rejon pawłohradzki, Dniepropietrowszczyzna

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

przewodnik SB Jarosław Tkacz („Tychyj”), łącznik Petro Palamar („Kaczor”), sekretarka Olha Steć („Ola”). Zatem Chorsun miał się czym chwalić. Ale… Nie powiedział o losie samego zdrajcy. Tak jak nie całą prawdę przekazywał swoim zwierzchnikom. Wyciąg z informacji zastępcy naczelnika zarządu-2-n MGB USRR podpułkownika Pastelniaka dotyczącej działalności sieci agenturalno-prowokacyjnej w Zachodniej Ukrainie za 1947 r. „W czerwcu 1947 roku przez Zarząd MGB obwodu tarnopolskiego został zwerbowany jako agent pod pseudonimem „KRAMARCZENKO” były kierownik SB okręgowego „Prowodu” OUN, posiadający bandycki pseudonim „ŻAR”. Według danych „KRAMARCZENKI”, przez nasze organy zostało zlikwidowanych 13 kierowniczych uczestników OUN, w tym kierownik SB krajowego „Prowodu” OUN „PODILLA” o pseudonimie „EFREM” oraz kierownik Tarnopolskiego okręgowego „Prowodu” OUN o pseudonimie „SZACH”. Po likwidacji wymienionych bandytów, przez „KRAMARCZENKĘ” zostały przeprowadzone działania w celu schwytania organizacyjnego kierownika krajowego „Prowodu” OUN „BURLANA”. W trakcie prowadzenia tych działań „KRAMARCZENKO” stworzył grupę agenturalno-bojową spośród 3 osobiście znanych mu uczestników OUN. Jeden z nich — MISKO — swoim zachowaniem wzbudził ze strony bandytów podejrzenie, został przez nich schwytany, przesłuchany i zdemaskowany. Według danych MISKI bandyci urządzili zasadzkę na „KRAMARCZENKĘ”, który, będąc przez nich raniony i nie chcąc się poddać, zastrzelił się…” Powstaniec „Misko” (Mychajło Pasicznyk), były bojownik „Żara”, zwerbowany przez tego Judasza i jego nowych panów jako agent, ograł zarówno swojego byłego szefa, jak i obwodowe MGB. Jako łącznik z przewodnikiem „Burlanem”, zaproponował zwabienie „Burlana” do swojej „nowo wybudowanej kryjówki”, tam podanie mu środka nasennego i założenie kajdanek. MGB zapewniło „Miskowi” kajdanki i wiśniówkę, doprawioną silnie działającym środkiem nasennym. W umówionym miejscu czekał „Żar”, czyli świeżo upieczony „Kramarczenko”. Aby powiadomić, że „Burlan” jest w kryjówce. Kiedy „Żar” pojawił się i cicho zapytał: „Jest?”, „Misko” odpowiedział: „Jest”. I wystrzelił Judaszowi w pierś. W tym czasie zza krzaków posypały się serie z automatów w stronę samochodów z żołnierzami. Za krzakami leżało jeszcze kilku powstańców, którzy ubezpieczali „Miskę”… Należy zaznaczyć, że żadnej nowej kryjówki „Misko” nie budował i przewodnika do niej nie zwabiał. I przez „bandytów schwytany” nie był. Udając, że współpracuje z MGB, pracował dla podziemia. Likwidując Judasza Mahdija, Mychajło Pasicznyk w tej walce, niestety, sam również zginął… Lecz powróćmy na ziemię krzemieniecką. Do agenta „Krawcia”. Ten, jak obiecywał, pracował „uczciwie i sumiennie”. „Zdobył autorytet”. Za każdą wykonaną pracę otrzymywał pieniądze. A ze swoim bezpośrednim operacyjnym oficerem prowadzącym Komarowem niemal się spoufalili. Chodzili do siebie w gości,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Zgniłe korzenie zdrady. Warsztat historyczny

Jewhen DUDAR Niejednokrotnie zastanawiałem się nad naturą zdrady. I doszedłem do wniosku, że od „niewinnego” szeptania do morderczych donosów jest tylko jeden krok. Jeśli podmiot ma skłonność do małych podłości, to nadejdzie ta czarna godzina, w której dopuści się podłości największej. Ten, kto doniósł dziś tobie na kogoś, jutro komuś doniesie na ciebie. W Związku Radzieckim sytuacyjni szepty i etatowi kapusie byli w każdym zespole. Ich kultywowano, ich szkolono, ich podkarmiano, ich rozmnażano. Jak pałeczkę dżumy czy cholery. Cały organizm społeczny imperium był „zszyty” tym gadzinostwem. Faktycznie, na nim cała imperialna machina się trzymała. Każda zdrada w swojej istocie jest hańbą. Lecz najbardziej haniebna jest zdrada duchowa. Zdrada swojego narodu, jego ideałów, świętości… „My przynajmniej jeszcze długo nie bylibyśmy w stanie pokonać podziemia na Zachodniej Ukrainie, gdyby wśród nich nie było zdrajców… Prawda, cała nasza machina agenturalna pracowała na to, by w ich środowisku siać podejrzenie. Podejrzenie zaś rodziło nieufność, a nieufność pociągała za sobą samozniszczenie i zdradę…” To wyznanie jednego „maścianego” czekisty. Zdrajcy, sprzedawczyki, polityczne prostytutki są u każdego narodu, na każdej ziemi. Na powierzchnię wypełzają najczęściej wtedy, gdy swoim tchórzliwym wnętrzem czują, że jest komu się sprzedać. Kiedy na tę ziemię nadciągają obcy zdobywcy lub zachłanni „krewniacy”. Ale nie każdy pójdzie na zdradę nawet w najbardziej beznadziejnej sytuacji, tak jak nie każdy w najokrutniejszej walce jest zdolny stać się bohaterem. Do tego muszą być istotne przesłanki i, być może, przede wszystkim — genetyczne. Jeśli korzenie są zdrowe, to i drzewo będzie zdrowe. Jeśli w rodzie zakorzeniona jest niewolnicza zgnilizna, to i korona będzie z samych pokrak. Dziad był enkawudowską miotłą. W latach wielkiego głodu wymiatał ludzkie spichlerze i ludzkie piece. Ojciec — archiwistą KGB. Więc czemu dziwimy się, że to — łyse i diabelskie — wypełza na ekrany telewizorów, na szpalty szowinistycznych gadzinówek, opluwa ukraińską historię, rycerzy ducha narodowego, nasze narodowe świętości? Ta hołota ukraińskiej historii wydeptuje na Ukrainie wszystko, co ukraińskie, liże tyłek moskiewskiemu satrapie, modli się do „ostatniej psychotropowej broni rosyjskiego imperializmu — Cyryla”, bo ma dziedziczny syndrom „małorosyjskiej podłości” i „słodkodrzewnej niewolniczej gorliwości”… Potomek tego „uczonego unikatu” — hołota druga — nie tylko odziedziczył obie choroby przodka, ale i prześcignął go swoim idiotyzmem. Według jego „badań” okazuje się, że Ukraińcy w ogóle nie mają najmniejszego związku z Rusią Kijowską. Słowem, jeszcze nawet Rosji takiej nie było na świecie, a tę terytorię już zasiedlali „w i e l k o r o s j a n i”. To potem tutaj wpadli „najeźdźcy” z Karpat i wszystko podporządkowali sobie. Czytasz to schizofreniczne służalstwo i robi się niedobrze. Myślisz: dlaczego ci Ukraińcy tak nienawidzą w sobie Ukraińca? Dlaczego wolą być parszywą gnidą cudzoziemskiej wszy, a nie godnymi przedstawicielami swojego narodu? Podgniły narodowe korzenie? A może ich w ogóle nie było. Natura dała tylko te korzonki, które ciągną z ziemi rodzinnej, z narodu swego tylko pożywkę dla trzewi. Brzuch rośnie, a dusza usycha… Powróćmy do wyznań „maścianego czekisty”: „Gdyby wśród nich nie było zdrajców…” Nie będziemy detalizować, że „kowale ludzkiego szczęścia” sami masowo kuli zdrajców. A „kowale”, trzeba oddać sprawiedliwość, byli fachowi. I „kuźnia” potężna. Już na 20 czerwca 1945 roku na Zachodniej Ukrainie była rozlokowana jedna trzecia wszystkich wojsk wewnętrznych ZSRR. Działało ponad 150 specjalnych grup, legitymowanych jako podziemie OUN. Trzy pseudo-kierownictwa okręgowe, kilka krajowych, rejonowe. Te „banderowskie” grupy składały się z bandytów, recydywistów, doszkolonych w szkołach specjalnych pod Moskwą, Woroneżem. Oni okrutnie, demonstracyjnie zabijali niewinnych ludzi, wykuwali oczy, ciężarnym kobietom rozpruwali brzuchy, gwałcili i krzyżowali dziewczęta, zasypywali trupami studnie, palili domostwa razem z gospodarzami. Wszystkie te okropności spisywano na „krwiożerczych banderowców”. A to zbijało z tropu nawet miejscową ludność — samą bazę podziemia, — dezinformowało cały kraj, świat. Nadłamywało wiarę wielu podziemniaków w sprawiedliwość walki. Przecież system surowej konspiracji w podziemiu nie pozwalał szybko i dokładnie zorientować się w tych dywersjach. A w podziemiu przeważnie była młodzież. Doświadczenia walki agenturalnej nie miała… Lecz przenieśmy się w tamte czasy. Do konkretnych faktów i konkretnych ludzi. Prześledźmy historię niektórych zdrad i losy zdrajców… Rok 1948. Rejon krzemieniecki na Tarnopolszczyźnie. Petro Smykurżewski, 28 lat. Agent MGB od marca 1946 r. „Krawiec”. Urodził się w Krzemieńcu. W wielodzietnej rodzinie. Zdobył siedem klas wykształcenia. Na tamte czasy wykształcenie przyzwoite. Zdobył fach brukarza. Należał do kategorii tych, którzy nie bardzo wtrącają się w politykę, chociaż nie był obojętny na ród i naród. A jeszcze miał naturalną bystrość: za co się brał, wszystko mu się udawało. Faktycznie, człowiekiem był dobrym, nie agresywnym, życzliwym. Ale… „płynął z prądem”. A życiowe doświadczenie dowodzi: kto z prądem płynie, wyżej błota nie podniesie się. Bywa i gorzej — wciąga w trzęsawisko… Jeszcze zależy od tego, kto płynącemu z prądem na tym prądzie spotyka się. Więcej „neutralnych”, „skrzydlatych” czy „rogatych”… Petrowi nie poszczęściło się. Na jego życiowym nurcie nie trafił się człowiek, który popchnąłby go do jakiegoś pewnego brzegu. Lecz, prawdę mówiąc, on sam tego nie bardzo pragnął. W czasie wojennej zawieruchy poszedł do ukraińskiej policji. Niemcy ją rozpędzili. Wczorajszych ukraińskich policjantów zmusili służyć jako szucmani. Uciekł. Ale do podziemia nie poszedł. Wykopał w domu kryjówkę. Ukrywał się sam. Kiedy przyszli drudzy „wyzwoliciele”, przyjął do swojej kryjówki powstańca „Omelkę”. Ów „Omelko” i przemielił życie Petra. I nie tylko Petra… Niestety, w podziemiu także nie wszyscy byli „święci i sprawiedliwi”… „Omelko” pracował jako podrejonowy podreferent służby bezpieczeństwa. Z protokołu przesłuchania SB: „…Będąc na tym stanowisku, pozwalał sobie na niegodne czyny, zwłaszcza na tle seksualnym… Za te winy kierownictwo OUN postanowiło pociągnąć go do odpowiedzialności…” Ale „Omelko” uciekł. I ukrywał się u Smykurżewskiego. I nie tylko ukrywał się. On nakręcił taką rozpustną zawieruchę. Doprowadził do samobójstwa kuzynkę Petra, Lusię, która w podziemiu była pielęgniarką. Zgubił najmłodszą siostrę Petra, uczennicę Zoję. Romansował z rodzoną siostrą Lusi, Niną. Prowadził rozpustne życie w chacie Petra jeszcze z jakimiś kobietami. Znęcał się nad żoną Petra. Groził zabiciem Petra… Petro był w sytuacji bez wyjścia. Do samoobrony miał tylko granat i siekierę. Granat Zoja ukradła, a siekierę schowała. Lecz, prawdę mówiąc, szkoda mu było „Omelki”. I gniewał się na niego, i bał się go, i od gruźlicy ratował go — zastrzyki robił. „Uratowała” Petra ta sama Nina, która z „Omelką” także kręciła romanse. Była zazdrosna o niego o Zoję. I postanowiła pomścić się. Z protokołu przesłuchania służby bezpieczeństwa: „…3.8.1946 r. wieczorem wbiegła Nina i mówi: „Słuchaj, Petro, obława! Gdzie „Omelko”? Powiedziałem, że nie wiem, dokąd poszedł. Nie zdążyłem schować się w kryjówce, do chaty weszło kilku ludzi. Jeden z nich oświetlił mnie latarką: „Co, Petro, nie poznajesz mnie? To ja, zastępca naczelnika MGB Krawczenko. Przyszliśmy, żeby uratować ci życie…” Nina podała krzesła, zaprosiła do siadania…” Tego samego wieczoru „uratowany” Petro podpisał oświadczenie: „Ja, Smykurżewski Petro Wasylijowycz, zobowiązuję się i wyrażam zgodę donosić organom MGB o „Omelce”, „Bohunie”, „Jaceku”. Przysięgam na swój honor, że będę uczciwie i sumiennie pracować…” Podpisał swoim nazwiskiem. I postawił pod nim pseudonim „Krawiec”, który przywłaszczył sobie Krawczenko… Z protokołu przesłuchania przez służbę bezpieczeństwa: „…Postanowiłem ratować swoje życie i oddanie pracować dla organów MGB. Na taką decyzję złożyły się następujące przyczyny: a) Widziałem, że przed MGB ciężko będzie kręcić; b) Nie pójść w pełni na pracę agenturalną — znaczy zginąć; c) Zabezpieczenia materialnego nie miałem prawie żadnego; d) Moim zdaniem, w podziemiu ludzi już prawie nie ma. O tych, którzy pozostali, myślałem tak, jak o »Omelku«… Doszedłem do wniosku, że trzeba solidną pracą zdobyć sobie autorytet u bolszewików, będzie zabezpieczenie materialne, będzie ochrona… Choć w głębi duszy nigdy nie zgadzałem się z nimi. Widziałem na każdym kroku ich oszustwo i kłamstwo…” Zatem „honor” i „sumienie” poszły na służbę do „oszustwa” i „kłamstwa”. Agent „Krawiec” „zdobywał autorytet”. Trzeba powiedzieć, że do pomocy MGB przydzieliło mu jeszcze nowo upieczonego agenta „Hawrysza”. To były student Krzemienieckiego Instytutu Medycznego Jurko Sukennyk, którego również Nina wydała bolszewikom. I, być może, tylko za to, że przyjaźnił się z „Omelkiem”. Swoją drogą, wydała ona także kuzynkę Zoję, nową miłość „Omelka”. Złota rączka, Petro Smykurżewski stał się naprawdę zdolnym agentem „Krawcem”. Zazwyczaj często się z nim konsultowano, radzono. Nawet powierzano mu swoje osobiste lub służbowe tajemnice. Z protokołu przesłuchania przez służbę bezpieczeństwa: „…Podpułkownik Chorsun — naczelnik wydziału operacyjnego obwodowego zarządu MGB swego czasu opowiadał, że nad Strypą, koło Tarnopola »nakrył« wielu przewodników OUN. Chorsun powiedział, że teraz prawie wszystko jest sparaliżowane. Zginął jeden przewodnik okręgowy, jeden jeszcze wyższy i kilku innych ludzi. Oprócz tego jednego przewodnika wzięli żywego…” Niestety, samochwalstwo operacyjnika było gorzką prawdą. 29.06.1947 r. na odcinku „Strypa” między wsiami Kupczyńce w rejonie kozłowskim a wsiami Iszków i Bahatkivci w rejonie złotnickim, w trzcinach, w wyniku zdrady byłego referenta okręgowego SB „Żara” („Doli”) — Judasza Wasyla Mahdija — zginęli: przewodnik SB Kraju Podolskiego Myrosław Wowk („Jefrem”), okręgowy referent propagandy Petro Sino („Suprun”), chorąży Mychajło Motyl („Płastun”), dowódca kuszcza Ilko Biłyk („Loza”) oraz łącznicy Wasyl Dusanowski („Hałenko”) i „Szpak” (nazwisko nieznane). A następnego dnia zdrajca przyprowadził karnego do kryjówki na chutorze Drahomaniwka. Zginęli okręgowy przewodnik Jarosław Babij („Szach”), rejonowy przewodnik kozłowszczyzny Jarosław Dydyk („Neczaj”, „Beskyd”), rejonowy

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

pili wódkę, śpiewali pieśni. Już „wydał” wszystkich, których znał z kręgu ruchu oporu. Z powodzeniem i artystycznie odgrywał rolę „kaczki na przynętę”. Ale… Dzban do czasu wodę nosi. Wszystko ma swój początek i wszystko ma swój koniec. Na terenie, który węszył „Krawiec”, ukrywały się dwie dawne sanitariuszki UPA, Anna Brac­ławska i Hafija Seniuk. Obie pochodziły ze wsi Tyliawce w powiecie Wielkie Dederkały. Emgebiści polowali na nie, ale nie udawało im się ich schwytać. Hafija w swoim czasie kwaterowała w Tyliawcach, pod Krzemieńcem, u dziadka Jurka Sukennyka, obecnego agenta „Hawrysza”. Często bywał tam także Jurko. Dlatego z Hafiją się znali. Jurczyk uwielbiał powstańców, sam chciał pójść do podziemia. Dlatego też był przywiązany do „Omelka”. Kiedy Nina „sprzedała” Jurka, Hafija dowiedziała się o tym. I gdzie tylko mogła, ostrzegała ludzi, że Jurko pracuje dla MGB. Zatem oś agenturalna „Krawiec” — „Hawrysz” znalazła się na krawędzi załamania. Z protokołu przesłuchania „Krawca”: „W czerwcu 1947 roku kwaterowałem u Martoszki. Do chaty weszła jakaś dziewczyna. Ukryłem się, żeby mnie nie zobaczyła. Martoszka dała jej coś zjeść i ta odeszła. Później Martoszka opowiedziała mi, że to Hapka Seniuk, która ukrywa się przed bolszewikami. Od razu się tym zainteresowałem, bo miałem zadanie ją i Annę Brac­ławską zlikwidować”. Następnego dnia, kiedy przyszła Hapka, „Krawiec” już się nie krył. Podawał się za powstańca. Zdobył zaufanie dziewczyny, mówiąc, że jest bratem Lusi, która się otruła. Wypytywał o kontakty z powstańcami. Obiecał zapewnić podziemnicy pewną kwaterę. Jurka zaś powiadomił przez Martoszkę, żeby przyszedł wieczorem, bo jest Hapka. Martoszkę ostrzegł: „Hapka nie może wiedzieć, że my z Jurkiem się znamy”… Z protokołu przesłuchania „Krawca”: „Podczas rozmowy z Hapką zauważyłem u niej na szyi srebrny krzyżyk mojej roboty. Rozpoznałem go, bo jest inkrustowany białymi koralami. Na moje pytanie, skąd go ma, powiedziała, że kupiła w Poczajowie. A ten krzyżyk podarowałem kiedyś Jurkowi… Podczas rozmowy z Hapką pytałem ją, czy wie, kim jest Jurko Sukennyk? Ciężko westchnęła i powiedziała: »Kiedyś dobry chłopak, a teraz — sekot…«” Przed wieczorem przyszedł Jurko i przez Martoszkę przekazał grypsa od Komarowa: „Drogi »Krawcze«! Ile będziesz się bawił z tą kurwą? Czas już z nią skończyć. K.” Martoszka powiedziała, że Jurko będzie na nas czekał przy krzakach głogu. Przy ścieżce do lasu. Wieczorem wyszedłem z Hapką na umówione miejsce, zapewniając, że przechodzimy na inną kwaterę…” Ta „kwatera” dla biednej dziewczyny okazała się ostatnią. „Kiedyś dobry chłopak, a teraz — sekot”, — szepnął głównemu sekotowi, który „już sobie wykopał” (dół). A do Hafiji: — Ostatni raz ci mówię: idziemy do MGB! — Lepiej umrzeć… — ledwo słyszalnie odpowiedziała. Z protokołu przesłuchania „Krawca”: „Kiedy odwróciła się do nas plecami, Jurko uderzył ją łopatą w głowę. Nawet nie jęknęła, upadła na ziemię. Założyliśmy Hapce na szyję sznurek i udusiliśmy ją. Potem zanieśliśmy do dołu przygotowanego przez Jurka… Następnego dnia przekazałem Komarowowi z MGB chusteczkę i nici, które znaleziono w kieszeni Hapki, a także krzyżyk, który zdjęliśmy z jej szyi… …Co do Anny Brac­ławskiej. Nie chciałem jej zastrzelić. Ułożyłem plan oddania jej organom, a tam niech robią, co chcą…” I oddał. Również podstępem. Wykorzystując imię zmarłej Lusi. „Szczerze płakał za Lusią” wobec nowej ofiary. „Śpiewał pieśni, które śpiewała Lusia”. Manipulował imionami podziemnych. Żeby tylko Anna uwierzyła, że jest podziemnym, przydzielonym przez prowód do nawiązania kontaktów. …I tak rozczulił „obiekt”, że ta zaczęła płakać, żeby się nie martwił, uspokajała go, gładziła po głowie. Następnie delikatnie zapytał, czy nie ma przy sobie broni lub trucizny? Bo ma zamiar włączyć ją do aktywnej pracy. A zasada podziemia to: nie dać się żywym. Żeby w razie potrzeby było czym się zabić. I, co najważniejsze, wypytywał. Gdzie są pewne kwatery, kryjówki? Z którymi z powstańców ona się kontaktuje? Przeprowadził Annę na „pewniejszą kwaterę”. Do swojego domu. A tam już czekał „prowodyr”… Tu podziemnym wydano pistolet — „szóstkę”. Powstaniec „Krawiec” po uszy „zakochał się” w Annie. Spał z nią w jednym łóżku, tłumacząc swojej żonie, że to konieczność pracy agenturalnej… Wyciągnęli z Anny jeszcze więcej, a potem przeprowadzili ją na jeszcze pewniejszą kwaterę — do zarządu MGB. Prawda, że po drodze „szóstkę” jej odebrali… „Prowodyr” tu się zdekonspirował — „…zastępca naczelnika rejonowego zarządu MGB — Kraczenko…” Na mikroskopijne szczęście Anny „prowodyr” także lubił się rozkoszować kobiecymi wdziękami. Aby „spokojniej pracować”, zabrał ją do swojego mieszkania… Jak się tam pracowało, można tylko się domyślać. Ale każdy myślący człowiek rozumie, że życie jest o wiele droższe niż dawno utracona cnota… Z protokołu przesłuchania Anny Brac­ławskiej przez służbę bezpieczeństwa: „…Wszedłszy do mieszkania, zaprowadził mnie do małego pokoiku, dał mi szynel, mówiąc, żebym się położyła spać. Położyłam się i, zmęczona żalem, zdrzemnęłam się. Kiedy się obudziłam — na dworze świtało. Pomyślałam, co mnie czeka dzisiaj? Zrobiło mi się strasznie, że muszę prowadzić katów i pokazywać miejsca, gdzie przebywali ludzie. W tym czasie rzuciłam się do okna — postanowiłam uciekać. Jednak z okna do ziemi było wysoko. Pokój był na drugim piętrze. Wtedy zamknęłam okno i poszłam do drzwi. Drzwi na korytarz były zamknięte. Poszłam do drzwi, które prowadziły na balkon. Na szczęście nie były zamknięte. Cichutko je otworzyłam i wyjrzałam na drogę. Pod domem chodził wartownik. Akurat szedł — oczami w moją stronę. Przykucnęłam i zastanawiałam się, jak zejść z balkonu. Zobaczyłam, że po słupie można zejść na dół. Kiedy wartownik odszedł z powrotem, zsunęłam się po słupie na dół, skręciłam za róg domu, potem skoczyłam do ogrodu, a stamtąd w gęstwinę sosnowego lasu. Do świtu zdążyłam jeszcze dobiec na Chutory Żołobeckie, a rano poszła do wsi Szpykołosy, by powiedzieć, co mi się przydarzyło, by ostrzec ciotkę, u której kwaterowałam, żeby była ostrożna, bo ja przed bolszewikami się wygadałam…” Słowem, Hanna biegała od wsi do wsi i ostrzegała tych, o kim się wygadała. A potem odnalazła znajomych powstańców i opowiedziała, jak, gdzie i dlaczego zgrzeszyła… Ludzi bez grzechu nie ma. Lecz, jak twierdzi znany polski teolog-badacz Edward Stanek w swojej pracy „Nasze wady i nasze cnoty”: „Grzech jest czynem, jednorazowym aktem… Natomiast wada jest chorobą, stanem przewlekłym, w którym zapalenie istnieje stale… I dlatego wada, podobnie jak choroba, kształtuje wszystkie czyny, słowa, a nawet postawę człowieka…” Zatem do grzechów prowadzą wady. A wady, podobnie jak cnoty, można hodować, propagować. Nawet w skali całego państwa. Tak jak swego czasu sowiecka propaganda hodowała przekupstwo Pawlika Morozowa, Wali Kotika i im podobnych szczeniaków. Najstraszniejsze wady przedstawiała jako najświętsze cnoty. I wychowywała na tej czarnej strawie dorastające pokolenie. Praktyka i czas swoje zrobiły. I wyrastali oni na enkawudzistowskie szakale, emgebistowskie wilki czy kagebistowskie hieny. Jeszcze raz przebiegnijmy myślami przez postacie tej tragicznej opowieści. Będziemy je nazywać zarówno ich prawdziwymi imionami, jak i tymi, na które sobie zasłużyli. Śledczy SB, który przesłuchiwał „Kraweca”, w swoich uwagach pisze: „Struktura psychologiczna „Kraweca” była dość dziwna. Swoje zeznania złożył bez jakiegokolwiek nacisku. Opowiedział nawet to, czego nie wiedzieliśmy — o likwidacji Hapki Seniuk. Uważał to za swoją największą zbrodnię. Płakał. Żałował, że nie poszedł z nami jeszcze w 1944 roku… Że nie zawrócił w porę z tej drogi, na którą go wciągnięto. Należał do ludzi uczuciowych. Miał skłonność do pisania wierszy, śpiewania pieśni. W gruncie rzeczy „Krawiec” nie był złym człowiekiem. Jednak był zbyt słaby, by w obecnej rzeczywistości samodzielnie odważyć się na jakiś ryzykowny krok. Instynkt samozachowawczy miał w nim silniejszy niż uczucia narodowe…. „Zdaję sobie sprawę, co narobiłem, — powiedział. — Nie boję się umierać. Ale boli mnie, że umrę nie za Ukrainę, lecz za jej kata. Jedynym moim pragnieniem jest pójść do Krzemieńca i zemścić się za wszystko…” Ostatnie słowa „Kraweca” brzmiały: „Żegnaj, świecie! Za ciebie, kacie, ginę. Chwała Ukrainie!” Pomocnik „Kraweca” — agent „Gawrisz” — Jurko Sukennyk. Syn księdza Andrija Sukennego, który w tym czasie siedział w więzieniu „za antysowiecką propagandę w cerkwi”. Miał rok nauki w Krzemienieckim Instytucie Medycznym. Zapatrzony w powstańców, którzy często kwaterowali u jego dziadka na chutorze Aleksandrówka w Tetylnowcach. Kiedyś „modlił się na powstańców”, sam marzył o pójściu do podziemia. Hafii Seniuk zawiesił na szyi krzyżyk, podarowany przez Smykurzewskiego, by chronił ją przed nieszczęściem. Teraz sam stał się tym nieszczęściem i katem tej nieugiętej patriotki — wraz z autorem krzyżyka zawiesili jej na szyi pętlę, by zagłuszyć swoje sumienie i swoją wiarę… Istnieje taka choroba jak laconotropia, przy której człowiek nagle zamienia się w zwierzę. Jak widzimy, każda nagłość ma ścieżki swojej ciągłości. Kręte i kłujące. Prowadzące na manowce. Nad przepaścią i w przepaść. Na tych ścieżkach nie wolno lekkomyślnie postępować. Spętana i sprzedana przez „powstańca” „Kraweca” za 500 rubli Hanna Braclawska — „Katia”. Rozpaczliwie wyrywa się z enkawudzistowskiej pajęczyny. Biega po wsiach, by ratować choćby tych, do których jeszcze nie sięgnęły ręce kata… Nie wszyscy są zdolni stać się zdrajcami, tak jak nie wszyscy mogą być bohaterami. Luba Zawydiuk, upokorzona i zdradzona przez „Omelka”, w rozpaczy przyjęła truciznę. Za zdradę osobistą nie „zemściła się” zdradą duchową. Odeszła z życia, lecz nie poszła służyć wrogowi. Jej rodzona siostra Nina Zawydiuk ujawniła się jako cyniczna rozpustnica i mściwa przekupna istota. „Omelko” (dwudziestopięcioletni Wasyl Bojko, rodem z Szumska). Uległszy wadzie rozpusty, narobił wiele zła. Ale miał też tę cnotę, że nie miał wady duchowego przekupstwa. Skazany przez swoich na śmierć, ukrywał się. Wyszukiwany przez enkawudzistów — nie poddał się. 20 stycznia 1947 r. w walce z bolszewikami na Bonowcu pod Krzemieńcem, zabiwszy jednego wroga, zginął… Od czasów opisywanych wydarzeń upłynęło wiele wody i sporo krwi. Mamy już jakby własną, niepodległą Ukrainę. Pod żółto-błękitną flagą, pod którą walczyli za wolność powstańcy, z tryzubem, który nosili na czapkach, i… niestety, z „enkawudzistami”, „emgebistami” i „kagebistami” u władzy. Przynajmniej jeśli nie faktycznie, to praktycznie. Komuniści i moskiewscy szowiniści nadal kształtują nam prawa życia i śmierci. „Grupy specjalne” w rodzaju „Russkiego Mira”, „Ukraińskiego Wyboru” i im podobnych wybierają Ukraińcowi nową niewolniczą pętlę. Mącą ukraińskie i światowe społeczeństwo. Moskiewscy prowokatorzy wystawiają nasze nerwy na próbę, upokarzając nasz język. Nasz naturalny pociąg do ojczystego słowa, ojczystej pieśni, ojczystych świętości nazywają „pieszczerным nacjonalizmem”. Próby przeciwstawienia się temu chamstwu nazywają „faszyzmem”. Zajadli syjoniści oskarżają nas o antysemityzm. „Kanonizowani” przez imperialnych ideologów sataniści w sutannach ogłaszają nam „anatemy”… Wtedy nas fizycznie niszczono. Teraz dąży się do zniszczenia nas duchowo. Zamienić w bezimienną masę. Nie dopuścić do połączenia z cywilizowanym światem. A wrogom w tym znów pomagają zaprodańcy. Judasz „ze Stryja”, sprzedawszy przyjaciół, namawiał narzeczoną, która nie chciała wyjść z podziemia: — Wszystko skończone. Oni chcieli sądzić mnie, ja ich osądziłem. Pojedziesz ze mną do Tarnopola. Tam jest bezpiecznie. Dadzą nam mieszkanie. Pobierzemy się. Nie ma się czego bać. Zostało ich już bardzo mało… A na wypadek wojny — wyjedziemy do Riazania albo gdzie indziej… I będziemy szczęśliwie żyć… Cudze nieszczęście nie daje szczęścia. „Wyjechał”… Skonał w błocie nad rzeką. W nowiutkiej żołnierskiej kufajce z pagonami kapitana, którą zarobił judaszowską służbą. „Krawiec”, który również uważał, że „powstańców zostało mało”, przed śmiercią „przejrzał”. Był gotów pójść do Krzemieńca i pomścić się. Śledczy SB w swoich uwagach zaznacza, że jest pewien: gdyby „Krawca” puszczono, nigdy już nie wystąpiłby przeciwko swoim. Wydaje mi się, że zanim „Krawiec” dotarłby do Krzemieńca, to „swoi” mogliby dla niego znów stać się obcymi. Pewnie z tego właśnie wynikał podziemny sąd. Przypomina mi się jeszcze jeden agent, o którym kiedyś pisałem. Ten dożył rozpadu tak „silnego” imperium. (Nawiasem mówiąc, dokładnie 1618 lat temu, 17 stycznia, upadło „potężne” Cesarstwo Rzymskie.) Prosił ludzi o przebaczenie. I malował cerkwie… Odmawiał modlitwy za grzechy… Niektórzy dzisiejsi judasze też budują cerkwie. Organizują zrzeszenia zaprodańców własnej skóry obcej wierze. Stawiają sobie domowe kapliczki, by wymadlać grzechy hańby, złodziejstwa, przemocy i zdrady. Ale dusza zaprodana szatanowi nie uszczęśliwi ani twojego ciała, ani twojego rodu. Choćbyś nawet ile świec w cerkwi postawił, zaprodanej duszy nie oczyszczą i nie ogrzeją… A praktyka życiowa pokazuje: jakkolwiek byś był „wszechmocny”, ile więziennych cel i mogił byś nie zapełnił niewinnymi ludźmi, twoja cela i twoja mogiła czekać będą tylko na ciebie. A może… i na twoich potomków… Aż do siódmego pokolenia… 17.1.2013

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

codzienna praca, własne siły oraz Boża sprawiedliwość doprowadzą nas do owocnych rezultatów”. W historii rodzinnego kraju pozostają proświcianie, którzy przez lata aktywnie nieśli idee oświeceniowe: Natalia Bilińska, Wołodymyr Czumaczenko, Serhij Łoban, Mychajło Aksaniuk, Mychajło Maciuk, Wiaczesław Kusznir, Ołeksandr Bołdyrew, Wołodymyr Harbarczuk, Ołeksandr Ptaszczenko, Anatolij Myseczko, Mychajło Perehinczuk. Obecnie na niwie oświeceniowej z oddaniem pracują Tetiana Ananczenko, Alina Pliaczenko, Roman Krakalia, Wiaczesław Kusznir, Hennadij Szcypkiwski, Dmytro Szupta, Ołeksa Riznykiw, Ołeksandr Muzyczko, Hałyna Dołnyk, Natalia Czajczuk. Wznowiono działalność Ukraińskiego Klubu Odessy, działa lektorium znanych działaczy współczesności. Lecz dzisiaj proświcianie muszą pracować w niezwykle trudnych warunkach. Władze miejskie i obwodowe faktycznie wspierają działania ukrainofobów, prześladując jedyną obwodową gazetę ukraińskojęzyczną „Czornomorski nowyny”, która stoi na pozycjach patriotycznych; przyjmując antykonstytucyjną decyzję w sprawie nadania językowi rosyjskiemu w Odessie statusu oficjalnego, decyzję o przemianowaniu ulicy Iwana i Jurija Łypów — znanych odesytów. Głównymi tubami antyukraińskiej histerii są kanały telewizyjne „Akademija” (deputowany ludowy S. Kiwałow) oraz ATV (deputowany ludowy I. Markow). Proświcianie wraz ze społecznością miasta przeprowadzili mnóstwo protestów, w ostatnim czasie sprawa doszła do fizycznych starć. W tej wyczerpującej walce obwodowy Zarząd „Proświty”, niestety, nie ma możliwości poświęcić wystarczającej uwagi działalności oddziałów miejskich i rejonowych. Nadmorskie miasto Illicziwśk, położone na Odesszczyźnie, jest młode. Ale nasi proświcianie mają z czego się spowiadać, niemało zrobiono dla utwierdzenia ideałów narodowych w rodzinnym kraju. Jeszcze pod koniec lat 80. XX wieku na fali demokratycznych przemian zaczęła się grupować postępowa społeczność miasta. W tamtych dniach najbardziej zorganizowani w naszym młodym miasteczku okazali się nauczyciele języka ukraińskiego i literatury, poniżeni i znieważeni w czasach radzieckich. Członek obwodowego Stowarzyszenia nauczycieli języka ukraińskiego i literatury Wasyl Panasiuk zaproponował illicziwcom stworzenie takiej organizacji. Na jej czele stanął Wołodymyr Kornijczuk. Członkowie Stowarzyszenia stali się inicjatorami stworzenia Towarzystwa Języka i Kultury Ukraińskiej. 11 listopada 1990 roku decyzją zebrania założycielskiego utworzono Towarzystwo Języka i Kultury Ukraińskiej „Widrodżennia” (Odrodzenie). W styczniu 1991 roku Towarzystwo zarejestrował Illicziwski Miejski Komitet Wykonawczy. Pierwszymi kierownikami TJKU „Widrodżennia” zostali Witalij Beriuk i Tetiana Zasypkina, potem Wałentyna Sydoruk i Wołodymyr Kornijczuk. Przechowujemy pamięć o tych, którzy przyczynili się do rozkwitu naszej organizacji na drodze kształtowania: Semena Stepusia, Mykoły Switłycznego, Anatolija Iszczenki, Wołodymyra Juziuka, Jakowa Danczuka, Jurija Sztełmacha, Wasyla Sahajdaka, Wałentyny Neczytajło, Wałentyny Zaikinej. Głównym celem działalności Illicziwskiego Miejskiego Zjednoczenia „Proświty” jest wszechstronne wspieranie rozbudowy i wzmocnienia państwa ukraińskiego, utwierdzenie języka państwowego we wszystkich dziedzinach życia społecznego, szerzenie wiedzy wśród ludności w celu kształtowania świadomości narodowej obywateli miasta. Na tej

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Najważniejsza sprawa

Walentyna SYDORUK, zastępczyni przewodniczącego Illicziwskiego Oddziału Miejskiego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Z której strony nie podchodź do naszych spraw narodowych i społecznych, zawsze wychodzi na to, że nie mamy sprawy ważniejszej niż oświata ludowa. Mychajło Drahomanow. Podczas wzmożenia ukraińskiego ruchu narodowego w latach rewolucji 1905—1907 „Proświty” zaczęto tworzyć na całej Naddnieprzańskiej Ukrainie oraz w miejscach zwartego zamieszkania Ukraińców w Centralnej Rosji i na Dalekim Wschodzie. Wśród pierwszych na Naddnieprzu utworzono „Proświtę” w Odessie, a zarejestrowano ją 25 listopada 1905 roku. W styczniu 1906 r. proświcianie założyli w Odessie gazety „Narodnia sprawa” oraz „Wisti”, wydali szereg ciekawych książek, które przesyłali innym „Proświtom” Ukrainy, zorganizowali pierwszą w Odessie ukraińską szkołę i czytelnię. „Proświta” miała swój chór, bibliotekę, gdzie naliczano ponad 2 tysiące książek, muzeum (ponad 300 eksponatów). Liczne wieczory literacko-artystyczne, przedstawienia ukraińskiej klasyki, które organizowali proświcianie, wywoływały niemałe zainteresowanie mieszkańców miasta, budziły w nich świadomość narodową. Na 1 stycznia 1908 r. w „Proświcie” naliczano 532 osoby. Owocna praca odeskich prośwician wywołała zaniepokojenie żandarmów. Jesienią 1909 r. odeską „Proświtę” zakazano. Władze zamknęły księgarnię i pierwszą ukraińską szkołę. Jednak ukraińska społeczność miasta działała w innych towarzystwach: w lutym 1910 r. zarejestrowano „Odeski klub ukraiński”, a w 1912 r. — towarzystwo „Ukraińska chata”. Założyciele i aktywni członkowie odeskiej „Proświty” z czasem stali się znanymi całej Ukrainie działaczami. Wśród nich — utalentowany lekarz, lider Ukraińskiej Partii Ludowej Iwan Łucenko, jeden z wybitnych ukraińskich historyków akademik Mychajło Słabczenko, wybitny bibliograf, folklorysta, językoznawca Mychajło Komarow, autor pierwszego podręcznika szkolnego do historii Ukrainy i opery „Kateryna” Mykoła Arkas (przy wsparciu odesitów zorganizował „Proświtę” w Mikołajowie), znany badacz historii europejskiej Iwan Bondarenko. Z odeskiej „Proświty” wyszła cała plejada ministrów rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej lat 1917—1920: premier Wołodymyr Czechiwski, minister sprawiedliwości Serhij Szełuchin, minister finansów Petro Kłymowycz, minister spraw zagranicznych Andrij Nikowski, minister wyznań Iwan Łypa. Odeska „Proświta” wznowiła działalność w styczniu 1918 r. w pomieszczeniu Klubu Angielskiego (obecnie Muzeum Morskie). Jednak po ustanowieniu władzy radzieckiej ją zlikwidowano, jak i wszędzie na Ukrainie. W czasach pieriestrojki, w drugiej połowie lat 80., zaktywizowała się także ukraińska społeczność Odessy. Najbardziej owocna była działalność obwodowej odeskiej „Proświty”, kiedy kierowała nią Hałyna Dolnyk. Wystawy, prezentacje, konferencje, wykłady — dzięki tym działaniom „Proświta” zdobywała autorytet nie tylko w mieście, ale i we wszystkich zakątkach obwodu. Tłumnie świętowano stulecie odeskiej „Proświty” w 2005 roku. Gratulując wszystkim święta, H. Dolnyk powiedziała: „Stańmy wszyscy, jak jeden, w proświciańskie szeregi, pamiętając o tym, że tylko co- Chór „Czerwona kalina”. Biuro Illicziwskiej „Proświty”. Proświcianie prowadzą działania przy płaskorzeźbie Tarasa Szewczenki. Prezentacja zbioru „Niezgaszona świeca żałoby” w bibliotece miejskiej.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

na szlachetnej drodze musiała wytrzymać zarówno opór władz miejskich, jak i niezrozumienie obywateli oraz zacięte dyskusje w samej organizacji dotyczące celu i metod pracy. W celu odrodzenia tradycji narodowych i obrzędów członkowie Towarzystwa organizowali wyjazdy illicziwskich uczniów do zachodnich obwodów Ukrainy na święta Bożego Narodzenia i Wielkanocy, witali w Illicziwśku delegacje z obwodu iwanofrankiwskiego i lwowskiego. Wraz z ogłoszeniem niepodległości Ukrainy Towarzystwo zorganizowało kursy języka ukraińskiego dla wychowawców i nauczycieli, zainicjowało otwarcie w mieście ukraińskich grup w przedszkolach, a później także szkoły nr 6. Podręczniki dla ukraińskiej szkoły zbierano, gdzie się dało. Szczególnie wiele dla zapewnienia uczniom podręczników zrobiły działaczki Proświty Walentyna Pawluk i Żanna Prosunko. W listopadzie 1993 roku przewodniczącą TUM „Widrodżennia” została Inna Hołowczenko, wyróżniona za owocną pracę medalem „Budowniczy Ukrainy”. W 1995 roku „Widrodżennia” w związku z reorganizacją została przemianowana na Illicziwskie Miejskie Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Od 1995 do 1997 roku ukazywała się strona „Proświta” w miejskiej gazecie „Czernomorskij majak”. Tradycyjnymi działaniami Proświty w Illicziwśku stały się obchody Dnia Niepodległości Ukrainy, Dnia Matki, Dnia Języka Ukraińskiego i Piśmiennictwa, dni szewczenkowskich, upamiętnianie ofiar hołodomorów i komunistycznego terroru, świąt Bożego Narodzenia oraz Dnia Jedności Ukrainy. Członkowie Proświty witali w Illicziwśku chór etnograficzny „Homin” pod kierownictwem laureata Nagrody Szewczenkowskiej Leopolda Jaszczenki, kobziarzy Wiktora Lisowoła i Witalija Moroza, obrońcę praw człowieka Łewka Łukjanenkę, deputowanych ludowych Ukrainy, przedstawicieli ukraińskiej diaspory z USA, poetów i pisarzy ze stolicy, Odessy oraz obwodu. W 2005 roku na przewodniczącą Illicziwskiego Miejskiego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” wybrano Julię Sydoruk. Wtedy też zaczęła ukazywać się gazeta „Ridne słowo” — organ miejskiej „Proświty”. Od 2006 do 2012 roku zrzeszeniem kierowała Walentyna Sydoruk, jej zastępcą był Witalij Żywyłko — dyrektor szkoły wieczorowej, człowiek twórczy i oddany idei narodowej. Zarząd jest działający i pełen inicjatywy. Te lata naznaczone są wieloma dobrymi uczynkami. W szczególności ożywiła się działalność wydawnicza organizacji. Dzięki sponsorom wydano podręczniki: „Niewymierająca pamięć żałoby” (wspomnienia o głodnych latach, zapisane przez członków Proświty od mieszkańców Illicziwśka i okolicznych wsi), „Mowo ridna, swity w ridnim domi” (zbiór artykułów i wystąpień o języku członków illicziwskiej Proświty), „Uroky zdorowja” (rozdziały „Rzuć papierosa”, „Narkotyki jako zagrożenie dla zdrowia narodu”, „Prawda o alkoholu”, „Cnota — gwarancją zdrowia narodu”, „Strzeż honoru od młodości”, „Bądźcie zdrowi!”), podręcznik dla nauczycieli i rodziców „Niebezpieczne gry” (o rodzajach substancji narkotycznych i walce z nimi), zbiór „Cytatnik ukraińskiego patrioty”. Zawsze wykorzystujemy je w rozmowach z młodzieżą. Ukazuje się strona „Ridne słowo” w miejskiej gazecie „Czernomorskij majak”, którą redaguje członkini Proświty Ołena Kałyta. Tego trzeba było długo i wytrwale domagać się od władz miejskich. Z inicjatywy „Proświty” przyjęto miejski program rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego. Zarząd Illicziwskiej „Proświty”. Przy Połtawskim Muzeum Krajoznawczym do 2010 roku, choć niektórych punktów nie udało się wykonać do dziś: przemianowanie ulic, stworzenie muzeum krajoznawczego, używanie języka ukraińskiego w placówkach pozaszkolnych. Władze nie dały zgody także na otwarcie wystawy o historii UPA. Do należytego wykonania programu potrzebna jest przede wszystkim patriotyczna postawa kierowników miasta i deputowanych rady miejskiej. Przeprowadziliśmy pikietowanie przeciwko ustawie językowej Kiwałowa-Kołesniczenki, zbiór podpisów za jedynym językiem państwowym (ukraińskim). Stało się tradycją w Dniu Języka Ukraińskiego i Piśmiennictwa przeprowadzanie w centrum miasta akcji z wystąpieniami członków Proświty i uczniów. Dzieciom rozdajemy książeczki. Mieszkańcy Illicziwśka mają możliwość porozmawiać z pisarzami z Proświty: W. Pawłenkiem, O. Krywoszapką, O. Kałytą, W. Sydoruk, R. Capryką. Współpracujemy z miejskim towarzystwem literackim „Suzirja”, wspólnie obchodzimy Dzień Poezji, zapraszamy utalentowaną młodzież. Najstarsza członkini Proświty — 85-letnia reżyser Marharyta Tereszczenko pielęgnuje talenty w studiu teatralnym „Juń”. Trudno znaleźć osobę bardziej aktywną i optymistyczną. Wielu jej uczniów studiowało w Instytucie im. I. Karpenki-Karego, pracuje w zespołach artystycznych miasta i w telewizji. Walentyna Sztelmach prowadzi zajęcia w klubie twórczości ludowej „Oberehy”, który jednoczy mistrzynie z Illicziwśka. Nasza „Proświta” zainicjowała przeprowadzenie w Illicziwśku festiwalu pieśni ludowej „Serpnewyj zaspriw” im. Jurija Sztelmacha. Na Dzień Niepodległości witamy zespoły artystyczne z całej Ukrainy. Naukowcy — małżeństwo Sapożnykowych — badają historię naszego regionu. Tradycyjną stała się konferencja naukowo-praktyczna dla młodzieży „Kraj mij ridnyj piwdennyj” na bazie Illicziwskiego Liceum Remontu Statków. Tutaj członków Proświty organizuje dyrektor Ołeksandr Szapowałow. W bibliotece miejskiej z okazji jubileuszy wybitnych postaci prowadzimy wykłady i publiczne czytania. Członkowie Proświty publikują w różnych wydawnictwach, biorą udział w miejskich audycjach radiowych. Na 140. rocznicę Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki ogłoszono konkurs referatów i prac twórczych wśród uczniów miasta na temat „Rycerze świateł świtu”. Najlepsze prace otrzymały nagrody i zostały wysłuchane na uroczystym zebraniu. Z okazji 20-lecia Illicziwskiej „Proświty” odbyło się uroczyste święto i koncert. Obecnie Illicziwskie Miejskie Zrzeszenie liczy 68 członków, którzy wchodzą w skład 6 komórek: „Gimnazjum”, „Szkoła nr 6”, „Liceum”, „Port”, „Chór Czerwona Kalina”, „Emeryci”. Niedawno na przewodniczącego Miejskiego Zrzeszenia „Proświty” wybrano Ołeksandra Krywoszapkę. Za efektywną formę pracy uważamy wyjazdowe posiedzenia członków Proświty w kolektywach miasta. Formujemy grupę, która mogłaby jak najpełniej naświetlić działalność „Proświty”: opowieść o organizacji, wystąpienie poety lub pisarza, mistrzyni ludowej, wystawę wyrobów dekoracyjnych, haftów itp. Lubimy też podróżować. Byliśmy w obwodzie czerkaskim, w Kijowie, Zaporożu, Połtawie, we Lwowie i na Wołyniu. Transportem pomaga port i sponsorzy. Jesteśmy bardzo wdzięczni członkom Proświty, którzy nas witali i organizowali wycieczki. To, że człowiek jest członkiem „Proświty”, świadczy o jego nieobojętności i dążeniu do zrobienia jak najwięcej dla rodzinnej Ukrainy. Dlatego dziękuję wszystkim illicziwskim członkom Proświty za patriotyzm, poświęcenie i szlachetną pracę oświatową. W gościach u Illicziwskiej „Proświty” bandurzysta Witalij Moroz

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Iwan Padałka. Jeden z bojczukistów

Mykoła CYMBALIUK Zdjęcia autora — Obóz to nic. Do jego fizycznych udręk przywykłam — tłumiąc duchowe cierpienia, opowiadała Maria Jakiwna. — Z bólem wspominam tamten czas, bo odebrał mi wszystko, pozbawił rodu i plemienia, możliwości przedłużenia naszego sławnego rodu… Z Iwanem spotkała się po raz pierwszy w Mirgorodzie, gdzie uczył się w szkole artystyczno-przemysłowej (ceramicznej) im. M. Gogola. Tej szkole, którą w 1918 r. W. H. Kryczewski na prośbę połtawskiego ziemstwa reorganizuje w Instytut Ceramiczny. Ale Padałka tamtego czasu już nie zastanie, bo w 1912 r. za czytanie gazety „Rada” zwolniono go ze szkoły. W tamtych latach czytanie ukraińskiej gazety, nawet jeśli była dozwolona przez cenzurę, traktowano jako przestępstwo. Z Mirgorodu Padałka przeprowadza się do Połtawy, gdzie przyjaciele doradzili mu pracę w muzeum etnograficznym. Jednak ciąg do wiedzy i pragnienie zostania profesjonalnym artystą sprowadzają go z powrotem do Kijowa, gdzie wstępuje do średniej szkoły artystycznej. Po jej ukończeniu, już po rewolucji 1917 r., kontynuuje naukę w Ukraińskiej Akademii Sztuk Pięknych, w klasie Mychajła Bojczuka. Jak twierdzi ludowa mądrość, przypadków w życiu nie ma. Jeśli już się zdarzają, to świadczy to jedynie o pewnej prawidłowości. Zatem spotkanie z utalentowanym artystą i pedagogiem nie było kaprysem losu Iwana Padałki. Jego artystyczno-plastyczne postrzeganie świata, które wzrastało i rozwijało się na gruncie twórczości ludowej, lgnęło do szkoły artystycznej Bojczuka, otrzymując w niej wsparcie i źródło generowania estetycznych zasad własnej maniery pisania. W „Autointerwii” wspominał: „Kiedyś dawno, kiedy dopiero zaczynałem poważnie uczyć się sztuk plastycznych, w mojej wyobraźni nosiły się cudowne obrazy płaszczyzn, wypełnionych tak pięknymi obrazami, jak ten dywan, którym moja matka nakrywała stoły na święta Bożego Narodzenia i Wielkanocy…”. A kiedy zapytano, gdzie nauczył się robić tak, jak teraz, odpowiedział: u profesora Bojczuka. Ostatecznie najważniejsze cechy stylu bojczukizmu pozostały niezmienne dla całej plejady jego uczniów. Mychajło Bojczuk hojnie przekazywał swoją wiedzę i doświadczenie młodemu pokoleniu nie tylko w akade- Olesja TOMENKO, kandydat nauk filologicznych To dawne powiedzenie jak nigdy dotąd współbrzmi z tragicznym losem wybitnego mistrza malarstwa, grafika, jednego z pierwszych uczniów M. Bojczuka — I. Padałki (1894—1937). Po raz pierwszy od wielu lat sale wystawowe Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury wypełniły się poczuciem przynależności do wielkiego, narodowego, historycznego i jednocześnie tragicznego. Konceptualne podejście pozwoliło organizatorom wystawy (wśród których jest praprawnuczka I. Padałki, studentka wydziału architektury M. Hnyłoskurenko) przedstawić kilka aspektów życia i twórczości I. Padałki: jego prace graficzne i malarskie, prace jego uczniów i współpracowników, historię rodziny, dokumenty archiwalne i prace jego naśladowców. Stylistyka wystawy zanurza widza w epokę micznych klasach. Pod jego kierownictwem w 1919 r. T. Bojczuk, I. Padałka, W. Sedlar, O. Pawłenko oraz inni młodzi artyści biorą udział w malowaniu ścian Łuckich koszar wojskowych. Stworzyli 14 wielkoformatowych obrazów tematycznych. Już pracując jako wykładowca (od 1925 do 1934 r. wykładał w Charkowskim technikum artystycznym, potem — w instytucie artystyczno-przemysłowym), Padałka wraz z innymi bojczukistami bierze udział w malowaniu ścian Teatru Czerwonozawodskiego w Charkowie. Był to największy w tamtym czasie kompleks monumentalny na Ukrainie. Padałka, jak i zdecydowana większość ukraińskich artystów, nie ograniczał się do prac monumentalno-dekoracyjnych. Próbował swoich sił w technice gobelinu, malowaniu wyrobów garncarskich, malarstwie sztalugowym, grafice książkowej i plakacie. W 1925 r. I. Padałka zostaje członkiem Stowarzyszenia Sztuki Rewolucyjnej Ukrainy (ARMU). Stowarzyszenie zjednoczyło wielu utalentowanych artystów, wśród których byli M. Bojczuk, W. Sedlar, M. Rokycki, M. Hłuszczenko, który przebywał wtedy w Paryżu, oraz inni. Często organizowali wystawy zbiorowe, w których niezmiennie brał udział także Padałka. Jego płótna zyskiwały wysoką ocenę także za granicą — w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoszech, Danii, Szwecji, Czechosłowacji, Polsce, Japonii, gdzie w tamtym czasie odbywały się wystawy ukraińskich artystów. Zrozumiałe, że stworzone przez niego płótna odzwierciedlały atmosferę i złożoność ówczesnego życia ukraińskiego społeczeństwa. Właśnie pod takim kątem widzenia należy oceniać tematykę jego obrazów. Do takich trzeba zaliczyć na przykład: „Fotograf na wsi”, „Rok 1919”, „W kołchozowym sadzie”, „Sianokosy”, „Dojarki”, „Atak czerwonej konnicy”. Na tym ostatnim, gdzie artysta odtworzył gwałtowny lot konno-ludzkich postaci, za pomocą jasnego rozwiązania kolorystycznego stara się pokazać optymizm młodości i wiarę w lepszą przyszłość. Niestety, w warunkach ówczesnej rzeczywistości utonęły one, zniknęły w tej mgle, którą pokryta jest cała kompozycja. Bolszewickie, przebiegłe i podstępne flirtowanie z siłami narodowymi trwało niedługo. Moskwa, osiągnąwszy swoje, niepodzielnie utrwaliwszy władzę w centrum i na miejscach, w latach 20. ubiegłego wieku rozpoczyna gwałtowny i nawałnicowy proces denacjonalizacji na Ukrainie. Jeden po drugim odbywają się głośne procesy „wrogów ludu”. Pod ostrzałem niszczycielskiej krytyki czujnych „robotniczo-chłopskich” dziennikarzy i krytyków sztuki znajdują się wszyscy ci, którzy aktywnie pracowali w dziedzinie rozwoju narodowej nauki, edukacji, sztuki. Reszty dopełniali „spece” z Czeka-NKWD. Po oskarżeniach bojczukistów o „wąskonarodowe” zasady sztuk plastycznych Iwan Padałka zaczyna więcej pracować w grafice książkowej. W krótkim odstępie czasu tworzy szereg prac graficznych z cyklu rysunków do „Słowa o wyprawie Igora”, serię rycin „Dnieprohues”, ilustruje książki ukraińskich i zagranicznych pisarzy. Jego pióru przypisuje się artystyczne Na wystawie I. Padałki w Narodowej Akademii [prezentowano] oprawę okładek „Kobziarza” Tarasa Szewczenki, dzieł Franki, Kotlarewskiego, Kopylenki i innych. Ze szczególną czułością i miłością pracował nad książkami dla dzieci, jakby przeczuwając bliskie, wieczne rozstanie z jedynym małym synem. Przed rozpoczęciem masowych represji, pod koniec września 1936 roku, Iwana Padałkę aresztowano i wrzucono do piwnic Pałacu Październikowego, głównej katowni enkawudzistów w Kijowie, gdzie kończyło się życie wielu przedstawicieli ukraińskiej inteligencji. Ogłoszono go „wrogiem ludu”, oskarżając o „szpiegostwo i działalność wywrotową”. Z czasem jego los podzieli reszta bojczukistów — M. Bojczuk, jego żona Nałepynśka-Bojczuk, W. Sedlar i inni. Następnego dnia po ogłoszeniu wyroku Iwana Padałkę rozstrzelano. Rozszarpane ciała ofiar bolszewickiego „wymiaru sprawiedliwości” potajemnie wywożono z pałacu krytymi samochodami do lasu w Bykowni pod Kijowem. Gdzieś pośród tych tysięcy zamordowanych spoczywają i jego szczątki. Całą tę krótką, lecz jasną drogę jednego z utalentowanych bojczukistów, Iwana Padałki, zdołali pokazać organizatorzy wystawy, która otworzyła się w Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury. Jest ona rozlokowana w trzech salach, gdzie zaprezentowano zdjęcia, grafikę, kopie grafiki książkowej, w większości ze zbiorów Narodowego Muzeum Sztuki. Jednak prac sztalugowych zachowało się tylko kilka — po aresztowaniu Padałki niemal wszystkie jego prace zniszczono, ogromna biblioteka, którą gromadził przez całe życie, również została aresztowana i bez śladu zniknęła. Bez śladu zniknął też jego mały syn po aresztowaniu Marii Jakiwny Paśko, jego żony. W trzeciej sali wystawy zaprezentowano wspaniałe prace współczesnych naśladowców bojczukistów — M. Storożenki, O. Iwachnenki, P. Honczara, W. Padałki, O. Melnyka i innych. Czy współcześni artyści doświadczyli wpływu Iwana Padałki, zapytałem Ołeksandra Melnyka: — On jest jednym z przedstawicieli szkoły bojczukistów. Mówić o wpływie jego twórczości, czy Sedlara, czy Pawłenki, czy Padałki, nie warto, bo to przede wszystkim wpływ Bojczuka. Uczył on swoich uczniów na najlepszych wzorcach monumentalnego wczesnego odrodzenia narodowego i ludowych malowideł, tego, co zachowuje swoją wartość we wszystkich czasach. Tego uczyliśmy się i my. Przypominam sobie, jeszcze kiedy uczyła mnie Jabłońska, to mówiła: „Narysuj obraz na ścianie i on będzie monumentalny”. Ależ to nonsens. Bo w rzeczywistości sztuka monumentalna to cały system artystyczno-plastyczny. Bojczuk nie tylko gruntownie przestudiował i przyswoił sztukę narodową, on jeździł po świecie, uczył się na najlepszych wzorcach artystów świata. W każdej monumentalnej pracy, wykonanej na płaszczyźnie, powinien od razu czytać się sylwetka, linia musi nadawać rytm, który czyta się jak ornament. Niby go nie zauważasz, ale on zmienia się i kolorystycznie pomaga wpłynąć na odbiór, rozbudza świadomość, wywołuje duchowe uniesienie człowieka. Rzeczywiście, siła prawdziwej sztuki nie w prostym „narysuj obraz...”, a w tej zawartej, skondensowanej energii sztuki rodzimego narodu, która nie pozwala jej zubożeć i zwyrodnieć przez niepamięć. Dziennikarkę, która w 1989 r. spotkała się z Marią Jakiwną Paśko, wdową po artyście Iwanie Padałce, poraziła jej inteligencja, dobroć i jasna pamięć. Ona niczego nie zapomniała i opowiadała o swoim życiu tak, jakby to było wczoraj. A szedł jej wtedy 87. rok. Z nich dwanaście ona, ze standardowym oskarżeniem o „szpiegostwo i niezawiadomienie o mężu”, odsiedziała w syberyjskich obozach koncentracyjnych.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Sztuka jest wieczna, choć życie krótkie…

totalitaryzmu i represji: czarne tło, drut kolczasty, umowne kraty, zza których patrzą na współczesnych tak uduchowione twarze M. Bojczuka, W. Sedlara, O. Pawłenko, K. Hwozdyka. Jednak system totalitarny wyraźnie śledził zalążki tego, co narodowe. Wtedy Padałka zmuszony był pracować w dziedzinie grafiki książkowej. Ale i to nie zadowoliło systemu. Wielu artystów ustępowało ze swoich zasad pod naciskiem władzy. Odbiło się to również na późniejszych pracach artysty. Podczas wystąpienia na pierwszym plenum Orgbiura Związku Radzieckich Artystów i Rzeźbiarzy USRR 27 listopada 1933 roku mówił: „Śmieszy mnie, gdy mówią o bojczukizmie jako o pewnym formalistycznym kierunku, absolutnie jednorodnym w swoim składzie. Po co to zrównywanie wszystkich artystów, którzy uczyli się u profesora Bojczuka? Trzeba jakoś ostrożnie i bardziej precyzyjnie określać, a nie naklejać ogólne etykiety. Mam teraz około 40 lat. Uczyłem się u Bojczuka, ale ile lat już samodzielnie pracuję. Oto mówicie o koszarach łuckich, pomalowanych w 1918 roku. Myślę, że większość z was nie myślała lepiej niż ja wtedy. Byliśmy naiwni w niektórych kwestiach, a wy próbujecie przedstawić sprawę tak, jakby ja i Bojczuk robiliśmy to wczoraj. Historię także trzeba znać, jak i wszystkie inne nauki”. Trzeba oddać sprawiedliwość organizatorom wystawy, którzy odszukali oryginały prac Iwana Padałki w zbiorach różnych muzeów, w szczególności w zbiorach Akademii Narodowej, i przedstawili je pod osąd widzów. Nawet znani historycy sztuki niektóre z tych prac widzieli po raz pierwszy i byli porażeni kunsztem artysty. Ze szczególnymi odczuciami czyta się kopie z archiwów KGB, które jeszcze niedawno były zamknięte dla ogółu. I niejedna osoba pytała: „Za co?”. Przecież teraz wszyscy rozumieją, że sprawy przeciwko Bojczukowi, Padałce i ich współmyślicielom, ich rodzinom, szyte były grubymi nićmi. 30 września 1936 roku Iwana Padałkę, profesora malarstwa, aresztowano jako „wroga ludu”. W odczytanym wyroku zaznaczono: „Winny tego, że był aktywnym uczestnikiem nacjonalistycznej faszystowskiej i terrorystycznej organizacji, która stawiała sobie za zadanie oderwanie Ukrainy od ZSRR i restaurację kapitalizmu, osobiście wchodził do grupy terrorystycznej Bojczuka…”. Wyrok — kara śmierci — nie podlegał zaskarżeniu. W 1958 roku sprawę I. Padałki uznano za sfałszowaną przez pracowników organów NKWD. Artystę zrehabilitowano. Do dziś porażają dzieła bojczukistów. Oryginalne obrazy, przedstawione na wystawie, to bezcenny skarb, który w innych krajach już dawno przyciągnąłby do siebie setki tysięcy wielbicieli.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

trzęsiesz każdego Ukraińca za fraki i wytrzepujesz z niego duszę? Można przecież kochać swoją ziemię, Ojczyznę, naszą Ukrainę, będąc także nieukraińskojęzycznym. Może i tak, tylko dlaczego Anglik nie wychodzi ze swojego anglojęzyczności od kołyski aż po grób, i Francuz — z francuskojęzyczności, i Niemiec, i Polak trzymają się swojego rodzimojęzyczności, a spróbujcie mu narzucić obcy język, on, co najmniej, pociągnie was do odpowiedzialności karnej za to bluźnierstwo, kwalifikując je jako ludobójstwo językowe. Można żyć na Ukrainie, na ukraińskiej ziemi, będąc także obcojęzycznym Ukraińcem, tylko że to sprzeczne z naturą i Bogu przeciwne. Wyobraźmy sobie na chwilę, że kiście bzowego kwiecia nagle zapachniałyby czosnkiem albo ten sam czosnek przybrałby zapach konwalii czy róży. A Ukrainiec, żyjąc na Ukrainie, uważa za naturalne porozumiewanie się nie swoim językiem ojczystym, a językiem ciemiężycieli. Prędzej opanuje jeszcze kilka języków obcych, tylko nie swój. Jakże, ze znajomości języków obcych będzie jakiś zysk, a co z własnego, poniewieranego nawet przez władzę państwową? I nie rozumie nasz szeregowy (i nie bardzo szeregowy) Ukrainiec, że odmawiając porozumiewania się (właśnie porozumiewania się) w języku ojczystym, niszczy go, bo tam, gdzie miał stać murem, powstała wyrwa. Tam, gdzie porozumiewa się obcym językiem, powstaje niszczycielskie pole siłowe dla języka ojczystego. Obrazowo mówiąc, nawet kiedy nam ukraińskie niebo, pękając od oburzenia, grozi oślepiającą błyskawicą z natychmiastowym wyładowaniem grzmotu, my wciąż wykrzykujemy obce: “Mołnija!” Co mamy robić? Już od lat dwóch jeden po drugim odbywają się okrągłe stoły społeczeństwa obywatelskiego, jeden po drugim tworzone są komitety ratunku (potem tchórzliwie przemianowywane na Komitety obrony) języka ukraińskiego, państwa ukraińskiego i gasną, nie wychodząc za próg okrągłego stołu. Cała energia idzie na płomienne przemowy jednych przed drugimi osób o tych samych poglądach, a wozu nie ma komu zaprzęgać. A wrogowie, w których niemiłosierne ręce przez naszą nieudolność, niezdarność wpadła władza państwowa, bezczelnie uchwalili antyukraińską, ukrainofobiczną ustawę językową, podpisaną przez prezydenta bez żadnej uwagi, ustawę, która cynicznie, zdeptawszy, przeszła po Konstytucji, po sercach milionów Ukraińców, po języku ukraińskim. Wrogowie już uchwalili ustawę o referendum, którą znów, oszukańczo manipulując, mogą narzucić Ukrainie tak zwany “drugi język państwowy” — rosyjski, którym uduszą prawowity państwowy język ukraiński. I znów my bez swojego języka dobrowolnie pójdziemy w najem do znienawidzonego kolonizatora. Już jasne jak słońce, że partie opozycyjne nie będą z własnej woli walczyć o język ukraiński, o Państwo Ukraińskie, o nas, Ukraińców. Udowodniły to w zeszłym roku latem, kiedy zdradziecko rozwiązały protestacyjny majdan językowy, a same na całe lato pognały odpoczywać wydeptanymi stadnie ścieżkami na swoje Hawaje, nie zastanawiając się, oddając Ukrainę, sprawę ukraińską na łaskę wrogów. Zatem potrzebna jest masowa społeczno-polityczna organizacja opozycyjna (tutaj w pełni popieram propozycję Wałerija Asadczewa, wyrażoną przez niego na ostatnim okrągłym stole “Proświty” o stworzeniu takiej społeczno-politycznej pozapartyjnej opozycji). Organizacja ta, kierowana przez naszą najlepszą duchową inteligencję, musi być szeroko ustrukturyzowana na całej Ukrainie w terenie, zdolna w razie zagrożenia niepodległości Ukrainy, jej państwowości wyprowadzić na majdany Ukrainy miliony protestujących, miliony synów i córek Ukrainy w jej zdecydowanej obronie. Do tej organizacji społecznej musi jako skuteczny oddział włączyć się “Proświta”. Organizacja powinna mieć swoją gazetę oraz kontakty z patriotycznymi gazetami Ukrainy. Na wszystkich okrągłych stołach mówi się o potrzebie szerokiej ustnej i drukowanej propagandy idei państwowotwórczych i patriotycznych wśród ludności, propagandy języka ukraińskiego i wyjaśniania ważności masowego przejścia Ukraińców etnicznych na powszechne porozumiewanie się w języku ukraińskim (i w pracy, i na ulicy, i w domu, w rodzinie). Kiedy przemówi w języku ukraińskim każdy Ukrainiec, okupacja Ukrainy sama z siebie odpadnie, bo nie będzie u okupantów gruntu dla narodowego zniewolenia Ukrainy. Społeczno-polityczna opozycja (według W. Asadczewa), organizacja musi wreszcie nawiązać szeroką agitację, urządzać rozmowy, prowadzić wykłady, patriotyczne koncerty po takich wykładach-rozmowach. Czas wreszcie przejść od rozmów do konkretnych spraw. Już teraz trzeba pełną parą przygotowywać się do wyborów prezydenckich w 2015 roku. Wierzę, w wyniku wyborów musi przyjść uczciwy, mądry lider-patriota, lider-strateg z patriotyczną porządną drużyną, który wszystkie siły, całą swoją państwowotwórczą umiejętność odda na ratunek Ukrainy, zabierając się za radykalną budowę narodowego Państwa Ukraińskiego. tyna. W tym przypadku decydujące są nie odwieczne prawa języka ukraińskiego, a niepiśmienny zapis urzędnika w akcie urodzenia dziecka. Czyż to nie śmieszne? Gorzkie. Czyżby deputowany z partii UDAR Kurennoj nie wiedział, że poprawnie jego nazwisko brzmi Kurinnyj? Jak mógł pojawić się na Ukrainie artysta Szewczenkow? Dlaczego milczy właściciel nazwiska Podopryhorow, kiedy ma aż 3 błędy w jednym słowie? Po co wspaniałe ukraińskie nazwisko Josypenko transformują w jakiegoś Osypenka czy Jesypenkowa? Uważam, że Ukraińcom już znudziło się być “chachłami” we własnym kraju. Czas żądać zaprzestania znęcania się nad ukraińskimi nazwiskami ze strony władzy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Język ojczystej ziemi… oraz o „myślącej trzcinie”

Wasyl ZACHARCZENKO, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki Zdjęcie Ołeksandra ŁYTWYNENKI Jestem już niepewny, czy słyszymy język naszej ukraińskiej ziemi? Przyłóżmy więc do niej ucho, a oczami spójrzmy do informatora „Ukraińska SRR. Ustrój administracyjno-terytorialny na 1 stycznia 1987 r.” (Kijów, Główna Redakcja URE, 1987). A więc słuchajmy! „Bajbakiwka!” — dolatuje z Dniepropietrowszczyzny. „Babyna Dołyna!” — z Winnicczyzny. „Babynopillia!” — z Iwano-Frankowszczyzny. „Babycziwka!” — przekrzykują się obwody połtawski, żytomierski, kirowohradzki. „Bahaczka!” — wołają do siebie Ługańszczyzna i Połtawszczyzna. A oto rdzenne „bałka”. Słuchajmy, co robi z nim nasza ziemia. „Baliwka!” — mówią Dniepropietrowszczyzna z Połtawszczyzną. „Bałyczi!” — odzywa się Lwowszczyzna. „Bałka!” — włączają się do przekrzykiwania Odesszczyzna i Charkowszczyzna. „Bałky!!!” — odzywają się jedna przez drugą Winnicczyzna, Zaporoże, Autonomiczna Republika Krymu, Rówieńszczyzna, Charkowszczyzna, Chmielnicczyzna. „Bałkiwka!” — dolatuje głos z Winnicczyzny. „Bałkiwci!” — włącza się do przekrzykiwania obwód czerniowiecki. „Bałkowe!” — trwa przekrzykiwanie między Dniepropietrowszczyzną, obwodem zaporoskim i Odesszczyzną. „Bałoczky!” — dodaje jeszcze obwód zaporoski. Widzicie, słyszycie, jaka giętkość, leksykalna wariantywność języka naszej ziemi. I nie ma tu podziału na wschód i zachód, południe i północ. Zaczepiliśmy jedną strunę na „B”. A gdybyśmy poszli po innych literach, spotkalibyśmy w języku ziemi naszej i „Welyki Hai” (Lwowszczyzna, Sumszczyzna), i „Wyszniweć” (Tarnopolszczyzna), i „Wysznewyj Jar” (Sumszczyzna), i „Wysznewyj Dił” (Ługańszczyzna), i „Wiwsianyky” (Winnicczyzna, Kirowohradszczyzna, Chmielnicczyzna), i „Hreczanyky” (Kijowszczyzna), i „Dołyniwkę” (obwody doniecki, żytomierski, kirowohradzki, Autonomiczna Republika Krymu, odeski, chmielnicki), i „Zozulynci” (obwody winnicki, tarnopolski, czerkaski)… A wy mówicie wschód, zachód. Przecież wszędzie na Ukrainie ukraińska Ziemia mówi jednym ukraińskim językiem. Był okres lat 70.—80. ubiegłego wieku, kiedy na znakach drogowych nagle od Kijowa we wszystkie strony komunistyczne pigmeje ponapisywali w obcym języku nazwy miejscowości, próbując nastąpić ukraińskiej ziemi na gardło. I moja rodzinna Hutyriwka widniała teraz na drogowym znaku jako „Hutirowka”, a sąsiednią wieś Witiwka, gdzie kiedyś kończyłem siedmiolatkę, przekręcili na „Wojtowka”, jeszcze jedną sąsiednią Buhajiwkę — na „Buhajewka”, Mykilci — na „Mykolcy”, Hrebinkiwśkyj na „Hrebienkowskij”, Zapsillia — na „Zapsielje”. Lecz ziemia uparcie mówiła swoim językiem i z czasem znaki trzeba było znowu wymienić na jej język. Ziemia zwyciężyła! U naszej ziemi każda roślinka ma swoje, ukraińskie imię i odzywa się na nie, odwdzięczając się ziemi-matce kwiatem, owocami. Na tej ziemi rosną, na przykład, kwiaty, których nigdzie tak nie nazywają, jak tutaj: obuwik pospolity (zozulyni czerewyczky), chabry (wołoszky), dziewanna (petriw batih), nostrzyk (burkun), konwalie, róże, krwawnik (derewij), powój (kruczeni panyczi), piwonia, dalia (żorżyna), kwiat królewski (korolewyj cwit)… Ziemia nasza rodzinna i do nas zwraca się swoim ukraińskim językiem, tylko że my często nie słyszymy jej głosu, a jeśli już odpowiadamy, to w obcym języku, zadając niewyobrażalny ból ziemi i przodkom naszym, którzy spoczywają w niej. Pozwalamy na to, żeby nas na naszej ziemi każdy przybłęda, jak chciał, tak i nazywał, byle nie naszym imieniem: „Wasylij”, „Piotr”, „Siemion”, „Pawieł”, „Aleksiej”… Nam zaś wszystko jedno, niech choć garnkiem nazwą, byle tylko do pieca nie wsadzili. „Małorosy”, niech i tak. „Chochły”, niech i chochły. Ziemia wasza, mówią nam, — „Chochlandia”. Niech i tak! Ha-ha-ha!.. Lecz co to się z nami dzieje? Przecież my jesteśmy z tej ziemi zrodzeni, jak te „chabry w życie”, „obuwiki”, „kwiat królewski”, „powój”. Panyczi! Słyszycie?.. My też jesteśmy myślącą trzciną (mówią filozofowie), dziećmi tej ziemi. Dlaczego więc nie mówimy językiem swojej matki-ziemi, chodząc po niej, rodzinnej, spożywając jej ziemniaki (kartofiel, — mówiąc waszym teraz „drugim ojczystym językiem”), cebulę (łuk), czosnek (cziesnok), fasolę (fasol), porzeczki (krasnuju smorodinę), truskawki (kłubniku), arbuzy (arbuzy), dynie (tikwu)… Jak się przekonaliśmy, nasza rodzinna ziemia od wieków w całości mówi każdą wioską, miasteczkiem i miastem, śpiewem każdego ptaka, wzrostem każdej roślinki swoim, danym jej przez naturę i Boga ukraińskim językiem. Naszej ziemi-matce boli słuchać nas, jej Ukraińców, obcojęzycznych, obcodusznych, gwałconych przez zdobywców naszego ducha, sprzedanych obcemu, wrogiemu tej ziemi językowi. Kiedyż usłyszymy jęk rodzinnej ziemi i powrócimy wszyscy co do jednego do swojego, ukraińskiego, świętego, bo od Boga otrzymanego przez przodków naszych, języka?! Dopóki nie zaczniemy mówić w całości ukraińską wspólnotą od małego do starego (tak, tak, i starego!) ojczystym językiem, nie zobaczymy szczęścia na swojej ziemi (bo i ona przecież przez naszą narodową nieudolność, niedorozwój jest nieszczęśliwa), nie zrzucimy z siebie obcego kolonialnego jarzma. Ktoś może powie: czego ty, człowieku natrętny, chwytasz-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Bezkarność zniekształcania nazwisk

ku wyborców. Ta praca wywarła na mnie przygnębiające wrażenie. Jak mogło się stać, że w jednym domu mieszkają Plochich i Plochych, Pywowar i Piwowar, Ustymenko i Ustimenko, Baczynski i Baczinski, Danyłowa i Danyłow? Wrażenie jest takie, że pracownicy biur paszportowych mają jedynie wykształcenie podstawowe. Jak mogły pojawić się wśród nazwisk takie wykrzywienia, jak Korostielowa, Apanasenko, Hryhoriew, Moisiejenko, Mychajlenko, Sliepczenko, Jeriomenko, Diaczuk? Czy to zaniedbanie, czy świadome szpecenie nazwisk? To, że normy ukraińskiej gramatyki łamie się świadomie, udowodnię na własnym przykładzie. Podczas ostatniej wymiany paszportu (2001 rok) moje nazwisko dzięki pracownikom Państwowego Wydziału Rejestracji Aktów Stanu Cywilnego przekształciło się z Worożbit na Worożbit. Na moją uwagę kierownik biura paszportowego odpowiedział, że tak właśnie należy zapisywać moje nazwisko, przekładając je na język ukraiński. Zaprotestowałem, gdyż w języku ukraińskim nie ma słowa Worożbit. Tak zachowałem swoje starodawne rodowe nazwisko. Kierownik biura paszportowego ostrzegł jednak, że jeszcze będę żałował swojego postępku, ponieważ teraz są możliwe problemy majątkowe z żoną, bo jej pracownicy wydziału USC zapisali jako Worożbit… Dlaczego za świadome fałszowanie nazwisk urzędy RACS nie ponoszą odpowiedzialności sądowej? Czyje zadanie wykonują nieudolni szefowie w skali całego kraju? Czy za milczącą zgodą Ministerstwa Sprawiedliwości Ukrainy Państwowa Służba Rejestracyjna celowo rusyfikuje naturalne ukraińskie nazwiska na przysługę Moskwie? Zgadzam się z opinią językoznawczyni Iryny Farion dotyczącą rosyjskich imion w ukraińskich przedszkolach Lwowa, gdyż w Mariupolu pojawiła się już dziewczynka o dziwacznym imieniu Krystyna, a nie Chrys-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

hrywien, rozegrałam was. Tutaj rzeczywiście wcześniej była komunałka, ale teraz to najsłynniejsza i najdroższa restauracja we Lwowie. Nazywa się „Masoni”. Zanim wejdziemy, posłuchajcie krótkiej historii. Masoni to ogólnoświatowy tajny spisek przeciwko ludzkości możnych tego świata. Będziecie zdziwieni, gdy usłyszycie ich nazwiska: George Washington, Churchill i Roosevelt, nie dziwcie się, gdy zobaczycie na ścianach wśród złoconych starodawnych luster ich portrety. Masonami byli także Bohdan Chmielnicki i Iwan Mazepa, Kotlarewski i Szewczenko, Kulisz i Franko. Wskutek spisków tajnego stowarzyszenia stała się możliwa realizacja wielu projektów… Otaкої! Odebrało mi mowę. Weszliśmy do przepełnionej restauracji i przeszliśmy przez kilka jej sal. W półmroku na stołach płonęły świece, w wielkich starodawnych lustrach odbijały się portrety nazwanych „masonów”. Jeden ze standów zawierał portret Kobziarza i nazywał się „Szewczenko i masoni”. Rozbrzmiewała cicha przyjemna muzyka, w oknach restauracji można było zobaczyć starodawny herb Lwowa na frontonie rady miejskiej. U „Masonów” kolacjonowali ci, którzy mogą zapłacić za 100 gramów wódki 100 hrywien, a za kolację wyłożą co najmniej 1000 hrywien. Takie wyjaśnienie dał dumny kelner na pytanie turystów o ceny. — Oho! — zagęgały nieprzyjemnie zaskoczone usłyszanym turyści. Przewodniczka uśmiechnęła się: — Nie martwcie się, tak drogo jest tylko dla tych, którzy przyszli po raz pierwszy. Powiedzmy, ja mam kartę stałego klienta, dlatego mi jedno zero odejmą, wtedy wszystko jest 10 razy taniej. „Oto taka przewodniczka, no proszę, „zdolniacha”! — myślałam, podczas gdy ona prowadziła grupę, by popatrzeć na złoty sedes, wmontowany w starodawny fotel-tron, z którego „nie wolno korzystać osobom postronnym, ale sfotografować się można”. Ależ to zakręciła! Aj-aj, przebiegła pani! Z zerem czy bez zera, a odwiedzający restaurację połknie wraz z drogimi potrawami i jej tanie prawdy o masonerii Ojców naszego narodu. A jakże! Toż to, jeśli iść za logiką nieszczęsnej przewodniczki, to i nasza z wami, panowie, Niepodległość jest nie skutkiem heroicznej walki tysięcy i tysięcy bojowników, nie długiego łańcucha zaciętych zmagań narodowych, a „projektem masonów” Szewczenki i Franki, który zrealizowano wskutek ich spisku. Przy czym w kilku etapach, aż do sierpnia 1991 roku… Ależ nie, niezdarna pani! Dla kogoś to mafia, a dla nas, Ukraińców, to zwycięstwo idei narodowej, zdobycie własnego państwa. Żal ogarniał duszę. Druga część wycieczki („Masoni”) mnie po prostu dobiła. — Nie wierzcie, to brednie! — wykrzyknęłam w końcu do grupy turystów. — Szewczenko nie jest masonem! To chorobliwa wyobraźnia! — Ja też uważam, że Taras Szewczenko nie mógł być masonem — głośno oświadczyła młoda kobieta. Tłum zaszumiał: — I prawda, brednia jakaś, — powiedział ktoś z turystów. — Tak to po prostu żart taki, a mi się podoba, — rzucił tyczkowaty. — Pani kim jest? — zapytałam kobietę, która mnie poparła. — Jestem Anna, z Moskwy, wykładam literaturę.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

«Tylko we Lwowie!» Łyżka dziegciu, czyli jakim bohaterom «sława»?

Nie wybierałam się zimą do Lwowa, ale los podarował mi kilka świątecznych, niezapomnianych dni. Chociaż Lwów sam w sobie jest świętem, które zawsze jest ze mną, jak Paryż z Ernestem Hemingwayem. A tutaj moja dobra siostra w piórze, znana pisarka Maria Ludkewycz, obchodziła swój jubileusz, na który zaprosiła również mnie. Wśród wspomnień tamtego wieczoru — improwizowana pisarska kolęda, nowa książka poetycka Marii pod tytułem „Zapytać anioła”, występy legendarnych Ihora Kałyncia i Romana Łubkiwskiego, „dzwonników” Jurija Kowala i Romana Diduły, przewodniczącego Lwowskiego Oddziału Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Jarosława Kamineckiego i Petra Szkrabiuka, rzeźbiarza Jarosława Motyki oraz młodej skrzypaczki Łarysy Ludkewycz. Takie święta nie należą już osobiście do jubilata, stają się artefaktem procesu literacko-artystycznego nie tylko Lwowszczyzny, ale i całej Ukrainy. Wśród atrakcji, które marzyło się odwiedzić w mieście lwów, soborów i kawiarni, była, jak widnieje w reklamie, „konceptualna autorska restauracja „Kryjówka”. Widziałam w Internecie zdjęcia wystylizowanego na bunkier designu — drewniane stoły i ławy, banderowska symbolika, pocztówki i gazety, metalowe kubki, dekoracje oraz sprzęty z czasów UPA. Chciałam poczuć atmosferę. I oto jestem we Lwowie, Rynek 14, razem z przyjaciółmi. O tej przygodzie opowiem dokładniej, bo bardzo mnie poruszyła. Lesia STEPOWYCZKA, pisarka, bezpartyjna ukraińska nacjonalistka, Dniepr—Lwów. W drewniane drzwi starodawnego budynku pukają turyści, cała grupa. Otwiera się okienko, mężczyzna w mundurze żołnierza UPA pyta o hasło. Turyści znają je od swojego przewodnika: „Sława Ukrainie!”, odpowiadają im „Bohaterom sława!” i… śladem tej grupy i my przekraczamy próg słynnej restauracji. Rozglądamy się. Wolnych miejsc praktycznie nie ma. Kobieta-przewodnik piskliwym głosem, próbując być usłyszaną wśród ludzkiego gwaru, rozpoczyna wycieczkę: — Przyjaciele, witam was, jesteście w słynnej partyzanckiej ziemiance, która po lwowsku nazywa się „Kryjówka!” — A co to słowo oznacza? — pyta młoda turystka. — „Kryjówka” — od słowa „ukrywać się”. Spójrzcie w prawo! To szynel, w który ubierał się bojownik. — Przecież to szynel bojownika-czerwonoarmisty! Tylko bez pagonów! — zdziwiłam się. — Bojownicy UPA nosili kufajki. — Wszystkie wojskowe szynele są do siebie podobne! Najważniejsze, że rzecz jest z tamtej epoki! — zareagowała przewodniczka i kontynuowała: — A oto okrągły metalowy hełm partyzanta! — A czy to nie niemiecki hełm? — nie wytrzymałam znowu. — Bojownicy UPA nosili czapki z daszkiem! Przewodniczka niezadowolona skosiła na mnie oczy, ale milczała. — A to gałąź z pętlą. Na niej wieszano i wykonywano egzekucje na wrogu, który wpadł w ręce bojowników — kontynuowała. „Gałąź!” — czy ona mówi o naszej „hilliace” (szubienicy)!? Spojrzałam w tę stronę, w którą wskazywała. Ze ściany wystawała gałąź, do której dodany był cały stand z informacją na temat „Hilliaky”. Śmiechu warte. — A to aparat do bimbru! — pokazała na nieznany przyrząd z kilkoma nowoczesnymi czujnikami. — Partyzanci pędzili bimber i rozgrzewali się nim po walce. — O, fajnie! — wykrzyknął długowłosy turysta. — Powiedzcie, a dziewczyny u bojowników były? — Oczywiście, łączniczki. — O, masakra, sam nie miałbym nic przeciwko, żeby pomieszkać w takim podziemiu! — zachichotał jego towarzysz. Czy pędzili powstańcy bimber? Moim zdaniem „pędziła” ta ciocia-przewodniczka. Czy spożywali go bojownicy UPA? Nigdzie o tym nie czytałam. Nawet jeśli spożywali, to nie tak rozwiązle, jak może się komuś wydawać. Zachciało mi się powiedzieć tym tyczkowatym głupcom: „A nu zamknijcie buzię! Zatkajcie pyski!”. Ale czy chłopaki winni, że im tak opowiadają o upowskiej kryjówce? — A oto obrzyny, z których rozstrzeliwano przeciwnika. Możecie potrzymać je w rękach i sfotografować się! — pozwoliła przewodniczka. „Obrzyn”! To ona o powstańczym karabinie maszynowym! Na chwilę wzięłam do rąk słynny trofealny „maszingwer”, a jeśli całkiem dokładnie, po niemiecku — Maschinengewehr. Okazał się tak ciężki, że ledwo nie wyślizgnął się z rąk. Jak je dźwigali na sobie całkiem młodziutcy lub nie bardzo młodzi powstańcy, jakże ciężko to było, pewnie z dziesięć kilogramów jeden waży! — Przejdźmy dalej! — powiedziała przewodniczka, zasłaniając plecami (możliwe, że nieumyślnie?) duże zdjęcie, na którym przedstawiony jest Głównodowodzący UPA, generał Roman Szuchewycz z grupą powstańców. Wokół wszystko piło, jadło, bawiło się. Wśród restauracyjnej bachanalii jedzenia-picia-gadaniny obecność tej fotografii, świętej dla każdego normalnego ukraińskiego człowieka, wydawała się nierealna, niemożliwa, niekompatybilna z gastronomicznym jarmarkiem. Jakie wyrazy twarzy u żołnierzy, jakie oczy — tej czystości, tego młodzieńczego natchnienia, tego wyczerpania nie można ani zagrać, ani podrobić. Na fotografię przywódcy Stepana Bandery też nikt nie zwrócił głowy. — Szanowna, pani chociażby na zdjęcie zwróciła uwagę turystów, imiona przynajmniej dowódców UPA wymieniła! Oni przecież przed nami! — już otwarcie „najechałam” na przewodniczkę. Nie zareagowała na mój pełen pasji apel albo udała, że nie słyszy, i poprowadziła grupę dalej, w inne sektory kryjówki. Coś jeszcze po drodze plecie o życiu „bojców”, pokazywała walonki, stary radioodbiornik, rozsypane na podłodze łuski, worki i skrzynie z bronią. Jakich bojców, jakiej wojny, jakiej armii, jakiego kraju? Czy ona sama chociaż wiedziała o tym do końca? — A oto, zwróćcie uwagę — zatrzymała się przewodniczka przy stoliku, przy którym odpoczywali chłopak i dziewczyna, — to ulubione menu partyzantów: pół metra kiełbasy! — Klasa! — zachwycony wykrzyknął długowłosy. — Nieźle! — podchwycił jego towarzysz, przełykając ślinkę. Aż nagle w „Kryjówce” rozbrzmiała muzyka, droga mojemu sercu kolęda „Dobry wieczór tobie, panie gospodarzu!” i podchwyciło ją wielu gości przy stołach. Turyści i niektórzy goście przy stołach patrzyli zdziwieni na śpiewających. Za tę scenę można było wiele oddać. Tak śpiewają — „Tylko we Lwowie!”. Ale wycieczka się skończyła, miejsc nie było, żeby usiąść, i grupa ruszyła do wyjścia. Jak zahipnotyzowana szłam za przewodniczką, nie w stanie oderwać się od niej. Jakby była wężem, królową nowego roku, a ja — jakimś oszołomionym ukraińskim królikiem. Wyszliśmy w bramę. We mnie wszystko wrzało od oburzenia i urazy, jakby napluto mi w twarz. Nie mogłam darować jej ignorancji, musiałam z nią zamienić choć słówko. Tylko zebrałam się na odwagę, żeby powiedzieć turystom, że wszystko co usłyszeli to brednie, jak przewodniczka uśmiechnęła się: — Nie rozluźniamy się, przyjaciele! Teraz wejdziemy po schodach na jedno piętro, chcę wam pokazać ciekawe miejsce — jak wygląda współczesne mieszkanie komunalne. — A co, we Lwowie są jeszcze mieszkania komunalne? — zainteresował się ktoś. — A jakże, jeszcze jakie! — parsknęła przewodniczka i po swojsku nacisnęła guzik dzwonka mieszkania nr 8. W otwartych drzwiach pojawił się zaspany gospodarz w domowych kapciach i szlafroku. Ziewnął, uprzejmie zakrywając usta dłonią. — Dobry wieczór, dzisiaj nie jestem sama — wyszczerzyła się przewodniczka. — Zaraz, minutkę! Wymienili kilka słów i drzwi znowu się zamknęły. — Towarzysze, proszę zebrać po hrywnie, bo jakoś niezręcznie, wpadniemy do ludzi, a oni już odpoczywają — zwróciła się do turystów. Wszyscy zrzucili się po hrywnie. Ale po chwili kobieta zmieniła zdanie: — Aj, dobra, zabierzcie swoje

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

i zwycięża epoka dratwy, drive'u, szydery i kasy. Wątpię, by żołnierze-powstańcy, którzy opuścili domy, rodziny i powstali przeciwko czerwonej i brunatnej hordzie, i oddali swoje młode życia za Ukrainę, ucieszyliby się z takiego obżarstwa, z tak hucznej biesiady, z takiej „Kryjówki” w czasie złej zarazy i nowej ordyńskiej nawały. Jeśli takie wycieczki to wasza nowa atrakcja, to jest to epatowanie, ba, nawet czarna adrenalina nie dla „Moskali”, a dla ukraińskiego nacjonalisty, i to wam się udało. „Moskale” czy inni innowiercy, których rzekomo macie nadzieję zwerbować i nawrócić na ukraińską wiarę kieliszkiem darmowej wódki na wejściu, lekko przełkną całą tę opowiedzianą im głupotę, po moskiewsku „rozłożystą żurawinę”, „połkną” tę dezinformację i popiją ją zimnym piwkiem, zagryzą gorącą kiszką. I wyjadą ze Lwowa z taką mgłą w głowie, że nie da się złożyć do kupy mozaiki tego szalonego fantasy. Na kogo obliczony jest ten kicz — na frajerów, na jednokomórkowe ameby, prostolinijnych debili? Tacy przewodnicy po „Kryjówce” służą nie popularyzacji UPA, a rozkładowi i marginalizacji i tak już zmarginalizowanej świadomości masowej. Może Rosjanom taki czarny autopromocja „Chochołów” jest na rękę, może Galicjanie odbierają go spokojniej na swoim terytorium, a co mają robić Ukraińcy ze wschodu, którzy jadą do Lwowa jak na pielgrzymkę? Modlą się do Lwowa jak do Świątyni Pańskiej? „Tylko we Lwowie!” Nas po prostu „szlag trafił”. Wiadomo, że z różnych stron obecnie płyną wezwania do zamknięcia „Kryjówki” i „Masonów”. Proszę nie utożsamiać mnie ani z komuchami, na których imię Stepana Bandery działa jak czerwona płachta na byka, ani z „regionalnymi”, którzy śpią i marzą o nowym „sojuzie”. Pozwólcie dać wam radę z pozycji Ukrainki, która w swoim czasie przeszła szkolenie nacjonalisty Stepana Chmary. Sądzę, panowie, że mam prawo wypowiedzieć się przed wami szczerze i bez strachu. Jeśli wy, robiąc bardzo udany geszeft, choć trochę przejmujecie się ukraińską sprawą państwową, ideą narodową, a nie całkowicie sprzedaliście swoją duszę Mamonie, zamknijcie swoje lokale rozrywkowe. Dlatego że połączenie żarcia i wysokiej pamięci jest niekompatybilne. Pozycjonujecie się jako restauracja-muzeum, ale w niej, przy obecności materialnej symboliki UPA, utracono to, co najważniejsze — ducha powstańczego podziemia. Jeśli zaś nie możecie tak postąpić, to chociaż zaproście innych przewodników, żeby witali ludzi i w naszym języku opowiadali im prawdziwą historię narodowych zmagań. Żeby wasi goście czuli nie tylko pełny brzuch, ale i szacunek do miasta Lwa, które na niego zasługuje.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Nie ma w Talnem ani muzeum, ani pałacu…

Wadim MYCYK, organizator i niezmienny dyrektor Talnowskiego Muzeum Historii Rolnictwa w latach 1985—2012, doktor filozofii w dziedzinie kulturoznawstwa, profesor. Talnowszczyzna to kraina żyznych czarnoziemów. Jakiekolwiek kultury historyczne by tu nie występowały, kultura rolnictwa pozostawała tą najważniejszą. Dlatego też muzeum, które otwarto w 1986 roku w centrum rejonowym Talne, poświęcono rozwojowi tej życiodajnej gałęzi. Inicjatorami jego powstania byli kierownicy rejonu Witalij Medwediew, Hennadij Kaprałow, dyrektor technikum Iwan Kujan oraz ja, krajoznawca Wadim Mycyk. Każdy rozdział ekspozycji w dwunastu salach ilustrowany jest chlebem jako dziełem sztuki, przysłowiem, słowami pieśni o nim, co pełniej odtwarza zarówno czas, o którym mowa, jak i duchową wartość chleba oraz kulturę narodu. Chleb-skruteń, niczym ornament epoki brązu. „Będzie chleb, będzie i do chleba” — uzupełniają słowa przysłowia. Kałacz symbolizuje gościnność Skołotów-rolników: „Kto z mieczem, a my z kałaczem”. Chleb z krzyżem u Czerniachowców to obraz słońca, a przysłowie potwierdza niezmienną prawdę: „Najsmaczniejszy chleb z własnej pracy”. Czumaków na Talnowszczyźnie błogosławiono i wyprawiano w drogę obrzędowym chlebem — knyszem czumackim: „Koło knysza — dobra dusza”. Ludzkie życie ilustruje dyweń: „Dyweń dziwny: wkoło ładny, w środku widny”. Leżeń uzupełniają słowa: „Chleb — wszystkiemu głowa”, a w dożynkowym korowajcu ucieleśniono wzrost dobrobytu: „Rośnij, korowaju, szerszy od Dunaju”. W chacie na stole koło chleba słowa przysłowia, niczym przykazanie dla ludzi współczesnych i pokoleń przyszłych: „Kładź chleb-sól na stole, będziesz u ludzi na czele”. W muzeum zgromadzono godną kolekcję ceramiki trypolskiej i współczesnej, pisanek Czerkaszczyzny, artystycznego wypieku chleba w regionie. Po raz pierwszy w praktyce muzealnej opracowaliśmy technologię konserwacji pieczonego chleba dla jego długotrwałego przechowywania. Przykłady ceramiki opublikowano w monografiach „Święty kraj rolników”, „Według prawa Światowego ładu”, pisanki w albumach „Pisanki Czerkaszczyzny” (1992, 2007), artystyczne wypieki — w książkach „Syn Ziemi i Słońca”, „Widnokrąg”. Łącznie pracownicy muzeum wydali 26 publikacji. Wszystko to wpłynęło pozytywnie na rozwój kultury ludowej nie tylko w kraju Szewczenki, ale i na Ukrainie. Teraz tylko opowieść o tym, co było, bo takiej piękności odwiedzający już nie zobaczą. Muzeum zrujnowano pod szlachetną ideą — programem „Złota podkowa Czerkaszczyzny”, zgodnie z którym od 2006 roku w obwodzie miano odnowić i uwiecznić miejsca historyczne oraz zabytki. Talne szczyciło się swoim zabytkiem architektury o znaczeniu państwowym — Myśliwskim zamkiem-pałacem hrabiego P. Szuwałowa (nr rejestru 1725). Zbudowany został według projektu duńskiego architekta Andreasa Klemensena w latach 1898—1903. Do 1919 r. należał do córki hrabiego Olgi Pietrowny Dołgorukiej. Potem mieściły się w nim: seminarium nauczycielskie, technikum rolnicze, a od 1967 r. technikum budowlane. W latach 1985—1986 na parterze w 12 salach stworzono Talnowskie Rejonowe Muzeum Historii Rolnictwa, które przyniosło dobrą sławę całemu obwodowi czerkaskiemu. Kiedy w 1993 r. kolegium budowlano-ekonomiczne wyprowadziło się, utrzymanie pałacu spadło na Muzeum. Zaczęliśmy stawiać pytania przed Czerkaską Radą Obwodową i obwodową administracją państwową, zarządem kultury o remont dachu i stworzenie na drugim piętrze pałacu muzeum kultury trypolskiej. Właśnie w rejonie talnowskim skoncentrowanych jest najwięcej jej zabytków: 7 najstarszych pra-miast w Europie i 27 osad. Potem nasza idea rozszerzyła się do historyczno-kulturowego rezerwatu, który bazuje we wsi Lehedzyne, a jego adresem prawnym stał się adres Muzeum Historii Rolnictwa. Sprawa z ideą muzeum Kultury Trypolskiej nabrała nadziei, gdy Czerkaska Rada Obwodowa pod koniec grudnia 2005 roku przyjęła program historyczno-kulturowy „Złota podkowa Czerkaszczyzny”. Zatwierdził go Prezydent Ukrainy dekretem nr 671/2006 z 05.05.2006 r. Jednak z rozpoczęciem prac remontowo-konserwatorskich przy obiekcie Zamek Myśliwski kierownictwo obwodowej administracji państwowej zarządziło eksmisję rejonowego Muzeum Historii Rolnictwa. Ktoś jednak marzył o byciu nowo kreowanym hrabią. Na jednej z pierwszych wspólnych narad mówiłem kierownikom obwodu i rejonu, że jeśli by zrobiono kotłownię blokową, wieżę ciśnień, w pokojach odnowiono pierwotny wygląd, wymieniono sufit drugiego piętra oraz część okien. Jednak od 2009 r. rząd ograniczył finansowanie prac remontowo-konserwatorskich, a potem całkowicie je wstrzymał. Obwodowa administracja państwowa nie wypłacała pieniędzy ochronie. Obecnie żadnych prac renowacyjnych w pałacu hrabiego Szuwałowa nie prowadzi się. Dach z blachodachówki jest niskiej jakości: nad dwoma pokojami od strony zachodnio-południowej przecieka, sufit się zawalił. Ponieważ pałac nie był chroniony, w pokojach rozkradziono system ogrzewania; część okien i drzwi zdewastowano; rzeźbione kamienne balustrady przewrócono; ścianki z płyt gipsowo-kartonowych zniszczono. Teren wokół jest zanieczyszczony, zarasta chwastami. Zatem program „Złota podkowa Czerkaszczyzny” w Talnem tak rozwinęli, że w rejonie nie ma już ani muzeum, ani pałacu. Szybko przeszliśmy od stabilności do ruiny. Wrogim siłom bardzo doskwiera, gdy na Ukrainie jest coś porządnego i samowystarczalnego. Pod tę zgubną tendencję podpada także rezerwat „Kultura Trypolska”, który znajduje się we wsi Lehedzyne. Apelacje w różnych latach do organów państwowych nie pomogły. Dopiero dwa lata temu dla muzeum wydzielono pomieszczenie klubu cukrowni, które wymaga poważnego- Ekspozycja w muzeum poświęcona powstaniu hajdamaków robić tak, to w Talnem nie będzie ani muzeum, ani pałacu. Po tym mnie na narady więcej nie zapraszano. Niszczą ukraińską kulturę systematycznie. W 2006 roku dokonano kolejnej wielkiej zbrodni: artystyczno-historyczną podstawę pasa ekspozycyjnego zniszczono, eksponaty zapakowano w skrzynie i wywieziono do pomieszczenia byłej drukarni rejonowej, które w 2007 roku rada obwodowa oddała pod muzeum. Teraz już sześć i pół roku muzeum stoi w skrzyniach — na remont i zmianę przeznaczenia pomieszczenia w budżecie rejonowym chronicznie brakuje środków. Jakaż jest sytuacja z pałacem? Najpierw, co zrobili w 2006 roku, to wycięli rury ogrzewania i odprowadzania wody, kaloryfery, inne konstrukcje metalowe i wywieźli do Umania na złom (15 ton). Żywa część drewnianego stropu drugiego piętra również trafiła w prywatne ręce. Glazurowaną dachówkę przeselekcjonowano: potłuczoną i zepsutą złożono pod ogrodzeniem, a całą wywieziono. W 2008 roku do pałacu doprowadzono oświetlenie elektryczne, wodę, gaz, zrobiono remont. Od 2006 roku cierpliwie wierzyłem obietnicom przewodniczących rejonowych administracji państwowych, przewodniczących rad rejonowych, że muzeum odrodzą. Dzisiaj pracownicy muzeum muszą się zwolnić. Przy czym pierwszymi mają odejść z pracy specjaliści — dyrektor, starszy pracownik naukowy, a potem — dozorcy, stróże. Ogółem 7 osób. Na tym “zaoszczędzą finanse”, a bez opieki eksponaty rozkradną, przejdą w cudze ręce. Jak widzimy, okoliczności i metody są różne, a istota jedna. Moim głównym zadaniem życiowym ostatnich lat jest odnowienie Muzeum Historii Rolnictwa. Oto dlaczego nie porzucałem pracy i starałem się, aby je odnowiono. Jednak wymienione okoliczności zmusiły mnie 4 stycznia 2013 r. do porzucenia pracy, której oddałem 27 lat. Rolnictwo było, jest i pozostanie główną gałęzią narodu ukraińskiego. To jego sława i priorytet gospodarczy. Dlatego stoję na jednym stanowisku: Muzeum Historii Rolnictwa w Talnem skrajnie koniecznie trzeba odnowić! Jego działalność pomnoży sławę naszego rolniczego rodu i kraju.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Moja cegiełka w fundament prawdy o historii Ukrainy, czyli Przeciwko „chwastom” w ukraińskiej historiografii

To mój odzew na artykuł W. Ablicowa „Prawd jest wiele, prawda jest jedna (Jak firma „Tołoczkoff i Syn” podsyca ukrainofobię)” („Słowo Proświty”, nr 50 z 2012 r.). W nim poruszę trzy, moim zdaniem, najważniejsze problemy, które autor podniósł w swojej publikacji. Olga BORYSOWA, doktor nauk historycznych, profesor Ługańskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki, członkowie obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. O ukraińskiej historiografii i „chwastach” w niej. W światowej politologii nie podważa się twierdzenia, że narody tworzą poeci narodowi i historycy narodowi. Politycy i mężowie stanu dołączyli do tego procesu znacznie później niż powstały narody. Na Ukrainie jednolitego narodu politycznego do dziś nie ma. Wystarczy spojrzeć na żałosny stan ukraińskich poetów narodowych i historyków (wraz z nauczycielami historii w szkołach), aby wyciągnąć właściwe wnioski, jak i zrozumieć, że taki stan tych dwóch najważniejszych w sprawie budowania narodu warstw inteligencji narodowej jest zamówiony. A celem zamówienia jest to, aby na Ukrainie jednolity naród polityczny nigdy nie powstał. Jasne jest więc, dlaczego w ukraińskiej historiografii jest dziś tak wiele „chwastów” — wyrastają one tam, gdzie niczego się nie kultywuje. Trzeba je wycinać, ale to już ma związek z procesem tej samej kultywacji. Na Ukrainie zaś nikt do tej pory nie zamierza jej przeprowadzać. A ten proces rozpoczyna się od wykrycia i personalizacji „chwastów”, dlatego W. Ablicow nie powinien był sugerować w sposób ogólnikowy, że ojciec i syn Tołoczkowie „na ukraińskim niwie naukowej wolą przede wszystkim „uprawiać” chwasty”, wszak po pierwsze, chwastów nikt nie uprawia — one same wyłażą, a po drugie — te „chwasty” w ukraińskiej nauce historycznej mają swoje konkretne imiona, które należy nazywać. Zatem gdybyśmy mieli historiografię narodową jako taką, to żaden minister oświaty nie mógłby dyktować historykom, jak mają pracować, co pisać i mówić dzieciom. Ale czy może powstać jakakolwiek historiografia narodowa na polu totalnie sfałszowanej historii narodowej, a do tego w warunkach, gdy najlepsze kwiaty na tym polu zostały zniszczone przez „chwasty”? Zacytuję Serhija Biłokonia („Czy mamy naukę historyczną?”, Nasze minule. — 1993. — Nr 1/6/, s. 4): „Historię Ukrainy spotkał ten sam los, co genetykę i cybernetykę: jako naukę ją zakazano. Ciągłość jej rozwoju przerwano, wybijając całą generację specjalistów. (Podważono jej przyszłość, ponieważ w ostatnich dziesięcioleciach zginęło mnóstwo źródeł historycznych). Zamiast nauki „historia Ukrainy” pod tą samą nazwą stworzono aparat propagandowy, który zdeformował świadomość społeczną. Bardzo prawdopodobne, że podpowiedź o tak zwanych „białych plamach” historii jest podstępna i fałszywa. Sądzę, że nie mamy żadnych białych plam: chodzi o całkowicie sfałszowany obraz, który trzeba malować od nowa. Teraz potrzebny jest czas nie tylko na to, aby otworzyć przed audytorium pożądaną „prawdę o naszej przeszłości”. Zrobi to uwolniona nauka, ale naukę jeszcze trzeba odtworzyć […]. Jak można spodziewać się solidnej budowli, kiedy ma uszkodzony i zaniedbany fundament? Co można przebudować tam, gdzie jeszcze nie budowano?”. Więc jeśli genetykę i cybernetykę w ZSRR jednak zrehabilitowano, to historię Ukrainy sfałszowano totalnie. Dlatego że ZSRR był jedną z form rosyjskiej państwowości, a wywyższać rosyjską państwowość zawsze można było (i jest!) tylko kosztem poniżania państwowości ukraińskiej. I to nie zostało zmienione w niepodległej Ukrainie. Prawda, były próby. I starszy Tołoczko (Petro Petrowycz) też brał w nich udział. Owszem, kiedy było to opłacalne: kiedy Prezydentem Ukrainy był Ł. Krawczuk. P. Tołoczko w 1993 r. brał udział w programie telewizyjnym „Ukraińska Atlantyda” na UT-1, gdzie wiele pro-ukraińskich rzeczy mówił, wykorzystując dane mitologii. Ale później, kiedy prezydentem został Ł. Kuczma, stało się to nieopłacalne, zamilkł o „ukraińskiej Atlantydzie” i odryfował aż do bezwstydnie wiernopoddańczej wobec ministra Tabacznyka „Historii Ukrainy” z 2010 r. My, historycy, od razu doszliśmy do wniosku, że za kilka lat należy oczekiwać już „Historii Małorosji” od Petra Tołoczki. Ale pomyliliśmy się: taka „historia Małorosji” w tym samym języku rosyjskim jednak się pojawiła, ale spod pióra Tołoczki Aleksieja-syna. W każdym razie, przeskoczyć innego „chwasta” — O. Buzynę firmie „Tołoczko & Tołoczko” nie udało się, bo ten napisał o Małorosji wcześniej, brutalniej i haniebniej niż oni. Nie tylko od O. Tołoczki, ale i od innych można usłyszeć, że w ukraińskiej historiografii przez długi czas nie było tradycji wywodzenia początków historii Ukrainy od Rusi Kijowskiej, więc nie należy tego robić również obecnie, gdyż byłoby to już sztuczne. Rzeczywiście, swoje obecne miejsce Ruś Kijowska zajęła w budowie historii Ukrainy dość późno. Od tego czasu walka o „dziedzictwo kijowskie” jest bodaj najważniejszym tematem ukraińskiej historiografii i walka ta trwa do dziś. Ale mimo wszystko prawdą jest to, że historia Ukrainy powstawała i utwierdzała się jako odrębna dyscyplina bez oparcia na Rusi Kijowskiej. Długo istniała i radziła sobie bez Rusi, całkiem zadowalająco rozwiązując zadania formowania świadomości narodowej Ukraińców. Dlaczego? Co się stało? A oto co. Kiedy w lutym 1818 r. do sprzedaży trafiły pierwsze egzemplarze „Historii państwa rosyjskiego” M. Karamzina, młody literat Aleksander Puszkin chorował. Przeczytał wszystkie osiem tomów „w łóżku z zachłannością i z uwagą”. Wspominał efekt, jaki historia wywarła na publiczności: „Wszyscy, nawet kobiety ze sfer wyższych, rzucili się czytać historię swojej ojczyzny, dotąd im nieznaną. Była ona dla nich nowym odkryciem. Dawna Rosja, zdawało się, została znaleziona przez Karamzina, jak Ameryka przez Kolumba. Przez pewien czas nie mówiono o niczym innym”. Tak doszło do burzliwych narodzin świadomości historycznej narodu rosyjskiego. Przy tym świadomość historyczna ukraińskości znajdowała się wówczas jeszcze w kolebce kozaczyzny. Niektórzy naukowcy twierdzą, że również etnonim związany z Rusią naród rosyjski wtedy właśnie Ukraińcom zabrał. Nie zgadzam się z tym zasadniczo. Etnonim „Rusini” odszedł w niebyt, wszak etnonim „russkije” to przymiotnik, a nie rzeczownik, i odzwierciedlał on relacje podległości czasów do i po powstaniu Rusi Kijowskiej. Wszak zanim przodkowie Rosjan zaczęli płacić daninę Olegowi, płacili ją Chazarom. Zgodziwszy się płacić Olegowi, ponieważ ten był Rusinem, stali się „ruskimi”, a wcześniej byli „chazarskimi”. Więc zabrawszy na początku XIX w. „pod siebie” Ruś Kijowską, Rosjanie, mimo wszystko, nie zdołali „wywłaszczyć” jeszcze dawnego etnonimu. Brak ówczesnych „protestacji” Ukraińców na fakt „przywłaszczenia” przez Rosjan Rusi Kijowskiej świadczy o tym, że nie widzieli oni niczego zagrażającego w tym, że wczesna przeszłość ich terytorium stała się częścią historii „wielkoruskiej”. Wszak w ciągu XVIII w. historia „małoruska” była skonfigurowana tak, że nie znajdowało się w niej miejsca dla Rusi. Historia ukraińska w tym czasie była postrzegana jako historia „kozacka”, więc choćby jak dawne były korzenie „narodu kozackiego”, taka historia nie mogła mieć nic wspólnego z „książęcą” historią Rusi. Dwie schematy historii — wielkoruski i małoruski — swobodnie „mijały się”, nie konfliktując ze sobą. Wszak szczególne położenie elit kozackich i ich status w Imperium Rosyjskim w żaden sposób nie mogły być legitymizowane apelacją do czasów księcia Włodzimierza czy Jarosława; ich źródłem służyła szczególna historia — historia kozaczyzny, z którą utożsamiają ukraińską przeszłość kroniki kozackie. Tak na pewien czas historia kijowsko-ruska „zawisła” bez kontynuacji. Ale tylko na pewien czas. Od końca XVIII w. rozpocznie się słynne „odkrycie” przez Rosjan Ukrainy, a zwłaszcza Kijowa — drogą podróżowania i rozpoczęcia wykopalisk. Rosjanie będą zachwyceni „cichym rajem” malowniczej „Małorosji”, a starożytność Kijowa porazi ich na zawsze. W każdym razie o skutkach takiego „zachwycenia” powiedział Taras Szewczenko w słynnym wierszu „Rozryta mogiła”. Wtedy też zaczną się poszukiwania związku z Rusią Kijowską, a już kiedy wyjdzie „Historia” M. Karamzina, Rosjanie w Kijowie znajdą „swój Rzym”. Nie oddają go do dzisiaj — wkrótce zniweczą nawet tak pożądaną jeszcze do niedawna „ukraińską rurę gazową”, ale Kijowa jako Miasta-Apostoła nie oddadzą nigdy. I wyjaśnienie tego jest całkiem prozaiczne: zgodnie z chrześcijańskimi kanonami (przypomnę, że Moskwa tworzyła wokół siebie imperium na zasadzie ideologii „Moskwa — Trzeci Rzym”), „zbierać ziemie” ma prawo tylko Kościół Apostolski. „Zbieranie ziem” jest główną rosyjską ideą państwowotwórczą; apostoł zaś Andrzej Pierwszy Powołany z uczniami, jak wiadomo, „chodził” do Kijowa. Więc „bez Andrzeja” jakie Imperium Rosyjskie z centrum w jakiejś Moskwie może być? Wszystko logiczne. Kiedy zaś Ukraińcy w drugiej połowie XIX w. opamiętali się, o czym świadczy znana dyskusja między Maksymowiczem a Pogodinem, było już za późno — młody naród rosyjski wyrwał „spod” Ukraińców Ruś Kijowską, zostawiając ich bez fundamentów ich historii. Więc nietrudno zrozumieć, że walka o „dziedzictwo kijowskie” w ukraińskiej historiografii jest głównym frontem walki o ukraińską państwowość. Wszak bez Kijowa i Ukrainy jako terenu misji „Scytia” apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego żadne Imperium Rosyjskie jako takie, „prawdziwy Rzym jako Jedyne wcielenie Zbawienia”, być nie może a priori. Jak skutecznie obronić schemat „historii ruskiej” M. Hruszewskiego? Rzeczywiście, w „schemacie historii ruskiej” M. Hruszewskiego następcą Rusi Kijowskiej występuje nie Księstwo Włodzimiersko-Suzdalskie, potem, naturalnie, Moskwa (jak twierdziła rosyjska historiografia imperialna), a Halicko-Wołyńskie, a za nim — Sicz Zaporoska. Wszakże, jeśli pozostawać na pozycjach narodowo-państwowych, jak to ma miejsce do dziś zarówno w ukraińskiej, jak i rosyjskiej historiografii, to nie przekonamy się nawzajem nigdy. Proponuję przyjąć za podstawę zasadę dynastyczną. Właściwie to ona była decydująca w czasach średniowiecza. Jako „punkt oparcia”, który pomoże nam dokonać niezbędnego przewrotu w historiografii problemu „dziedzictwa kijowskiego” już w schematach „historii ruskiej”, weźmy konflikt zbrojny między Rusią a Wschodnim Cesarstwem Rzymskim (tak nazywało się to państwo) w 1043 r. W tym czasie na wielkoksiążęcym tronie w Kijowie zasiadał Jarosław, syn Włodzimierza Wielkiego. Jeszcze znany radziecki slawista G. Litawrin twierdził, że był to kardynalny zwrot w stosunkach obu państw. I stało się to wtedy, gdy cesarzem został Konstantyn IX Monomach. Prawda, jak zauważył bizantyjski historyk M. Psellos, Rusini zaczęli myśleć o wyprawie już od panowania Romana III (1028—1034) — „kiedy zakończyła się szlachetna władza”. To bardzo ważne. A teraz „rozkręcamy”. 1. Badaczka soboru św. Zofii Kijowskiej Nadija Nikitenko, która nie tylko odniosła błyskotliwe zwycięstwo nad starym Tołoczkiem, dowodząc, że sobór został założony nie w 1036 r., a w 1011 r., dzięki czemu w 2011 roku obchodzono jego 1000-lecie na szczeblu państwowym, ale także swoimi badaniami malowideł i napisów soboru potwierdziła, że szereg ważnych fresków przedstawia swatów księcia Włodzimierza do księżniczki Anny. Ważna jest sama obecność tego tematu na ścianach soboru, który był rezydencją metropolitów kijowskich, którymi często byli Grecy i już samą swoją obecnością uświęcali prawdziwość przedstawionego na ścianie soboru wydarzenia. Siedzieli tu i milczeli. Zatem uznawali… 2. Anna nie była zwykłą księżniczką, a Porfirogenetką. Ten zaś, kto urodził się w Porfirze podczas panowania swoich cesarskich rodziców, posiadał niezaprzeczalne prawo do tronu. Anna była jeszcze koronowana — tuż przed zawarciem małżeństwa z Włodzimierzem. Jak twierdził M. Hruszewski, Włodzimierz wraz z ręką carówny otrzymał koronę cezara — tak jak normańscy królowie Roger II, Wilhelm II, węgierski książę Bela-Aleksy, spowinowaceni z dynastią Komnenów. Ale jestem przekonana, że pretensje kijowskich Rexów były bardziej znaczące niż jakichś europejskich duxów i miały podstawy, wszak nieprzypadkowo grecki (!) toparcha w „Notatce” z końca X w. jeszcze przed oficjalnym ślubem Włodzimierza z Anną nazywa go „bazyleusem”. Ważne jest też to, że Włodzimierz żenił się z przedstawicielką dynastii macedońskiej. Ale to również osobny temat, bo w centrum naszej uwagi znajduje się teraz Anna. I tutaj zaznaczę, że jak twierdził A. Każdian (N. Nikitenko „Święta Zofia Kijowska: historia w sztuce”. — Kijów, 2003, s. 131), za udowodnione można uznać tylko jedno rusko-bizantyjskie małżeństwo dynastyczne — Anny i Włodzimierza, bo później M. O. Maksymowycz M. S. Hruszewski

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

żaden inny nie jest wymieniany w źródłach greckich, więc wszystkie pozostałe są albo wymysłem, albo nie dotyczyły rodów panujących. Nie sądzę, by mieliśmy do czynienia z wymysłami, zwłaszcza że podkreśla się porfirogenetyczne pochodzenie Anny oraz to, że po zmianie dynastii w „Nowym Rzymie” w 1028 r. nie było już takich księżniczek. Pozostałe albo przez to nie były warte wzmianki w źródłach greckich, albo przebiegli Grecy podsuwali ruskim książętom jakieś „prostaczki”. Prawda, dziadek Anny, Konstantyn Porfirogeneta, nie zalecał spokrewniania się z „barbarzyńcami”, czyniąc wyjątek tylko dla „Franków” (niżej powiem dlaczego). Ale nie skłonna jestem sądzić, że to jedynie realia polityczne zmusiły Rzymian do „ustępstwa wobec zasad”. Konstantyn mógł być nieobiektywny, a Grecy o tym wiedzieli, ponieważ w swoim czasie upokorzyła go księżna Olga, nie przyjmując jego posłów, więc on po prostu z irytacji tak zapisał potomnym. Najważniejsze zaś jest to, że — jak udowodnił francuski bizantynolog J.-P. Arignon — po małżeństwie Włodzimierza i Anny Rurykowicze włączyli się w system rytualnego pokrewieństwa z basileusami, otrzymali legitymny „prawo panowania” (jus regnandi), a ponadto prawo do dziedziczenia władzy cesarskiej, ponieważ zgodnie ze średniowiecznymi normami prawnymi stali się spadkobiercami tronu bizantyjskiego po linii żeńskiej. 3. Ostatnie stwierdzenie wyjaśnia fakt, dlaczego do dziś w historiografii trwa spór, czy Włodzimierz i Anna mieli dzieci, czy nie. Ten temat jest „strefą milczenia” w źródłach historycznych (i nie przypadkowo!). Uważam, że dzieci u nich nie było, ale historycy poddają to w wątpliwość. N. Nikitenko dochodzi do wniosku, że ich dziećmi byli Borys i Gleb. To właśnie Borys miał zostać zarówno wielkim księciem kijowskim, jak i cesarzem „Nowego Rzymu” w przypadku przerwania tamtejszej dynastii panującej. Tak się stanie w 1028 r., lecz Borysa i Gleba, którzy mieli prerogatywy władcze przed wszystkimi innymi pretendentami do tronu kijowskiego i konstantynopolitańskiego, w tym czasie już nie będzie wśród żywych. I również nie przypadkowo! 4. Jednak Jarosław zdołał uzgodnić z Grekami uznanie tego samego „prawa panowania” za sobą i jego starszym synem Włodzimierzem — według charakterystycznej dla owych czasów zasady współrządów (zapewne na podstawie tego, że ukarał Świętopełka, zabójcę Borysa i Gleba). Właśnie Włodzimierz poprowadzi wyprawę Rusinów na Konstantynopol, która odbędzie się rok po tym, jak w 1042 r. na tron wstąpi Konstantyn IX Monomach. Kijów pretendował do tronu konstantynopolitańskiego, ponieważ uważał, że Monomach, w przeciwieństwie do Rurykowiczów, nie miał „prawa panowania”, gdyż otrzymał władzę dzięki małżeństwu z bratanicą cesarzowej Anny — Zoe (dla której było to już nawet trzecie małżeństwo). Zatem prawo Rurykowiczów, otrzymane od samej Anny, było znacznie ważniejsze. Gdy flota ruska pojawiła się na wodach Bosforu, Monomach poniżał się przed Rusinami, którzy nawet z niego drwili. Ruś nie zdołała tego zrealizować jedynie z powodu zagłady floty ruskiej pod wpływem jakiegoś „greckiego ognia”. 5. Nie najmniej ważną rolę w tym wszystkim odgrywało pochodzenie. Przypomnijmy słowa M. Psellosa o tym, że wraz z Romanem III w „Nowym Rzymie” „skończyła się szlachetna władza”. Oznaczało to, że doszło do przerwania ciągłości dynastii od Konstantyna I Wielkiego. Ten zaś ogłosił się potomkiem samego Jezusa Chrystusa, i to zostało mu uznane. Stąd wzięło się znane ubóstwienie osoby bizantyjskiego cesarza. Tu znów pojawia się „temat Franków” i nie przypadkowo, bo Konstantyn Wielki swoje pokrewieństwo z Chrystusem wywodził z przekazu źródłowego o tym, że Jezus i Maria Magdalena mieli dziecko, które ona uratowała, „ukrywszy się w ziemi Franków”. Istnieje jednak również inna wzmianka — o tym, że Chrystus nie umarł i nigdzie nie wstąpił do nieba, lecz razem z Marią Magdaleną i swoim synem „zagłębił się w jaskinię, która znajduje się w Centrum Świata”. Ale to przeczyło doktrynie kościelnej o zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu Chrystusa. Jasne jest, że Konstantyna Wielkiego jako cesarza, który zamierzał ufundować Imperium Chrześcijańskie, interesowały sprawy, których rzeczywistość nie mogła zostać poddana wątpliwości, dlatego uwzględniono właśnie wątek o szczęśliwym ocaleniu rodu Chrystusa w „ziemi Franków”. Tylko w takim bowiem przypadku ród Jezusa rzeczywiście mógł mieć kontynuację. Powiecie: „mit”? A co w chrześcijaństwie nie jest mitem? Czymże to jest gorsze od „Moskwy — trzeciego Rzymu” czy współczesnego „rosyjskiego świata” Cyryla Gundiajewa? My ich zresztą nie zamierzamy ruszać, dla nas teraz najważniejsze jest to, że osoby porfirogenetyczne bizantyjskiego dworu uważano za potomków Chrystusa. A jedną z nich była Anna. Dlatego wątek jej małżeństwa z Włodzimierzem Wielkim zajmuje tak ważne miejsce w freskach Soboru Świętej Zofii w Kijowie, na centralnej apsydzie którego przedstawiono Marię Orans — Bogurodzicę. 6. Po 1043 r. kijowscy Rurykowicze i konstantynopolitańscy Monomachowicze nie mogli się znosić. Lecz Rurykowicze mieli legalne „prawo panowania”, natomiast Monomachowicze — pod wielkim znakiem zapytania. Konstantyn IX Monomach był pod względem legitymacji jeszcze gorszy od Romana III, chociaż już za Romana „szlachetna władza” się skończyła, czyli na czele „Nowego Rzymu” nie stało już władców uznawanych za potomków Chrystusa. Dlatego pewna część książąt ruskich nie poparła Włodzimierza Monomacha i będzie on zmuszony zwoływać „zjazdy”, aby choć jakąś decyzję wprowadzić w życie, gdyż nie przejął „prawa panowania” i nie mógł go przejąć, ponieważ na nie w Rusi były poważniejsze pretendenty. I tu powiedzmy wreszcie najważniejsze — to, co raz na zawsze potwierdza „schemat dziejów Rusi” M. Hruszewskiego, a mianowicie: legitymne „jus regnandi”, które książę Włodzimierz otrzymał od „nowego Rzymu”, nigdy nie mogło przejść na potomków Włodzimierza Monomacha. Pozostało ono u, tak to ująć, „czystych” Rurykowiczów. W związku z tym wszystkie tradycje dynastyczne i kościelne po zagładzie Rusi Kijowskiej nigdy nie mogły przejść do księstwa włodzimiersko-suzdalskiego, ponieważ tam rządzili Monomachowicze (co rozumiał sam Andrzej „Bogolubski”, stąd jego niszcząca wobec Kijowa geopolityka), lecz wyłącznie do innych linii Domu Rurykowiczów. Najsilniejsza i najbardziej perspektywiczna okazała się gałąź wołyńska Romana Mścisławowicza, który nie zaczął handlować wiarą w zamian za jakieś papieskie korony. On z rodu miał takie „prawo panowania”, którego nie mógł mu nadać żaden Rzym. Dalej wszyscy wszystko wiedzą z „Historii Ukrainy-Rusi” wielkiego Ukraińca Michała Hruszewskiego.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

W kołowrocie życia

Ołeksandr PONOMARIW W wydawnictwie „Smoloskyp” niedawno ukazała się książka Mykoły Płachotniuka „Kołowrot” (K., 2012). Mówiąc o historii Ukrainy w czasach radzieckich i posowieckich, warto wyróżnić jedną z jej najjaśniejszych kart – szestydziesiątnyctwo. Autor recenzowanej publikacji jest z wykształcenia lekarzem, chłopcem z wsi Tychyj Chutir na Kijowszczyźnie (obecnie Czerkaszczyzna). Mykoła Płachotniuk ukończył Kijowski Instytut Medyczny im. O. Bohomolcia, był jednym z najaktywniejszych szestydziesiątników, za co spotkała go niemała kara ze strony reżimu radzieckiego. Przeszedłszy niejedno koło bolszewickiego piekła, zachował czystość duszy, obiektywizm w przedstawianiu wydarzeń i ludzi, z którymi przyszło mu się zetknąć na niwie życia. Wzruszające wspomnienia o dzieciństwie autora przenoszą nas do powojennej ukraińskiej wsi z jej rodzinnym językiem, pieśniami, świętami i codziennością, z przedstawieniami w wiejskim klubie, z nauczycielami, którzy wprowadzali dzieci w krainę wiedzy, z rodzicami, którzy mówili dzieciom: „Jesteśmy Ukraińcami” już o świcie ich życia. Pod słowami M. Płachotniuka o miejscu, w którym minęło jego dzieciństwo, – „Tychyj Chutir dla mnie to cały kosmos – niepojęty i wzruszający” – mógłby podpisać się każdy z nas. W rozdziale „Moja medycyna” autor opowiada o latach nauki w szkole medycznej i w instytucie medycznym, o wykładowcach, o tym, jak wykładali. Wtedy właśnie trwał nowy etap rusyfikacji ukraińskiej oświaty. Wykładowcy byli różni. Jedni wszędzie posługiwali się językiem rosyjskim, inni czytali wykłady po rosyjsku, a poza zajęciami rozmawiali po ukraińsku. Byli też i tacy, którzy wykładali po ukraińsku. Profesorka Kostriukowa, kierowniczka katedry biologii, na przykład, czytała wykłady w języku ukraińskim i na prośbę niektórych studentów, by przejść na rosyjski, odpowiedziała tak: „Urodziłam się w Leningradzie i tam też zdobyłam wyższe wykształcenie medyczne. Po ukończeniu aspiranturę w Austrii w 1929 roku zostałam skierowana do pracy w Kijowskim Instytucie Medycznym im. O. O. Bohomolcia. Wtedy zobowiązano mnie do nauczenia się języka ukraińskiego i wykładania w nim. Od tamtej pory wykładam swój przedmiot po ukraińsku, ponieważ nikt oficjalnie nie uchylił uchwały rządu o przejściu na język ukraiński”. Jak tu nie porównać sytuacji z końca lat 20. ubiegłego wieku z położeniem we współczesnej Ukrainie (prawnie niepodległej!), gdy do telewizji zaprasza się różnych Dorofiejewów, Kisielowów i podobnych do nich, którzy nie znają i nie chcą znać języka ukraińskiego, a mimo to mają swoje programy. Niezależnie od języka wykładowego M. Płachotniuk daje całkowicie obiektywną ocenę fachowej wiedzy swoich nauczycieli, choć oczywiście chciałby, żeby absolwenci ukraińskich szkół mogli również słuchać wykładów po ukraińsku. Dalej następuje rozdział „Za nami – prawda”, w którym autor opowiada, jak on i jego współmyślący występowali przeciwko represjom wobec ukraińskiej inteligencji, która broniła praw języka ukraińskiego na jego odwiecznej ziemi, ujawniali prawdziwą istotę polityki „internacjonalizacji”, w wyniku której w ukraińskich uczelniach kształciło się „tylko 55 procent Ukraińców, wykładowców-Ukraińców w wyższych uczelniach było mniej niż połowa, a i ci czytali wykłady po rosyjsku”. W książce przytoczono fragmenty korespondencji więźniów politycznych z ich rodzinami, przyjaciółmi i znajomymi oraz o warunkach tej korespondencji: „Listy pisaliśmy pod nadzorem dyżurnej pielęgniarki, sanitariusza-zeka i mienta-praporszczyka… Pielęgniarka była zobowiązana przeczytać wszystkie listy. W kolejne dni listy czytali kuratorzy, a listy „antysowieciko w”, oprócz kuratora, obowiązkowo czytali kierownicy oddziałów. Następnie listy kierowano do cenzora. Z listami „antysowieciko w” cenzor zapoznawał nadzorcę, naczelnika reżimu. Oto jakie było cedzidło. Podczas pisania listów sanitariusz-zek mógł bezceremonialnie podejść, stanąć za plecami i czytać, co piszesz. Ze wszystkiego to właśnie mnie najbardziej przygnębiało”. Czytelnicy „Kołowrotu” znajdą ciekawe szczegóły z działalności Klubu Młodzieży Twórczej „Suczasnyk”, o wieczorach poświęconych Tarasowi Szewczence, Wasylowi Symonence, Lesiowi Kurbasowi, innym działaczom ukraińskiej duchowości, o podróżach po Ukrainie. O represjach stosowanych nie tylko wobec organizatorów tych akcji, lecz także wobec tych, którzy w nich uczestniczyli. Ze stron książki czytelnikowi ukazuje się cała plejada osobowości, które odradzały świadomość narodową Ukraińców, poszerzały wiedzę o naszej historii, literaturze, sztuce. Rodzina Switłycznych, Lina Kostenko, Iwan Dziuba, Myhajlina Kociubynska, Alla Horska, Wiaczesław Czornowił, Iwan Hontchar, Tetiana Cymbał… Portrety tych i innych działaczy naszego odrodzenia są opisane szczegółowo, nienachalnie, z miłością. Nie raz wspominani są ówcześnie jeszcze młodzi poeci i prozaicy, artyści, którzy dziś stali się znani i sławni. Są wzmianki o młodym poecie Hryhoriju Tymence, który bez śladu zniknął w otchłani kagiebowskiej ciemności. Główną cechą tych ludzi była prostolinijność, stałość w obronie swoich zasad. Osobny rozdział nosi tytuł „Muzeum szestydziesiątnyctwa w dokumentach”. Inicjatorką jego utworzenia była śp. Nadija Switłyczna. Realizacja tej idei przypadła w udziale Mykole Płachotniukowi. Z kim tylko nie korespondował Mykoła w niepodległej Ukrainie, ile sił, energii i nerwów poświęcił tej sprawie, aż w końcu Muzeum otwarto 22 sierpnia 2012 roku. W tej epopei Mykołę wspierało wielu wybitnych ludzi Ukrainy, a najbardziej – żona Walentyna Czornowił. Jedni czytelnicy „Kołowrotu” ponownie spotkają się ze swoimi współmyślącymi (wielu z nich nie ma już na tym świecie), wspomną swoją młodość i jeszcze raz przeżyją te niezapomniane lata. Inni dowiedzą się, jak żyli, tworzyli, co czuli, o czym marzyli, jak cierpieli za swoje przekonania szestydziesiątnicy. Mykoła Płachotniuk uczynił dobre dzieło, napisawszy i opublikowawszy swoje wspomnienia. Dla takiej książki nakład 1000 egzemplarzy jest za mały. Zapewne należy ją wznowić i poprawić dwa niedopatrzenia. Mianowicie zamiast Borys Iwanowicz (chodzi o Hmyrię) napisać Borys Romanowicz, a zamiast Bohdan Maksymowycz (chodzi o białoruskiego poetę, który, podobnie jak Lesia Ukrainka i Siemion Nadson, zmarł na gruźlicę) napisać Maksym Bohdanowycz.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

nocy, w blasku łun i przy odgłosach ze wschodu, pędzono ich w śniegi. Szli nocami, żeby nie wykryli ich angielscy lotnicy. Słabsi tłoczyli się do środka kolumny. W nurcie żywej rzeki łatwiej się wlec. I cieplej. Ale mimo to tu i ówdzie na śniegu zostawały szare grudki ciał. Żywi rzucali się na nie jak sępy, zdzierając łachmany. Konwój strzelał już do samych kości. Wyczerpani ludzie ledwo szli, a jednak wlekli na sobie wszelką nędzę, chwytając jeszcze cudze. Jonko już wcześniej widział, że obciążenie zbytecznymi rzeczami zabija szybciej niż brak. Sam szedł na lekko, zostawiwszy w Auschwitz siebie dawnego wraz ze starą powłoką. Za dnia zaganiano ich do ciasnych chlewów. Tam spali na stojąco w lepkiej, zimnej zadusze. Nie wypuszczano ani za potrzebą, ani na śnieg, żeby mogli zaczerpnąć garść zamiast wody. Łapali ustami lodowatą zamieć, która przesiewała się przez dziurawy dach. Cementowe kopalnie Ebensee usłyszeli wcześniej, niż zobaczyli — na zębach zazgrzytał kamienny pył. Z czasem ten pył osiadał im na głowach i rzęsach, wżerał się w skórę, a na płucach przez noc tworzył skorupę, którą rano rozbijali, waląc pięściami w żebra. Polewka też była z cementowym osadem zamiast tłuszczu. A szary chlebek z otrębów, kąkolu, trocin i kamyków dzielili na dziewięć części. I śnieg był szary, i na nim kłębiły się szare wszy z kilofami i łopatami. Zmęczonych tutaj nie palono i nie duszono gazem, po prostu zrzucano do wyrobiska. Nocami szarpały ich wilki i lisy, za dnia — kruki. Na szarym tle czarne były tylko te ptaki, bo najadłszy się ludzkich wnętrzności, starannie czyściły pióra. A któregoś ranka nie obudzili ich kopniakami i wyzwiskami. Ludzie ze strachem wyszli na plac. Było cicho i pusto, wieże stały nagie. To, że Niemcy uciekli, pierwsza zrozumiała więźniarska wierchuszka — sztubowi, kapo, kucharze, pisarze, dziesiętnicy. Wyślizgiwali się z grupy i cofali do drutów. Zbili się w sierocą kupkę. Wtedy szara ława drgnęła i ruszyła na nich. Bili milcząc i niemiłosiernie, wkładając w tę słodką robotę ostatnie siły. Mogli wziąć do pomocy drągi i łomy, ale nie brali. Bili ich tym samym narzędziem, którym bili ich tamci dotychczas — nogami. Bili nie na śmierć — dopóty, dopóki ci jeszcze poruszali się jak wszy, ale już nie zasłaniali twarzy. Taki jest obozowy zwyczaj. A potem, już z łomami, rzucili się na magazyny. Kiedy weszli na podwórze żołnierze, ściszając krok, nikt na nich nie podnosił oczu. Ludzie jedli. „Chłopcze, masz niezły apetyt!” — klepnął Jonkę po plecach wesoły czołgista. „Co to jest apetyt?” — zapytał Jonko. Znał różne słowa z różnych języków, a tego jeszcze nie słyszał. Nie było takiego słowa w obozie koncentracyjnym. „Głuptasie, ucz się rosyjskiego!” Jonko prychnął — jeszcze tego nieszczęścia mu brakowało. Chociaż na próżno. „Od sumy do więzienia nie zarzekaj się” — to też ruscy wymyślili. Pomysłowy naród! Za nimi od razu przyszli Anglicy. I jedni, i drudzy na wyścigi namawiali więźniów do siebie. Kusili odzieżą i żywnością, nęcącymi obrazkami swojego życia. Do Karpat nie było żadnego ruchu. „Jedź do Rumunii, tam rzut beretem”, — radził Jonce oficer w czerwonej czapce. Rzeczywiście, myślał Jonko, ojciec jeździł na targ do Syhotu… I pojechał. Pociąg „na Rumunię” zatrzymał się w Karagandzie. Jeden obóz, drugi, trzeci. Mało czym różniące się od niemieckich. Ale Jonko był już

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Jonko-żydzik. Fragment nowej powieści Myrosława Dоczyńca „Góral. Wody Bożych koryt”

Zakończenie. Początek w nr 5 z 2013 r. Można było żyć, ale śmierć zawsze stała za uchem. Jonko czuł jej chłodny oddech. Widzialna śmierć jest straszna, ale można przywyknąć i do niej, jeśli nie dzieje się to z tobą. Ale śmierć wieści nie posyła. Pewnej nocy Jonko usłyszał zza komina, jak wdarli się esesmani i ustawili pod ścianą palaczy. Przykładali do potylic lufy pistoletów i strzelali. Potem dokonali rewizji i zabrali ukryte skarby. A zastrzelonych przyprowadzeni aresztanci spakowali na wózki i wepchnęli do pieca. „Oni dużo widzieli, tacy nie mogą długo żyć” — wyjaśnił mu znajomy sprzątacz. I Jonko zrozumiał, że od martwych pszczół miodu nie ma co oczekiwać. Gazownicy też kończyli tak — w swoich „niebiańskich kąpielach”. Trzeba było przyłączyć się do bezpieczniejszych służb. Ale do jakich? W obozie „tuczyli się” tylko kucharze, sztubowi i prominenci, bo kradli, objadali innych. Zabierali sobie tłuszcz, a „muzułmanie” jedli chudą polewkę, puste, kluchowate makarony bez margaryny i cukru. Przydziały chleba dzielili na pół pisarze, blokowi, sztubowi i ich pachołkowie. Coś z tego wpadało strzygaczom, zamiataczom, dozorcom baraku. A tłuszcza, która ciężko pracowała, marniała na nędznej racji. Jonkowi też tam nic nie świeciło, bo był niedorostkiem, a do tego nierejestrowym. Przyglądał się szpitalowi. Tam cały czas tłoczyli się więźniowie, którzy mieli za co kupić sobie leczenie. No i kuchnia tam, mówili, bardziej syta. Jonko miał nadzieję, że tam komuś w czymś się przysłuży albo chociaż ogrzeje. Na dworze już ciągnęło chłodem. Było przyjęcie do lekarza. Zgarbiony drab w jedwabnej koszuli pod pasiastą bluzą stał w drzwiach, przepuszczając chorych według własnego wyboru. Tych, którzy dawali więcej. Dopaliwszy, rzucił spory niedopałek — niesłychane marnotrawstwo. Jonko pierwszy rzucił się mu pod nogi, zanim ubiegli go inni. Ale odźwierny na to czekał: z całej siły wpakował czubek drewniaka Jonkowi w pierś i bezzębnie wyszczerzył się. Chłopak łapał oddech, leżąc na łokciach w błocie. Wzdrygnął się, gdy dostrzegł w oknie sąsiedniego białego bloku suchotniczego człowieczka. Za tym głuchymi szeptami chodziła czarna sława. To był doktor Klauberg, którego nazywano grubym rzeźnikiem. Krótkie rude włosy otaczały jego czaszkę rdzawą obręczą. Miał wywiniętą wargę pod krzywymi, mocnymi zębami. „Ten może i drut przegryźć” — pomyślał Jonko, kuląc się pod jego rozlewnym spojrzeniem. Oficer, który przechodził obok, oddał doktorowi honory z podkreśloną czcią. A ten nawet nie kiwnął. Za to strzelił oczami w odźwiernego i sucho zakomenderował: „Komm!”. Drab zdjął czapkę, złamał się w pasie, drobno szurając, podszedł do niego. „Ty kto?” — ostro zapytał doktor. „Numero 10457, łaskawy panie”. „Nie o to pytam. Kim byłeś na świecie i co sprowadziło cię tutaj?”. „Jestem Polak. Komunista. Winien, panie, odpokutuję”. „Komunista? A-a-a, to to ustawił się twój internacjonał? — złowieszczo uśmiechnął się Klauberg, kiwając na przycichłą grupę chorych. — Ty chcesz dobra i sprawiedliwości dla wszystkich uciśnionych? Dobrze, ja ci w tym pomogę. Zdejmuj bluzę, czapkę, drewniaki”. Tamten pospiesznie się rozebrał. „A ty — doktor wskazał kościstym palcem na Jonkę — zakładaj to. I zabierz od niego zeszyt rejestrowy. Komunista wynosi cię. Jak to u was śpiewają: kto był nikim, ten stanie się wszystkim?.. To sprawiedliwe, choć wyście to ukradli Chrystusowi. Posłuchaj, jeśli spróbujesz znęcać się nad chłopakiem, trafisz na wizytę do mnie. Na ostatnią”. „Posłuszny jestem. Ale dlaczego… za co mu taka łaska, panie?” — skomlał w ukłonie Polak. „Dlaczego? Dlatego, że ty masz gębę postną, a on uśmiechniętą. Wielkie Niemcy kochają wesołych ludzi”. Jonko zacisnął usta, żeby przypadkiem nie zgubić tego wyrazu. Pewnie doktor nie wie, że to natura jego twarzy taka — wiecznie się uśmiechać. Ale mylił się, tamten wiedział wszystko. „Vorarbeiter nauczy cię, co robić, a kiedy skończysz wachtę, zajdź do mnie”. Słońce ukośnie uderzyło zza bloku, oświetlając włosy Klaubera. Płonęły nad głową jak złota podkowa nimbu na świętych obrazach. „Bóg tego świata. Świata za drutami” — Jonko nie zdążył dokończyć tej myśli, gdy tamten w uśmiechu jeszcze bardziej wypiął swoje krzywe zęby: „Masz rację, chłopcze”. Czytał w myślach. Wieczorem Jonko czekał pod białymi ścianami „rzeźni”. Tak nazywano siedzibę doktora Klaubera. W Auschwitz zabijano przeważnie bez krwi. Jedynie stąd wynoszono zwoje zakrwawionych prześcieradeł i worki odpadów ludzkiego ciała. Mówiono, że Klauber odcina to, co zbędne, i dosztukowuje cudze. Jonko wiedział, że na kogo „rzeźnik” rzucił swoje wężowe oko, ten się nie wywinie. Ale miał smutną nadzieję, że o nim zapomną. Nie zapomnieli. „Komm!” — spadło z okna jak orzech w chwasty. Klauber posadził go na ławie pod lampą. Boleśnie rozdzierał usta, jak koniowi na targu, wyczuwał żelastwem zęby, zadzierał nozdrza, pchał jakąś łopatkę do gardła. I mówił rozłączne, gładkie słowa nie po niemiecku. Wreszcie zapytał krótko: „Czujesz się chory?” — „Jestem zdrowy” — ze strachem odpowiedział Jonko. Doktor ochryple, po koguciemu zaśmiał się: „Wszyscy lokatorzy tego piekła gotowi są nazwać się chorymi, byle choć dzień czy dwa poleżeć w ciszy na czystym prześcieradle. Ty jesteś wśród nich jedyny zdrowy. To dobrze, zdrowych leczyć jeszcze ciekawiej”. Jonko milczał, pożerając oczami kołacz z makiem. „Bierz, bierz — podsunął doktor spodek. — Ale powiedz: a za szpetnego się uważasz?” — „Nie wiem. Ludzie mówią. Jedni się śmieją, inni żałują”. Klauber zbliżył swoje oczy do jego twarzy całkiem blisko i, zgrzytając krzywymi zębami, przemówił: „Niech siebie żałują. Siebie… Tak Jezus mówił”. Wyciągnął palce do kołacza w dłoni Jonki i odszczypał kawałeczek: „Zrobiłem tyle operacji, ile maku w tym cieście. Najpierw dla swojego profesora, potem — dla kariery, dla własnego samolubstwa, dla bogatych pacjentów, wreszcie — dla Rzeszy, dla führera. Teraz zrobię operację dla duszy. I dla ciebie. Czy może biedny Klauber pozwolić sobie na jakieś niewinne zachcianki?” — zapytał surowo. — „Może” — potwierdził Jonko, ssąc bułkę. Połknąć jej ot tak nie mógł sobie pozwolić. Tę przyjemność trzeba było rozciągnąć przynajmniej do rana. A tam — niech choć tną. Doktor też wrzucił do ust okruch. „Jak się nazywasz? Skąd jesteś rodem i chodem?” — „Iwan. Rusin z karpackich lasów”. — „A-a-a, tam zająców dużo. Dobrze, karpacki zającu, skacz do dezynfekcji, tam ci dadzą wszystko, co trzeba, a potem nakarmią… Ale jak to ci się udaje jeść bez warg i nie uronić ani okruszyny?!” Jonko myślał, że ten doktor jest mądrzejszy. Uronić okruszynę… Trzeba było takie coś palnąć! Mimo wszystko ten człowiek Jonce się podobał. I nie tylko dlatego, że wyróżnił go, dał mu chleb i przyjaźnie z nim rozmawiał. Głównie za to, że nie wzgardził wziąć z jego rąk jedzenia. To Jonkę naprawdę poruszyło. A może on po prostu pijany? Na stole stała na wpół pusta butelka koniaku. Tak Jonko stał się materiałem wielkiego rzeźnika, chirurga, odpowiedzialnego przed samym Himmlerem. Dobry tydzień jadł i spał, jadł i spał. I o niczym nie myślał, gotowy na wszystko. Bo wiedział, że świnie syto karmią przed rzeźnią. Jadł i spał… A potem już tylko spał. Bo jeść nie mógł. Usta były zawinięte i płonęły żarem. Przyprowadzili go do doktora, a ten dał mu słomkę, żeby ssał kakao z kubka. Jonko wyssał jednym tchem i skosił oczy na napoczętą butelkę sznapsa. „Jawohl — skinął twierdząco rzeźnik. — Zasłużyliśmy na wypitkę. Dobrze popracowaliśmy” — i nalał mu pełny kubek. Dziwne, ale piekący trunek gasił gorączkę ust. A z czasem — i duszy. Rozwinęli bandaże i na Jonkę z lustra spojrzał pysk suma — czerwony, wargaty, z obwisłymi wąsami nitek. Znajome były tylko oczy i podbródek z dołkiem. Wszystko inne — cudze, przyłożone i przyszyte, jak łata do starej torby. Szwy gniły, krwawiły surowicą. Klauber dawał zabarwiony czymś spirytus, żeby przemywać, i z zadowoleniem mlaskał: „Czysty Dawid… Jak u Michała Anioła… Nie na darmo tak długo szukałem natury”. Jonko po kryjomu spirytus wypijał, a rany goiły się same z siebie. „Co on ze mną zrobił?” — zapytał kiedyś sanitariusza. „Z tobą nic. A z tego młodego Żyda zdarł, jak łyko, pół twarzy i przyszył tobie. Teraz masz czym mlaskać. Byłoby co”. — „A gdzie ten biedak?” — „Gdzie? Zniknął przez komin”. — „Za co?” — „Za to, że „morda żydowska”. A jeszcze bez mordy…” — zarechotał sanitariusz. Jonkę wtedy zemdliło, pierwszy raz za czasów obozowych. Wargi długo mu się nie poddawały. Uczył się cudzymi ustami rozmawiać, śmiać się, jeść. I pić. To przychodziło najłatwiej. A spirytusu było pod dostatkiem. Myto nim ręce, narzędzia, stoły operacyjne. Jonko już powoli wysługiwał się Klauberowi. Kiedy wypił, śniło się, że ten, czyją twarz nosił, szepcze mu coś smutnego — jego własnymi wargami. W obcym języku szeptał… Jonko silił się zrozumieć, co chce mu powiedzieć. I nie rozumiał. Blizny się zaciągały, skóra wygładzała, ożywała. Jego twarz nabrała nowego, wyrazistego wyglądu. „Przystojniaczek” — nazywała go pielęgniarka frau Trudi. Personel dobrze go traktował, bo Jonko był „pracą doktora Klaubera”. Pomyślał, że pewnie i Szprinca już nie śmiałaby się z niego. Tym bardziej, że odtąd i on miał odrobinę żydowskiej krwi. Koszmarne sny wkrótce minęły. Ale jawność była straszniejsza niż sny. Doktor Klauber „wyrównywał ludzką naturę”, naprawiał jej błędy. Karłom wydłużał golenie, długonogich skracał, prostował krzywych, wygładzał garby, beznogim i bezrękim przyszywał kończyny. Takich było mało, dlatego najpierw ludziom odcinano zdrowe, a potem przyszywano na nowo. Za co tylko nie brał się ten niestrudzony rzeźnik! W oddzielnych sztubach leżeli dziadkowie, których odmładzano. Natomiast dzieci postarzano — po miesiącu czy dwóch ich rumiane buzie zmieniały się w pomarszczone jabłka. I był cały blok młodych kobiet, które zapładniano tak, żeby rodziły bliźniaki, przy czym chłopców. Rzeszy potrzebni byli żołnierze. A sanitariuszy, którzy opiekowali się kobietami, sterylizowano. Ale ci tym się nie przejmowali, bo tutaj znośnie karmili i nie bili. Jonko nie raz zaglądał w szparę, kiedy Klauber operował. Twarz jego była jak marmurowa, a oczy płonęły. Na szkiełkach okularów krzyżowały się odbite noże i igły. Doktor marszczył czoło i poruszał wargami, jakby odczytywał bezgłośną modlitwę. Było to podobne do jakiegoś tajemniczego wróżenia z krwi. Właściwie to i było pewne czarnoksięstwo, które trudno było pojąć. „Ja poprawiam niedoróbki Boga” — ryczał po pijanemu. „A Bóg za to nie karze?” — ośmielił się zapytać Jonko. „Za co? Za to, że wykonuję pracę lepiej od niego? On może ukarać chyba tylko z zazdrości. Ale czym — piekłem? Przecież my z tobą dawno w piekle. Ty z przymusu, a ja stworzyłem sobie piekło na własny użytek”. I oto pewnego dnia Klauber zawołał Jonkę i położył przed nim nową pasiastą bluzę z numerem, a przy niej woreczek. „Zakładaj, to lojalny numer. Powiesz, że odłączyłeś się od matki, kiedy was prowadzili do pracy do Niemiec… A tutaj masz tabletki. Zażywaj ich nie więcej niż jedną dziennie. To podtrzyma cię w głodzie. Nie chcę, żeby moja praca przepadła na marne. Żyj, Iwanie! Wkrótce obóz zwiną i tych, co będą mogli iść, pogonią w nowe miejsce. — Wydobył z szafy butelkę wódki: — A to — najlepsze lekarstwo dla duszy. Ja poprawiłem twoje ciało, ale duszę… wybacz — tutaj ja z Panem Bogiem nie dyskutuję… Żyj z taką duszą, jaką zachowasz po wszystkim…” Tabletki były czarne, podobne do kozich bobków. One naprawdę uratowały Jonkę. Głupiej

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

nie tym rzadkozębnym niedorostkiem, miał nie tylko nowe usta, ale i nowy rozum. Trzymał się ludzi majętnych, wiedząc, że praca znajdzie chleb. Umiał znajdować innym pracę, a sobie chleb. Klepali części zamienne do statków i samolotów. Wszelkiego metalu — góry. Więc przystosowali się do wycinania krzyżyków — miedzianych, mosiężnych, srebrnych. Towar był chodliwy, po wojnie ludzie wracali do Boga. A Jonko to spławiał poza strefę, a stamtąd przyjmował zapłatę. Z czasem zyskał takie zaufanie, że i złoto mu przekazywano do szczególnie artystycznych wyrobów. Zresztą i obozowe kierownictwo potrzebowało prezentów „na górę”, oraz dla żon i kochanek. I tutaj Bóg pomagał Jonce, choć sam on w Boże sprawy się nie wtrącał. Miał szczęście, bo stąpał na tym polu dalej niż Moszko, pojmując główny zakon komercyjnego sukcesu: jedna ręka musi brać, druga — dawać. Wtedy to działanie nie wysycha, jak rzeka, która nieustannie zasilana jest złotym deszczem. A jeszcze kiedy pieniądze cię nie zaślepiają. Pieniądze Jonkę martwiły mało, bardziej — sam ich kołowrót i tajemnicza władza, którą dawały. Nawet za drutem, nawet nad tymi, którzy cię gnębili i upokarzali. Bo ludzie — wszędzie ludzie. I wszędzie potrzebna jest usłużność takich jak Jonko. Oni są jak drożdże dla ciasta, bez których nie będzie dobrego chleba. Nie będzie sytego życia. …I nadszedł dzień, błogosławiony dzień, kiedy lekkimi nogami stąpał po międzygórskiej ścieżce brodaty mężczyzna w jasnym kożuchu i w butach, które skrzypiały. W ręku miał skórzany kufer, a w oczach — obfitą garść ostrych tarnin z całego świata. Nikt nie rozpoznał w nim cherlawego niedorostka Jonki-Żydka. Chyba że stary, wyłysiały zając, który z głupoty wyskoczył zza Widzącego Kamienia i wytrzeszczył przerażone oczy. Człowiek radośnie go przywitał: „Ahoj, bracie! Ty wciąż żyjesz, tak jak ja? No, no, chrońmy swoją skórę, jaka by nie była”. W domu wszyscy z niepokojem ucichli przed nieznajomym przybyszem. Jedynie matka ruszyła do niego na drżących nogach i odciągnęła prawe ucho — tam bielała dawna blizna od sierpa, jeszcze z dzieciństwa. „Iwanko… dziecko moje słodkie”. Uszy Klauber zostawił mu swoje. Jonko zasypał wtedy wszystkich podarunkami. A po miesiącu ożenił się, wziął pełną, małomówną dziewczynę. Jeszcze w obozach wymarzył sobie dziewczynę pulchną, tęgą, bo wokół wszyscy byli chudzi. I żeby cicha była, żeby słuchała ona, a nie on. On dość się wszystkiego nasłuchał. I trafił wyborem: żona przez całe życie nie powiedziała mu ani jednego krzywego słowa. Choć było za co. Pił on, pił czarno. A kiedy nie pił, stawał się na krótki czas rozważnym, bystrym człowiekiem. Kopiejka sama szła mu do rąk, choć on nie brał do nich żadnego narzędzia. Tak zarabiał — wymysłem, chytrością, handlem. Powiedziane — Żydek. Kiedy teść ganił go, żeby brał się do jakiejś poważnej pracy, ten podśmiewał się: „Ja nie robiłem nawet tam, gdzie za to rozstrzeliwali albo tłukli w kamiennym worku”. O Jonce mówili: gdzie nie stąpa, za nim złote wierzby rosną. On pierwszy przywiózł w góry pilarki spalinowe, zmieniał je na drewno. Za drewno brał ocynkowany gont, którym mieszkańcy gór kryli chaty. A ich dachu teść nie dał przkryć, tak i została chata pod dranicami. „Po blasze deszcz bije, jak po ciemię”, — chmurzył się stary Mykoła-łowca. duszę, ale skrytą, ciemną duszę. I nikogo tam nie wpuszczał, jakby chroniąc bliskich od mroku, który przyniósł ze sobą. „Może on i oszust, — rozmyślał wujek Tymko, — może zdrajca i wielki grzesznik, ale my nie mamy prawa sądzić go, bo on ma jakąś swoją prawdę, którą innym ważnie jest szanować, budując swoją”. Ale domownicy tak i nie pojęli jej, bo Jonko nie lubił długich wywodów. On nawet nie kończył przy rozmowie zdań. Może nie było mu ciekawie rozmawiać z nimi, a może męcząco… Dopóki starczało trunku, on pił. Palił swoje życie jak kopiejkową świecę. Pił, prawie nie zagryzając. Zamiast zakąski wciągał w siebie syte, pachnące powietrze. I nie mógł się tutaj nasycić po krematoriach i kopalniach. W ostatnich latach życia Jonko jedynie pił, nie przejmując się gospodarstwem. „Ja jestem w prawie, — mamrotał w pijackim zamroczeniu. — Dla mnie pracować to obciach”. Kiedy go sparaliżowało, mógł podnieść w ciągu dnia do ust chyba już kieliszek czy dwa. I to tylko w tym kieliszku, który przywiózł stamtąd — podarunek przyjaciela-Łotysza, którego uratował od śmierci głodowej w Jakucji. Kieliszek był wycięty z bursztynu, który wyrzuca na brzeg Morze Bałtyckie. W kamieniu, który prześwitywał jak majowy miód, pośród białych pęcherzyków powietrza utknęła mrówka. „Róbcie, róbcie, harujcie… takim i wasz los będzie”, — mruczał Jonko-Żydek, pokazując paznokciem na mrówkę w bursztynie. Człowiek z obcą twarzą i światową obcością w duszy. Jego izdebka, pościel, kapelusz i nawet stary pies, który lubił drzemać obok, przesiąkły samogonem. Syn jego upychał w kieliszek żywicę, żeby niezdarnej ręce trudniej było go podnosić i żeby mniej zostawało miejsca na wódkę. „Wujku, wy leczycie wszystko i wszystkich, — nalegał on na Tymka. — To czyż nie możecie wyleczyć ojca od pijaństwa? Czy nie chcecie?” „Nie mogę i nie chcę”, — ucinał tamten. „Dlaczego? On przecież umrze od wódki”. „Nie, on pije, żeby żyć…”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Mychajło Słaboszpycki: „To już osobny kontynent”

Jonko przyjmował od ludzi (gdzie wtedy byli jeszcze Austriacy i Szwedzi?!) jagody, grzyby i skóry. Po nie przyjeżdżano ze stepów samochodami pełnymi słonecznika. Potem baby stały z workami na bazarach i dworcach, sprzedawały nasiona w torebkach z gazet. Wszędzie stały, aż do Moskwy. Jonko namówił przewodniczącego kołchozu, żeby założyć fermę zwierząt futerkowych, szyć rękawice, pleść koszyki, nawijać transformatory, składać tranzystory, tłoczyć wino z jabłek. Ludzi do pracy zwożono z dziesięciu wsi. Na ich podwórza przychodzili obcy ludzie w płaszczach, naradzali się pod drzewami, kręcili głowami, machali rękami, tupali nogami. A Jonko milcząc słuchał i jadł śliwki. Rzucał w trawę pestki i kilka słów dla przyjezdnych. I odchodzili, wyciszeni i zapaleni widmową nadzieją. Przychodzili Rumuni, Gruzini, Cyganie, Żydzi. Dzieci słyszały, jak ojciec rozmawia z nimi nie po naszemu. A „Wołgi” i „bobiki” jeździły wzdłuż Rzeki jak oszalałe. Gdzieś niewidocznie kręciła się zagadkowa, potężna i ciężka maszyna, a iskry do jej silnika krzesano tutaj, w cieniu kudłatych modrzewi, pod siwym świerkowym dachem… I oto nagle przewodniczących kołchozu i rady wiejskiej, a przy okazji także wiązankę rejonowych naczelników, wsadzono do więzienia. Przyszli też do Jonki, nerwowo o coś wypytywali. A on szczerze się śmiał i wzruszał ramionami. Zrobili rewizję, przesianie ziarno, przetrząsnęli stóg siana i poszli. Pieniędzy w domu nie było nigdy. Za to wszyscy byli ubrani i syci, mieli zadbane bydło. Jonko jeszcze w obozie koncentracyjnym nauczył się obchodzić bez pieniędzy. Nie grzały go pieniądze. Może grzało go coś innego. Jeśli grzało. „Nie potrzeba mi dziewięciuset. Wystarczy mi dwa razy po dwieście i raz pięćset”. Takie miał powiedzonko. Po aresztowaniach obcy przestali się pojawiać. Wyprawiał się w świat od czasu do czasu sam Jonko. I przywoził kasze, cukier, makaron, olej, skrzynki wódki. Początkowo samochodem, a potem w rękach i na plecach. To był już inny Jonko. Nie ten, który zawsze się śmiał. Miał jasną gło- Jeszcze jakieś pięć-sześć lat temu o Myrosławie Dowyneciu słyszano chyba tylko na Zakarpaciu. I dopiero wraz z pojawieniem się jego debiutanckiej powieści „Lis w winnicy” imię autora łatwo przekroczyło granice Zakarpacia — utwór czytano w całej Ukrainie. Z Dowyneciem stało się to, o czym nie przestają marzyć wszyscy autorzy — stał się znany. Już pierwsza powieść wyraźnie zaświadczyła o jego potężnym potencjale twórczym i postawiła na czołowym miejscu wśród tych, których nazywają nadzieją naszej prozy. Już pisałem, że „Lis w winnicy” to utwór dla wszystkich. Każdy przeczyta w nim coś dla siebie. Ten, kogo interesuje love story, spotka ją w tym utworze. I nakreślona jest ona nadzwyczaj poetycko i psychologicznie głęboko. Czytając ją, przypomniałem sobie „Czuła jest noc” Fitzgeralda. Ten, kto interesuje się literackimi przekonaniami i sympatiami autora, otrzyma w odpowiedzi niemal cały manifest literacki. Niemłody pisarz w powieści zwierza się głównemu bohaterowi ze swoich twórczych przekonań, a nawet wyjaśnia mu, dlaczego Kociubynski jest wielkim mistrzem literatury. I sam Dowyneć, wzorując się na Kociubynskim, demonstruje w „Lisie…” wyrazistą stylistykę. Jego fraza niesie w sobie i dynamikę, i muzykę, i barwę. Ten, kogo interesuje społeczna precyzja obrazowania i diagnoza społeczeństwa, również znajduje to wszystko w utworze. I — nie tylko to. Friedrich Schlegel podkreślał, że powieść to najbardziej uniwersalny gatunek literatury. I Dowyneć błyskotliwie to potwierdził swoim „Lisem w winnicy”. Stworzył powieść, w której jest jeśli nie wszystko, to prawie wszystko. Długo szedł do swojej pierwszej powieści Myrosław Dowyneć. Wiele czasu i sił oddał dziennikarstwu. Próbował swoich sił w humorystyce, pisał krótkie nowele, aforyzmy, stworzył niezwykle ciekawą książkę dokumentalną „Wiele lat. Dobre lata” o ludowym filozofie-długowieczniku Andriju Woronie, który dzieli się z czytelnikiem nie tylko receptami na zdrowe odżywianie czy wysokomoralne zachowanie życiowe, ale i całą etyczno-filozoficzną systemem. Ta książka do dziś, kiedy już niejednokrotnie była wznawiana, nie traci swojej popularności. Czytają ją i czytają ponownie, darują ją, mówią o niej. Sądzę, że właśnie Andrij Woron ze wszystkimi jego etycznymi imperatywami i dramatyczną biografią stał się impulsem do narodzin „Wiecznika” Dowynecia — powieści niepodobnej w ukraińskiej prozie do niczego i do nikogo. Ciekawy fenomen. Poszczególnymi stronami „Wiecznik” współbrzmi to z „Robinsonem Crusoe” Daniela Defoe, to z „Dersu Uzała” Arsienjewa, to z Michaiłem Priszwinem, to z Rousseau, to z samymi „Wiele lat. Dobre lata” Dowynecia. W końcu utwory utalentowane zawsze współbrzmią ze sobą, ani trochę nie tracąc swojej oryginalności, choć bywają podobne do siebie, tak jak w zupełnie innym sensie podobne do siebie są utwory przeciętne. Prawdziwa literatura ma tę cechę, że każdy jej nowy utwór niechybnie koresponduje z tymi, które już w niej są, recepcyjnie współbrzmi z nimi i jakby podsumowuje je. „Wiecznik” to i powieść-odyseja, i powieść wychowania, i powieść-dysputa. I ciągły monolog jego bohatera Worona (Woronem go nazwano nieprzypadkowo, bo tym autor odsyła czytelnika „Wiecznika” do „Wiele lat. Dobre lata”, podkreśla genetyczne pokrewieństwo utworu dokumentalnego i powieści artystycznej). Ten monolog o ludzkiej naturze i o tym, na czym trzyma się człowiek na świecie, wywołuje w pamięci monolog bohatera powieści Bośniaka Mesy Selimovicia „Derviš i smrt”. Tak oto niespodziewanie utalentowany utwór ukraińskiego autora „podłącza” czytelnika do pola intelektualnego całej literatury. Jeszcze nie zdążyło ucichnąć echo pojawienia się „Wiecznika”, jak pojawił się „Krynyczar” Dowynecia. Również zasadniczo nowatorski w planie autorskich idei utwór dla ukraińskiej literatury. Tak obnażone i ostre pytanie o pieniądze i dobra materialne — jako o ważną energię dla człowieka i jako próbę nimi — zdaje się, u nas nie stawiał nikt. „Diariusz najbogatszego człowieka dominiów mukaczewskich” (taki podtytuł ma „Krynyczar”), mocno zakorzeniony w czysto lokalnej faktografii, mocno wpisany w kontekst epoki, wszystkie jej tektoniczne przesunięcia wyraźnie odbijają się echem także w mukaczewskich wątkach. Mamy ten sam efekt artystyczny, co w Yoknapatawpha Faulknera czy Macondo Márqueza. Czysto lokalny materiał, podkreślenie miejscowej historii wplata się oryginalną melodią do światowej orkiestry. I oto Dowyneć proponuje już fragmenty swojej czwartej powieści „Gorianin. Wody Bożych nurtów”. Ta sama mocno zbita, po części „okuta” pachnącymi dialektyzmami fraza, to samo, rzec by można, ziarniste, bogate w fakturę pisanie, przesypane wymyślną psychologiczną detalizacją. I znowu — Mukaczewo, znowu jego barwna i pstrokata ludność, a pośród niej, jak i we wszystkich poprzednich utworach, — dziwak, a nawet przygłupi umysłowo potwór, któremu sądziła się tak złowieszcza odyseja życiowa, w której otrzyma on nie tylko zupełnie inne sobie podobieństwo, ale i pojmie tę istotę rzeczy na świecie, której w innych okolicznościach raczej by nie pojął. Znowuż powieść-los, powieść wychowania. Ale i jednocześnie powieść-mit. Mit, bo tylko w niej może być taka metaforyczna głębia artystycznego uogólnienia i jaskrawa symbolika. To naprawdę zdumiewające połączenie: z jednej strony — realistycznie dokładne, z ekspresjonistycznie zaostrzonym rysunkiem scen i detali, a z drugiej — totalne uogólnienie, przeniesienie całej opowieści w uogólniony plan legendy czy przypowieści. Taka jest cecha prozy Dowynecia, która stała się zauważalna w „Wieczniku”, jeszcze bardziej skrystalizowała się w „Krynyczarze” i, zdaje się, dalej wzmocniła się w tej powieści. Wygląda na to, że to też stało się jedną z cech jego prozy. Prozy, która na oczach staje się osobnym kontynentem naszej literatury.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Jurij BURIAK Z siedmioksięgu poezji „Amalgamat”

Pośród róż i sukulentów I Patrzyłem na zegarek i przestawiałem wskazówki, A wzrok zastygał na gałęzi, podobnej do dębowej, Lecz to był klon europejski, a za płotem — Klon halikarnaski. Rozdzielono je, zaledwie Posadziwszy, jeszcze na początku minionego stulecia; Tam ryflowane topole włoskie (teraz gdzie Restauracja „Welur”) i robienie z wielkimi Kwiatami, delikatniejszymi niż kwiat akacji zwyczajnej. Teraz do rzeczy. Szyba okna, przemyta ulewą, Wzrok przenosiła w stronę reliktowego klona, który Rósł pośród paprociowych, tuż obok, w pobliżu Czerwonopniowej jarzębiny, której sok Jest podobny do ludzkiej zwyczajnej krwi; wszystkich innych Bohaterów wegetatywnych — z różą z Roxburgha, z liriodendronem, tulipanowym Drzewem, kasztanami ze starożytnych zostawmy II W spokoju do czasu. Drozdowie i wiewiórki, sójki, Dzięcioł (nie syryjski, a zielony, z czerwonym Grzebieniem i głosem głuchych lasów), motyle, Rudziki i pleszki dawały wzrokowi pożywkę I odwracały od smutnych myśli, a było ich — choć Pę pęka! Więc czasem wzrok zastygał na Punkcie, i wtedy pojawiały się wizje: dzień słoneczny I rzeka stepowa, i uczucie błogości (stop!), Hipnoza przeszłości — tak, jakby z paszczy czasu Wystawały nóżki żabki, a połoz z nieruchomymi Oczami, pięknymi i pełnymi rozkoszy, Połykał ten dzień i nie spuszczał z niego oczu, W których metafora była pozbawiona okrucieństwa Takiego, nasycona kobiecością, uwagą, miłością (Tak mu się zdawało); i tak długo oczu nie spuszczał Z klona Fomina, z działki paproci z tajemniczym Paprociowym kwiatem, który widział (i nie raz), Dziesięciolecia żyjąc pośród róż i sukulentów, W otoczeniu drozdów, kotów i wiewiórek. Koty — jedyne, Co przypominało o drapieżnym świecie za ogrodem, Poza ogrodem, za granicami, oznaczonymi latarniami Z żeliwa, przyozdobionymi gdzieniegdzie takimi samymi Maskaronami z lokami Zeusa, otwartymi ustami, Które ucieleśniały grozę: rewolucji, wojen, pogromów — Te falami przechodziły nad ogrodem, nie naruszając Jego istoty. Ba, nawet miłorzęby, ścięte na opał Podczas oblężenia Kijowa, wyrosły z pnia nieśmiertelnym Jin i jang, jak w buddyjskiej świątyni; tutaj wszystko Odradzało się i miało odrodzić się jego istota, Która spłonęła, wypalona do cna zawałem wizji, Które raz po raz jeszcze pojawiały się pod połozowym Okiem w szybie, przemytej ulewą, w ogrodzie. W ogrodzie… III Brzmią kroki w pamięci mojej… T. S. Eliot W jeden koniec, który zawsze jest obecny, szliśmy W jeden koniec — pomiędzy tym, co już było, i tym, co Być tylko mogło… i drozd lękliwy był nam Za przewodnika, jak Dantemu — Wergiliusz, szliśmy W zaroślach, i drozd (naprawdę bał się o pisklęta) Odwodził nas od drozdiątek w gąszczu; szliśmy Od tego czasu, który zjawił się w upalny dzień nad brzegiem Orila, dzień, przepełniony tym, co zatrzymuje chwilę. W czasie pośród róż, dereni i igliwia, i rododendronów, Z całego świata zebranych, wпрочем, już przekwitłych I z ciężkim wonnym duchem na granicach odurzenia, Pośród magnoliowych, które już zamknęły się dla pszczół I dla oczu ciekawych; w świat dzieci, które stały się nastolatkami I na polanie między sosnami snuły się i śmiechem Wyłaniały z przemarzniętego i wyschniętego szkieletu I pinii ze ścieżkami smolistymi zwinnych wiewióreczek; Nad taflą z czerni zielonych grzybieni i traszek Z napisami złotem po przedpotopowych grzbietach, Gdzie odczytywałem rodzinne monogramy gałęzi Szlachetnych naszych rodowodów; i to było w myślach, Kiedy na kółkach nasz potomek młody z góry Zjeżdżał i zawracał na szybkości, zauważyłem Jak sprawnie włada ciałem, ścinając kąty Euklidesa w przestrzeni bezkresnej pośród róż i sukulentów. IV Szmaragdem lśniła na słońcu żywica szyszek i wichry Ojczyzn wszystkich roślin z całego świata garnęły się Do leszczyny, a ta skłoniła gałęzie nad taflą basenu Z traszkami; i chaos pierwotny na kręgi powracał Przez ogród z róż i polowych endemitów, nad Głowy ślimaków ze wspomnieniem orilskim do Okna, przemytego oczyszczającą łzą. Pustymi Alejami ja ogród przecinałem i szedłem w ten koniec, gdzie to, Co już było, na wieki połączyło się z obecnością tego, Czego jeszcze nie było, a być by miało… Pośród róż i sukulentów. V „Idźcie, idźcie, idźcie”, — powiedział nam ptak, bo ludzki ród nie może znieść rzeczywistości… T. S. Eliot I on przelatywał z krzewu na białokońcówkowe krzaczki Roślin z tabliczkami na piersiach, jak gdyby pochowane Były pod nimi jakieś dawniejsze uczucia, jakieś abstrakty, Absoluty, na byt nadzieja martwych kamieni, które imitowały pnie drzew. „Idźcie, idźcie!..” — z dala od gniazda, jeśli wy straciliście Swoje gniazdo, mojego nie ruszcie: „Idźcie, idźcie!..” — aż do rozerwania Gardzieli ptasich — tak dzięciolica krzyczała na brzegu, Póki wysiadywała dzięciolątka… z trawy od polowych endemitów — Śmiechy lecących dzieciątek z nasion ich z białych Spadochronów, śmiechy szelmów i rozrabiaków, nie z rzeczywistości… A z tego, co mogłoby, gdyby nie wtrącili się Najwyższy Wszechwładca I nędzny — być może, jednocześnie, twórcy i niszczyciele Rzeczywistości — tego, co ty przez szybę dostrzegłeś między europejskim i halikarnaskim klonami, o przeklęty rogu! Ty rozdzieliłeś braci Po gatunku… nie zamienicie się swoim słówkiem szumiącym, póki świata! VI Oj na łące w Bazawłuku kozak umiera… Z pieśni o kozackiej śmierci A ta rzeka była ze słonecznego światła i zwała się po turecku Bazawłuk*, jeden koniec którego wpadał w Ług, a z niego W Dniepr, a drugim dotykał krystalicznej tarczy, Która ugniatała nasz step, ta tarcza z uranowym rdzeniem Od Urana i od plemion Turanu, od irańskojęzycznych Scytów, Którzy zostawili po sobie te stosy mitów z wody i słońca, Ty przypadałeś do przerębla, wyrąbanego w czasie, do okienka W zaroślach winorośli, która czemuś była nazwana Dziewiczą. Patrzyłeś na aleje, na basen, na Ledóchowskiego W cemencie, „zasumowanego” czasem, na admiralski dach W postaci kokardy i na lotnisko z „concordem” hotelu „Ibis” naprzeciw „Kalibana”, i z „boeinga” na wieczorową pannę, Która, jak dreszcz grzbietem, aleją nocną chodziła ślad w ślad Z duchami nocnego ogrodu, gdzie pod wierzbą japońską Szumiał strumień melodią stepową: „Oj na łące w Bazawłuku Kozak umiera…” Pośród róż i sukulentów. VII Czas wschodzenia i czas spadania, pomiędzy którymi trzy dziesięciolecia Zjawia się tobie żołnierz Suworowa, który przechodzi Alpy, Ty przebijasz zarośla i wypadasz w przestrzeń dnia, w geometryczne Konstrukcje rysunków, twierdzeń, równań Euklidesa. Jednak tylko ruch Zapamiętał się, ruch szalony w parze z kimś z bliskich A. T., ale na dole — letejska cisza. Chyba że, no chyba że — Pistolet, muszkiet czy karabin ty ładujesz i grozisz w szczupłego Rozładować jednemu donosicielowi, który ze strachu maskę swoją Zrzucił, akurat naprzeciw wejścia do amfiteatru. Do patefonu Na wysokim postumencie A.T. podchodzi, jak pianista Baszkirow z orszaku Króla Hiszpanii podchodził do fortepianu, i palcem Baszkirowa Zdejmuje z patefonu pokrywę, na siebie ciągnie maszynerię „kombajnu”, Przyprószoną tysiącletnim pyłem, i, jak Baszkirow, pokrywą fortepianu Nad klawiszami patefonowy mechanizm rozkołysuje szarpnięciami z gniewu. I pył stuleci podnosi się nad nim i osiada już pod akompaniament melodii, Które płyną ze wszystkich szpar i dziur, i nakładają się warstwami na wzór Komputerowych na słuch, na wzrok, na przestrzeń i na czas. Wtedy też otwierają się Oczy i trwa pauza, by znów zasilić szeregi Ekstremalistów armii Suworowa w Alpach, spotkać się z sepleniącym Kapusiem i wywarknąć się furią, posłuchać Utiusowa wreszcie, Przylgnąwszy do szpary w postaci pozytywki Z Baszkiriowem, który mieszka w niej, jak domownik w staroświeckiej skrzyni. VIII A staw ten wodą był nalany światła słonecznego… T. S. Eliot Pokryty rzęsą w zaroślach starych drzew bzu, Gdzie raj był dla motyli endemicznych, tu wszystko było Edenowe, i wpisywało się do Czerwonych ksiąg jeszcze od Początku świata. A staw ten wodą był nalany Światła słonecznego. I tego roku na obczyźnie dalekiej Umarła ta, która w siatkówce oka nosiła wspomnienie O osuszonym stawie, co śpiewy pamiętał Wymarłych ptaszków, wpisanych do Ksiąg czerwonych, Dopiero co opanowała słuchem świat i rozróżniać Zaczęła subtelne odcienie — grę światłocieni w nocnych Alejach, plamy i dźwięki rodzinnego majątku w stepie. IX W jedną stronę droga — w nieskończoność, Nie można powrócić w inny czas, Nie ma tam altan, i nas Nie ma, deszcz tupie, pewność Tego, że on się raduje, bezpodstawna: Absurd tego, co oznaczało koniec, Na tyle jawnym jest, że od niedawna W bezkres droga jest drogą na przełaj. Rozdźwięk między przeszłością a przyszłością Otchłaniami już zieje między ludźmi, Jak między bezsensownym a istotnym, A lud zmienił się w papierki, Rolki papieru toaletowego (to po rozpadzie eSeReSeRu), W szmaty papierowych pariasów partii, Regionalnych klanów i komórek, śrubek i trybików (gdybyż to członków!), W puste mózgi bezdomnych-trockistów-bronsztajnistów, I leninistów, i stalinistów, i maoistów, miłośników andropowki, Nowych Rasputinów na wysypiskach imperialnych, Upokorzenie do wysiedleń i przymus gwałtowny Do rozdźwięku między przeszłością a przyszłością, Do wyboru między istotą a pustką na korzyść Tej ostatniej, między śmiercią a życiem — na korzyść Pierwszej. Ów postęp — we wzroście entropii, Upadek — w wyrównywaniu i zacieraniu różnic, Czas wag i szalek, kiedy minęły przewagi, kiedy Przeszłość przeważa nad przyszłością, a przyszłość Traci ślad przeszłości i gubi się w bezkresie. Między różami a sukulentami. __________ * Woda słoneczna (turk.).

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Biblioteka — pisarz — związek fundamentalny, nierozerwalny

Niedawno w kijowskiej centralnej bibliotece rejonowej imienia M. J. Sałtykowa-Szczedrina odbyło się spotkanie autorskie z poetką, prozaikiem, krytykiem literackim, laureatką kilku międzynarodowych nagród w dziedzinie literatury (D. Nytczenki, L. Wyszysławskiego, H. Skoworody) Switłaną Jowenko. Na spotkanie w bibliotece przygotowano wystawę utworów Switłany Jowenko i wszyscy chętni mieli możliwość zapoznać się z jej zbiorami, w tym z siedmiusetstronicowym wydaniem „Miłość i Śmierć” („Jarosławiw Wał”, 2010 r.), gdzie zaprezentowano nowe wiersze oraz wybraną lirykę autorki z półwiecza pracy w tym gatunku. To wydarzenie można bez wahania nazwać jednym z najciekawszych, a nawet unikatowych, spośród tych, które odbywają się w bibliotece. I to nie tylko ze względu na wyjątkowo wielostronną osobowość twórczą i biografię autorki, ale także ze względu na jubileuszowy charakter rozmowy. Alla KAPŁIJENKO Switłana Jowenko to kijowianka, która od urodzenia aż do osiemnastego roku życia mieszkała w samym sercu Kijowa, obok Złotych Wrót w jednym z mieszkań komunalnych na rogu ulicy Złotowrotnej. Tutaj też uczyła się w 57. rosyjskiej szkole średniej przy Proriznej, która do dziś znajduje się w tym samym miejskim podwórku, co kiedyś, na początku lat 50. XX wieku, za kinem „Komsomolec Ukrainy”, a teraz — za Teatrem Młodym. Co ciekawe, ta młoda uczennica, potrzebując książek, odwiedzała właśnie wypożyczalnię i czytelnię biblioteki im. M. J. Sałtykowa-Szczedrina, która wtedy mieściła się w lokalu przy Proriznej. Przez duże okna czytelni piętnastoletnia dziewczyna widziała to, co niewidoczne dla innych — obrazowy świat swoich pierwszych wierszy. I jej talent zauważono — już w 1961 i 1962 roku opublikował je poeta Leonid Wyszysławski w rosyjskojęzycznym czasopiśmie „Sowietskaja Ukraina” (obecnie „Raduga”). Pod wpływem krytyków literackich — Wołodymyra Pjanowa i Bohdana Horynia — rosyjskojęzyczna kijowianka dokonuje świadomego wyboru narodowego: przechodzi na język ukraiński. W tym samym 1962 roku Switłana Jowenko drukuje ukraińskojęzyczny wiersz w „Literaturnej Ukrainie”. „Poznajmy się! — poezje siedemnastolatki” — tak nazwał publikację w „Literaturnej Ukrainie” (8 stycznia 1963 roku) jej redaktor naczelny Pawło Zahrebelny. W 1963 roku publikacja z „Literaturnej Ukrainy” z przedmową amerykańskiego Ukraińca Osypa Zinkewycza trafiła do wydawnictwa zagranicznego — czasopisma „Smołoskyp” (USA). Jak mówi sama pisarka z gorzkim uśmiechem: „W sam raz na jubileusz cyrkularza wałujewskiego o zakazie języka ukraińskiego”. Z czasem jej wiersze drukowano w antologii poetów-szestdziesiątników „Soniasznyk” w Rio de Janeiro w tłumaczeniu portugalskiej poetki Wiry Wowk oraz w antologii Bohdana Krawciwa „60 poetów lat 60.”. Potem były filologiczny czerwony dyplom, szkolenie aspiranckie przy katedrze filologii słowiańskiej Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego, praca redaktorska w wydawnictwie literatury pięknej „Dnipro” (1968—1978) oraz w redakcji czasopisma Związku Pisarzy Ukrainy „Witchyzna” (1978—2011). Stylistyczne samodoskonalenie w codziennej praktyce opracowywania tekstów artystycznych przez ponad czterdzieści pięć lat zapewniło pisarce wysoki poziom profesjonalizmu i nienaganną plastykę własnego pisarstwa. Ale wszystko zaczynało się właśnie od tych pierwszych wersów. Tak więc uczniowski debiut poetycki Switłany Jowenko jest w pewnym stopniu związany z biblioteką im. M. J. Sałtykowa-Szczedrina, gdzie narodziły się jej pierwsze rymowane wersy. I minęło od tego czasu dokładnie pół wieku — zatem to spotkanie stało się swoistym jubileuszem czytelniczym i pisarskim. O swojej twórczości opowiadała Switłana Jowenko obecnym. Przez dziesięć lat (lata 60.—70.) poetka owocnie pracowała w dziedzinie poetyckiego przekładu artystycznego. Równolegle z obowiązkami redaktorskimi w wydawnictwie przygotowywała do druku własne wiersze i poematy. Autorka opowiedziała, jak niełatwo było pracować w latach 70. w warunkach cenzury ideologicznej, momentami doprowadzonej do absurdu, redagując nawet takie zamówienia państwowe, jak książki z serii „Perły światowej liryki” oraz „Biblioteka szkolna”, gdzie autorami byli „żywi klasycy” — M. Bażan, D. Pawłyczko, D. Naływajko, M. Winhranowski i inni. Na prośbę uczestników spotkania poetka czytała wiersze z wielu swoich zbiorów, które ujrzały światło dzienne od 1969 do 2010 roku. Przez ten czas uzbierało się ich niemało — półtora tuzina zbiorów liryki, trzy solidne, liczące setki stron, książki wybranych wierszy i poematów („Most przez jesień”, 1981; „Nieśmiertelność jaskółki”, 1989; „Miłość i Śmierć”, 2010), z których ostatnia zawiera ponad 700 stron liryki. Utwory poetyckie Switłany Jowenko nie były wydawane przez 21 lat, chociaż pracowała jak zawsze — wytrwale, konsekwentnie, emocjonalnie. Milczenie poety nie zawsze jest jego winą, a w tym przypadku — wyzwaniem dla społeczeństwa, obojętnego na los poety. Poezje Switłany Jowenko tłumaczono na wiele języków świata — osobne książki ukazały się w Armenii (1977 r.) i w Rosji (1986 r.). We własnej bibliotece pisarki przechowywane są takie rarytasy, jak listy i zbiory z autografami akademików, wybitnych poetów świata, w tym laureatki Nagrody Nobla, Polki Wisławy Szymborskiej, której poezje Switłana Jowenko tłumaczyła. O osobną, pełnowartościową i wszechstronną stronę twórczości autorki stanowi temat Czarnobyla, o którym również mówiono na spotkaniu. Wynikł on z własnego doświadczenia — 39 dni pracy pisarki w ekipie filmowej reżysera Rollana Serhijenki w epicentrum katastrofy czarnobylskiej. I to wielogatunkowe naświetlenie palących problemów jest lakmusem autentyczności i godności. Jednym z pierwszych w Ukrainie odzewów na tragedię był poemat Switłany Jowenko „Wybuch” (1986 r.). Z czasem pojawiły się zbiór liryki i publicystyki z notatnika prypeckiego „Twarzą w twarz” (napisany w 1987 r.), powieść artystyczno-dokumentalna „Kobieta w strefie” (1987—1997), szereg opowiadań, a także artykułów publicystycznych i filmoznawczych, bibliografia utworów o Czarnobylu (1986—2006). Ponadto pisarka jest autorką i redaktorką projektu wielkoskalowego albumu fotograficznego o charakterze artystyczno-publicystycznym „Czarnobyl — obok”. Warto zauważyć, że nie jest to jedyny projekt autorski, nad którym Switłana Jowenko pracowała i pracuje. Są wśród nich ekskluzywne, bezprecedensowe prezentacje twórcze, uznane przez znanych krytyków W. Pjanowa i M. Słaboszpyckiego. To poe- Zdjęcie z archiwum redakcji Switłana Jowenko poetycka antologia „Parad planet”, która zgromadziła 150 autorów na łamach czasopisma „Witczyzna”, gdzie publikowali się przez 70 lat jego historii; antologia „XX wiek ukraińskiej poezji” — od Łesi Ukrainki do naszych dni, włącznie z „Rozstrzelanym odrodzeniem” oraz poetami diaspory, która ukazywała się w „Witczyźnie” w latach 2000—2009, gdzie jest ona zarówno kompilatorką, jak i autorką sylwetek o autorach. O osobnym temacie rozmowy na spotkaniu stały się lata 80.—90., kiedy Switłana Jowenko aktywnie pracowała w gatunkach krytyki i pamiętnikarstwa. W krąg jej obserwacji weszły dziesiątki nazwisk i utworów. Wystarczy powiedzieć, że sensacyjna analiza analityczna „Stus czy Winhranowski?”, która została opublikowana w „Ukraińskiej Gazecie Literackiej” w 2012 roku, wywołała z jednej strony wybuch oburzenia historyków literatury i telefony z katedr naukowych Ukrainy oraz z zagranicy, z drugiej — szok i cyniczną zmowę milczenia. Według słów samej pisarki: „Bo takie czasy — mówić prawdę, uznać ją — to już czyn”. Prezentowano również nowość — „monografię-kolaż” o losach i twórczości artysty Rafaela Bahautdinowa, którego pędzla jest seria portretów „Światła tragicznego ducha”, artystyczne wizerunki wybitnych twórców — od T. Szewczenki do M. Wrubla i M. Cwietajewej. Namalował on także portrety plejady ukraińskich pisarzy, wśród których portret Switłany Jowenko, nabyty przez Muzeum Rosyjskiej Sztuki Plastycznej im. M. Tereszczenki, portret W. Stusa — przez muzeum historii totalitaryzmu w Berlinie, portrety T. Szewczenki oraz akademika I. Dziuby — odpowiednio przez Narodowe Muzeum im. T. H. Szewczenki oraz Muzeum Literatury Ukrainy w Kijowie. Rafael Bahautdinow również był obecny na spotkaniu. Wszak jego twórczość jest ściśle związana ze Switłaną Jowenko, zaprojektował on niemało jej książek, jak i dziesiątki książek ukraińskich pisarzy. Artysta wyraził swoją wdzięczność i zachwyt bezinteresowną pracą poetki, która zdobyła się na taki bezcenny dar na jego 80-letni jubileusz. Ogólnie rzecz biorąc, jubileuszowe spotkanie Switłany Jowenko z bibliotekarzami i odwiedzającymi bibliotekę im. M. Je. Sałtykowa-Szczedrina odbyło się w przyjaznej, pełnej zainteresowania atmosferze. Mamy nadzieję, że jeszcze usłyszymy nowe wspaniałe wiersze autorki, zobaczymy jej nowe zbiory, projekty, prace krytyczne i inne.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

W «chatce» wiedzy

Mykoła TABORYT Niedawno przypadkiem udało mi się odwiedzić jedną z wiejskich bibliotek. Nie na wsi, gdzieś tam daleko od cywilizacji, lecz stosunkowo niedaleko od stolicy. „Chatka” wiedzy przytulała się w jednopokojowym, ciasnym i zimnym pomieszczeniu, gdzie bibliotekarka marznąc, owijała się w płaszczyk. Na niedbale zbitych półkach, które opasywały trzy ściany, tłoczyły się książki z okładkami wytartymi do czerni. Zdecydowana większość z nich miała trzydzieści–czterdzieści lat. Bo, jak się okazało, nowych nabytków z ostatnich lat prawie nie ma. Mimo to czytelnicy tu przychodzą, i młodzież, i ludzie starszego wieku. I nie ma się czemu dziwić. Mimo katastrofalnej (jak na cywilizowany kraj) sytuacji wydawnictw, wprowadzania nowych technologii cyfrowych, zalewu nieukraińskiej prasy i telewizji, zapotrzebowanie ludzi na książkę nie maleje. Inna sprawa, że zaspokojenie rosnącego popytu na narodowy produkt drukowany to nie lada wyzwanie. Przynajmniej przy obecnej władzy. Według danych Izby Książki Ukrainy w zeszłym roku ukazało się 25 220 tytułów książek. Dla porównania: w 1991 r. było ich prawie pięciokrotnie mniej — 5 855. Ale liczba to nie masowość. Łączny nakład wszystkich wydanych w zeszłym roku książek i broszur wyniósł aż… 58 840 tysięcy egzemplarzy. To na 45 milionów ludności Ukrainy! Oznacza to, że liczba książek na jednego mieszkańca wynosi u nas nieco ponad jedną książkę. Ten wskaźnik, jakkolwiek przykro to uświadamiać, jest świadectwem zarówno poziomu wykształcenia, kultury, zamożności i gospodarki, jak i wreszcie społeczeństwa obywatelskiego. Na przykład w Europie, która biadoli nad spadkiem zainteresowania czytelników książką, wydaje się od 6 do 8, a w Ameryce i Japonii — 12 egzemplarzy na jednego człowieka. Nawet u tych północnych sąsiadów przypada po 4 książki na jednego Rosjanina. W zeszłym roku, z okazji 975-lecia powstania światowej sławy biblioteki Jarosława Mądrego, rozlegały się apele społeczeństwa do Rady Najwyższej o ogłoszenie roku 2012 Rokiem Bibliotek Ukrainy. Takiego cudu nie stało się, za to Ukraińcy otrzymali Rok Sportu i zdrowego stylu życia. Cóż, i to jest potrzebne, ale ludzka, zwłaszcza młoda głowa potrzebuje nie tylko piłki. Wiedza, kultura, duchowość, świadomość narodowa, jednym ze źródeł których jest książka, pozostają niedostępne dla większości ukraińskiej młodzieży. Książki nie zastąpi ani Internet, ani telewizja (tym bardziej obca i tak niskiej próby). Wyciągam wnioski z tych licznych telefonów, które dzwonią do redakcji niemal codziennie, gdy tylko w „Słowie Proświty” pojawi się kolejna recenzja świeżo wydanej książki, czy to beletrystycznej, czy historycznej, regionalnej, o sztuce itd. Gazeta nie zdążyła poinformować, że WC „Proświta” wydało zbiór publicystyki Serhija Jefremowa z 1917 roku „Początek nowej epoki”, a już zaczęli się do nas zwracać z Odessy, Lwowa, Charkowa i innych miejsc z jednym jedynym pytaniem: gdzie można kupić? A biblioteki: czy nie można by u nas zorganizować prezentacji nowości? Podobnie było z innymi wydawnictwami, na przykład z ostatnim wydaniem „Słownika języka ukraińskiego” wydanym przez Proświtę albo z książeczkami serii „Biblioteka tygodnika »Słowo Proświty«”, które mogą otrzymywać nasi prenumeratorzy. Lecz szczupłe nakłady, problemy finansowe i obojętność władzy wobec spraw bibliotecznych skazują ukraińskiego czytelnika na głód książkowo-informacyjny. Jakież i czy wiele pereł ludzkiej myśli, zebranych w książkach, dotrze do tej wsi, do której „cerkiewki” przypadkiem trafiłem?

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

O czym mówią „kwiaty i ptaki”...

Marta ŁOHWYN, główny pracownik naukowy Narodowego Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków. Nasze muzeum przechowuje największą na Ukrainie kolekcję tradycyjnego malarstwa chińskiego. Pierwsze zwoje nabył jeszcze na początku XX w. założyciel muzeum — Bohdan Iwanowycz Chanenko. Na początku lat 60. kolekcję uzupełnił ogromny zbiór dzieł, zgromadzonych przez dyplomatę André Stephana Gasparda i jego żonę Taisiję Pawliwnę w Szanghaju w ciągu dwóch dekad, począwszy od 1928 r. Zwoje przechowywane są zwinięte w magazynach muzeum. Przed każdą wystawą pracownicy naukowi wraz z konserwatorami muzeum oraz Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Konserwacji Ukrainy przeprowadzają przeglądy dzieł sztuki. Kustosze zbiorów muzealnych starannie regulują natężenie oświetlenia, dbają o temperaturę i wilgotność w salach, w których eksponowane są stare arcydzieła. Dzięki współpracy wielu specjalistów muzeum może obecnie zaprezentować zwiedzającym obrazy na jedwabiu i papierze, wykonane tuszem i farbami rozpuszczalnymi w wodzie, podobnymi do europejskiej akwareli, a także hafty jedwabnymi nićmi na tkaninie jedwabnej, a ponadto porcelanę, rzeźby w nefrycie i inne. Tym razem naukowcy muzeum zatrzymali się przy malarstwie animalistycznym — z punktu widzenia Europejczyków. Chińskie malarstwo klasyczne ma oryginalny podział na gatunki. Trzy główne według tradycyjnej klasyfikacji to: „ludzie i przedmioty”, „góry i wody” oraz „kwiaty i ptaki”. Malarskie przedstawienie różnorodnych zwierząt i roślin nosi ogólną nazwę „kwiatów i ptaków”. Prawie jedną trzecią chińskiego malarstwa na zwojach w muzeum im. Chanenków stanowią dzieła tego gatunku, który daje artyście największą swobodę twórczego wyrazu. Każdy zwój jest tu pełen życzliwej symboliki, mającej przyciągnąć do właściciela różnorodne dobra. Czasem obrazy mogą być metaforami: porównują zjawiska w świecie zwierząt z tym, co dzieje się w ludzkim społeczeństwie. Ten dawny symbolizm przez wieki, a nawet tysiąclecia, nieśli chińscy mistrzowie malarstwa. Historia gatunku „kwiaty i ptaki” bierze początek w epoce Tang (VII—X wiek n.e.). W tamtym czasie na dworach cesarza i lokalnych władców istniały już formalne organizacje — akademie sztuki. Instytucje te oceniały i wykonywały dzieła artystyczne, a także uczyły utalentowanych początkujących. Artyści z akademii ozdabiali pałace swoich władców freskami, zwojami i parawanami z wizerunkami kwiatów i ptaków, które wróżyły pomyślność i długowieczność koronowanym głowom. Maniery starannego wykonania, w której pracowali dworscy artyści, nadano nazwę „staranny pędzel” (gong bi). Zarówno symbolika, jak i sposób przedstawienia w dużej mierze związane są z taoizmem — nauką filozofii przyrody, która powstała w Chinach w VI w. p.n.e. Myśl filozoficzna i praktyczne doświadczenia taoistów skupiały się na szczegółowym badaniu przyrody w celu harmonijnego współdziałania z nią. W ludowej tradycji taoistycznej jedne zwierzęta i rośliny stawały się pomyślnymi symbolami dlatego, że są użyteczne dla człowieka, inne uważano za takie ze względu na podobieństwo ich nazw do słów „szczęście”, „sława” itp. Kiedy wizerunki zwierząt i roślin łączą się, tworzą jakby rebusy z dobrymi życzeniami. Na przykład wizerunek błękitnej sroki na śliwie oznacza „szczęście jest już blisko”, a czapli wśród lotosów — to życzenie, „aby rozpoczęta sprawa nie znała przeszkód”. Podobnie jak w malarstwie, w dziełach sztuki użytkowej — na strojach, porcelanie, w wyrobach jubilerskich — wizerunki roślin, ptaków i owadów pełnią rolę amuletów i życzliwych symboli. W VIII w. n.e. pod wpływem nauki buddyjskiej powstała ekspresyjna maniera malarstwa — „opis idei” (xie yi). Pracując w takiej manierze, artysta-amator szerokimi ruchami pędzla jedynie czarnym tuszem przekazywał ogólne cechy przedmiotów i swoje wrażenie z tego, co pojawiało się przed jego oczami. Spontaniczne, wyraziste malarstwo uważano za jeden ze sposobów samodoskonalenia. Przedmiotem dla takich twórczych ćwiczeń można było wybrać rośliny lub zwierzęta. Rysunek, podobny zwięzłością do kaligrafii, uzupełniano wierszowanymi napisami. Kaligraficzne wersy zajmowały na zwoju wolne od rysunku miejsce. Artysta świadomie tworzył asymetryczną kompozycję lub rozmieszczał grupy przedmiotów zygzakami: na tym polega osobliwość chińskiej perspektywy malarskiej. Została ona stworzona w XI—XII w. przez profesjonalnych artystów z dworu cesarskiego i do dziś jest używana w tradycyjnym malarstwie w jakichkolwiek twórczych manierach i gatunkach. Czas najwyższego rozkwitu gatunku „kwiaty i ptaki” chińscy znawcy sztuki tradycyjnie uważali za epokę Song (X—XIII w.). Taką opinię podtrzymują również współcześni badacze, uważając, że sprzyjały temu różne czynniki historyczne: osobiste upodobania cesarza Zhao Ji, wzmocnienie wpływu buddyzmu i po prostu popyt na dekoracyjne, symboliczne malarstwo w Chinach i poza jego granicami — w Korei i Japonii. Zwolennik taoizmu, cesarz Zhao Ji, znany pod imieniem świątynnym Huizong (lata panowania 1101—1125), był sam utalentowanym artystą, więc zachęcał dworskich twórców do starannego badania prawidłowości przyrodniczych i „cudów” (na przykład zwierząt-albinosów). Uwaga Huizonga dla tematu utwierdziła gatunek „kwiatów i ptaków” na jednym z czołowych szczebli w chińskiej sztuce plastycznej. Większość kompozycji lokalni artyści tworzyli jasnymi farbami na ciemnym jedwabiu w manierze „staranny pędzel”. Rozwojowi gatunku sprzyjała także nowa fala rozprzestrzeniania się buddyzmu — religii, która narodziła się w Indiach w VI wieku p.n.e. i przybyła do Chin na początku nowej ery. Mnisi-malarze musieli uważnie badać ziemskie rośliny, aby szczegółowo przedstawić na freskach pełen lotosów raj Buddy Amitabhy i ozdobić roślinnym ornamentem brzegi chorągwi. Gatunek „kwiaty i ptaki” rozwijał się, wzbogacał i zachowywał tradycję w kolejnych epokach. Nowy szczyt popularności ten temat osiągnął za czasów dynastii Ming (XIV—XVII w.), kiedy głównymi zleceniodawcami profesjonalnych artystów stali się bogaci kupcy, a uczeni-urzędnicy praktykowali malarstwo w celu samodoskonalenia. Podtrzymać tradycję pomagał ogromny pietyzm wobec dawnych wzorców, charakterystyczny dla całej chińskiej kultury. Kopiowanie dawnych dzieł było wyrazem szacunku dla poprzedników, nauką od nich oraz środkiem zachowania tradycji artystycznej. Kopiowanie nie jest obce i nam, Europejczykom. To sposób na czerpanie przyjemności z procesu twórczego, a nawet przeniknięcie w myśli i uczucia mistrza, który pracował 200, a nawet 900 lat temu. Wszystkie etapy przygotowania wystawy, później — kontemplacja zwojów rozwiniętych na ścianach muzeum, komunikacja z widzami, którzy również stają się współautorami projektu, daje nam poczucie wspólnego procesu twórczego, który nie zna granic czasowych i terytorialnych. Dlatego zapraszam wszystkich chętnych do budynku nr 17 przy ulicy Tereszczenkiwskiej w Kijowie, aby do 17 marca zobaczyć przyrodę Chin, przedstawioną przez mistrzów tradycyjnej sztuki Państwa Środka. Dołączcie! W Narodowym Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków otwarto wystawę „Kwiaty i ptaki. Chińskie malarstwo XVIII—XIX wieku z kolekcji muzeum”, której podstawę stanowi 30 malarskich zwojów. Zdecydowana większość eksponatów na szeroki widok została zaprezentowana po raz pierwszy. PRENUMERATA—2013 PRENUMERATA—2013 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI na 1 miesiąc na 1 miesiąc 9 hrywien 37 kopiejek. Indeks pocztowy — 30617, strona 71 w „Katalogu” na pół roku na pół roku 53 hrywny 37 kopiejek. na rok na rok 105 hrywien 54 kopiejki. ZAPOWIEDŹ na 3 miesiące na 3 miesiące 27 hrywien 51 kopiejek. Jesteś ze „Słowem Proświty”, bo to — Twoja gazeta!

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępcy redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Korespondent Ulana WOLIŁOWSKA Redaktor dyżurny Mykoła CYMBALUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę. Nakład w lutym — 27 500 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn