Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Moja cegiełka w fundament prawdy o historii Ukrainy, czyli Przeciwko „chwastom” w ukraińskiej historiografii

Слово Просвіти, №06 за 2013 рік

To mój odzew na artykuł W. Ablicowa „Prawd jest wiele, prawda jest jedna (Jak firma „Tołoczkoff i Syn” podsyca ukrainofobię)” („Słowo Proświty”, nr 50 z 2012 r.). W nim poruszę trzy, moim zdaniem, najważniejsze problemy, które autor podniósł w swojej publikacji. Olga BORYSOWA, doktor nauk historycznych, profesor Ługańskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki, członkowie obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. O ukraińskiej historiografii i „chwastach” w niej. W światowej politologii nie podważa się twierdzenia, że narody tworzą poeci narodowi i historycy narodowi. Politycy i mężowie stanu dołączyli do tego procesu znacznie później niż powstały narody. Na Ukrainie jednolitego narodu politycznego do dziś nie ma. Wystarczy spojrzeć na żałosny stan ukraińskich poetów narodowych i historyków (wraz z nauczycielami historii w szkołach), aby wyciągnąć właściwe wnioski, jak i zrozumieć, że taki stan tych dwóch najważniejszych w sprawie budowania narodu warstw inteligencji narodowej jest zamówiony. A celem zamówienia jest to, aby na Ukrainie jednolity naród polityczny nigdy nie powstał. Jasne jest więc, dlaczego w ukraińskiej historiografii jest dziś tak wiele „chwastów” — wyrastają one tam, gdzie niczego się nie kultywuje. Trzeba je wycinać, ale to już ma związek z procesem tej samej kultywacji. Na Ukrainie zaś nikt do tej pory nie zamierza jej przeprowadzać. A ten proces rozpoczyna się od wykrycia i personalizacji „chwastów”, dlatego W. Ablicow nie powinien był sugerować w sposób ogólnikowy, że ojciec i syn Tołoczkowie „na ukraińskim niwie naukowej wolą przede wszystkim „uprawiać” chwasty”, wszak po pierwsze, chwastów nikt nie uprawia — one same wyłażą, a po drugie — te „chwasty” w ukraińskiej nauce historycznej mają swoje konkretne imiona, które należy nazywać. Zatem gdybyśmy mieli historiografię narodową jako taką, to żaden minister oświaty nie mógłby dyktować historykom, jak mają pracować, co pisać i mówić dzieciom. Ale czy może powstać jakakolwiek historiografia narodowa na polu totalnie sfałszowanej historii narodowej, a do tego w warunkach, gdy najlepsze kwiaty na tym polu zostały zniszczone przez „chwasty”? Zacytuję Serhija Biłokonia („Czy mamy naukę historyczną?”, Nasze minule. — 1993. — Nr 1/6/, s. 4): „Historię Ukrainy spotkał ten sam los, co genetykę i cybernetykę: jako naukę ją zakazano. Ciągłość jej rozwoju przerwano, wybijając całą generację specjalistów. (Podważono jej przyszłość, ponieważ w ostatnich dziesięcioleciach zginęło mnóstwo źródeł historycznych). Zamiast nauki „historia Ukrainy” pod tą samą nazwą stworzono aparat propagandowy, który zdeformował świadomość społeczną. Bardzo prawdopodobne, że podpowiedź o tak zwanych „białych plamach” historii jest podstępna i fałszywa. Sądzę, że nie mamy żadnych białych plam: chodzi o całkowicie sfałszowany obraz, który trzeba malować od nowa. Teraz potrzebny jest czas nie tylko na to, aby otworzyć przed audytorium pożądaną „prawdę o naszej przeszłości”. Zrobi to uwolniona nauka, ale naukę jeszcze trzeba odtworzyć […]. Jak można spodziewać się solidnej budowli, kiedy ma uszkodzony i zaniedbany fundament? Co można przebudować tam, gdzie jeszcze nie budowano?”. Więc jeśli genetykę i cybernetykę w ZSRR jednak zrehabilitowano, to historię Ukrainy sfałszowano totalnie. Dlatego że ZSRR był jedną z form rosyjskiej państwowości, a wywyższać rosyjską państwowość zawsze można było (i jest!) tylko kosztem poniżania państwowości ukraińskiej. I to nie zostało zmienione w niepodległej Ukrainie. Prawda, były próby. I starszy Tołoczko (Petro Petrowycz) też brał w nich udział. Owszem, kiedy było to opłacalne: kiedy Prezydentem Ukrainy był Ł. Krawczuk. P. Tołoczko w 1993 r. brał udział w programie telewizyjnym „Ukraińska Atlantyda” na UT-1, gdzie wiele pro-ukraińskich rzeczy mówił, wykorzystując dane mitologii. Ale później, kiedy prezydentem został Ł. Kuczma, stało się to nieopłacalne, zamilkł o „ukraińskiej Atlantydzie” i odryfował aż do bezwstydnie wiernopoddańczej wobec ministra Tabacznyka „Historii Ukrainy” z 2010 r. My, historycy, od razu doszliśmy do wniosku, że za kilka lat należy oczekiwać już „Historii Małorosji” od Petra Tołoczki. Ale pomyliliśmy się: taka „historia Małorosji” w tym samym języku rosyjskim jednak się pojawiła, ale spod pióra Tołoczki Aleksieja-syna. W każdym razie, przeskoczyć innego „chwasta” — O. Buzynę firmie „Tołoczko & Tołoczko” nie udało się, bo ten napisał o Małorosji wcześniej, brutalniej i haniebniej niż oni. Nie tylko od O. Tołoczki, ale i od innych można usłyszeć, że w ukraińskiej historiografii przez długi czas nie było tradycji wywodzenia początków historii Ukrainy od Rusi Kijowskiej, więc nie należy tego robić również obecnie, gdyż byłoby to już sztuczne. Rzeczywiście, swoje obecne miejsce Ruś Kijowska zajęła w budowie historii Ukrainy dość późno. Od tego czasu walka o „dziedzictwo kijowskie” jest bodaj najważniejszym tematem ukraińskiej historiografii i walka ta trwa do dziś. Ale mimo wszystko prawdą jest to, że historia Ukrainy powstawała i utwierdzała się jako odrębna dyscyplina bez oparcia na Rusi Kijowskiej. Długo istniała i radziła sobie bez Rusi, całkiem zadowalająco rozwiązując zadania formowania świadomości narodowej Ukraińców. Dlaczego? Co się stało? A oto co. Kiedy w lutym 1818 r. do sprzedaży trafiły pierwsze egzemplarze „Historii państwa rosyjskiego” M. Karamzina, młody literat Aleksander Puszkin chorował. Przeczytał wszystkie osiem tomów „w łóżku z zachłannością i z uwagą”. Wspominał efekt, jaki historia wywarła na publiczności: „Wszyscy, nawet kobiety ze sfer wyższych, rzucili się czytać historię swojej ojczyzny, dotąd im nieznaną. Była ona dla nich nowym odkryciem. Dawna Rosja, zdawało się, została znaleziona przez Karamzina, jak Ameryka przez Kolumba. Przez pewien czas nie mówiono o niczym innym”. Tak doszło do burzliwych narodzin świadomości historycznej narodu rosyjskiego. Przy tym świadomość historyczna ukraińskości znajdowała się wówczas jeszcze w kolebce kozaczyzny. Niektórzy naukowcy twierdzą, że również etnonim związany z Rusią naród rosyjski wtedy właśnie Ukraińcom zabrał. Nie zgadzam się z tym zasadniczo. Etnonim „Rusini” odszedł w niebyt, wszak etnonim „russkije” to przymiotnik, a nie rzeczownik, i odzwierciedlał on relacje podległości czasów do i po powstaniu Rusi Kijowskiej. Wszak zanim przodkowie Rosjan zaczęli płacić daninę Olegowi, płacili ją Chazarom. Zgodziwszy się płacić Olegowi, ponieważ ten był Rusinem, stali się „ruskimi”, a wcześniej byli „chazarskimi”. Więc zabrawszy na początku XIX w. „pod siebie” Ruś Kijowską, Rosjanie, mimo wszystko, nie zdołali „wywłaszczyć” jeszcze dawnego etnonimu. Brak ówczesnych „protestacji” Ukraińców na fakt „przywłaszczenia” przez Rosjan Rusi Kijowskiej świadczy o tym, że nie widzieli oni niczego zagrażającego w tym, że wczesna przeszłość ich terytorium stała się częścią historii „wielkoruskiej”. Wszak w ciągu XVIII w. historia „małoruska” była skonfigurowana tak, że nie znajdowało się w niej miejsca dla Rusi. Historia ukraińska w tym czasie była postrzegana jako historia „kozacka”, więc choćby jak dawne były korzenie „narodu kozackiego”, taka historia nie mogła mieć nic wspólnego z „książęcą” historią Rusi. Dwie schematy historii — wielkoruski i małoruski — swobodnie „mijały się”, nie konfliktując ze sobą. Wszak szczególne położenie elit kozackich i ich status w Imperium Rosyjskim w żaden sposób nie mogły być legitymizowane apelacją do czasów księcia Włodzimierza czy Jarosława; ich źródłem służyła szczególna historia — historia kozaczyzny, z którą utożsamiają ukraińską przeszłość kroniki kozackie. Tak na pewien czas historia kijowsko-ruska „zawisła” bez kontynuacji. Ale tylko na pewien czas. Od końca XVIII w. rozpocznie się słynne „odkrycie” przez Rosjan Ukrainy, a zwłaszcza Kijowa — drogą podróżowania i rozpoczęcia wykopalisk. Rosjanie będą zachwyceni „cichym rajem” malowniczej „Małorosji”, a starożytność Kijowa porazi ich na zawsze. W każdym razie o skutkach takiego „zachwycenia” powiedział Taras Szewczenko w słynnym wierszu „Rozryta mogiła”. Wtedy też zaczną się poszukiwania związku z Rusią Kijowską, a już kiedy wyjdzie „Historia” M. Karamzina, Rosjanie w Kijowie znajdą „swój Rzym”. Nie oddają go do dzisiaj — wkrótce zniweczą nawet tak pożądaną jeszcze do niedawna „ukraińską rurę gazową”, ale Kijowa jako Miasta-Apostoła nie oddadzą nigdy. I wyjaśnienie tego jest całkiem prozaiczne: zgodnie z chrześcijańskimi kanonami (przypomnę, że Moskwa tworzyła wokół siebie imperium na zasadzie ideologii „Moskwa — Trzeci Rzym”), „zbierać ziemie” ma prawo tylko Kościół Apostolski. „Zbieranie ziem” jest główną rosyjską ideą państwowotwórczą; apostoł zaś Andrzej Pierwszy Powołany z uczniami, jak wiadomo, „chodził” do Kijowa. Więc „bez Andrzeja” jakie Imperium Rosyjskie z centrum w jakiejś Moskwie może być? Wszystko logiczne. Kiedy zaś Ukraińcy w drugiej połowie XIX w. opamiętali się, o czym świadczy znana dyskusja między Maksymowiczem a Pogodinem, było już za późno — młody naród rosyjski wyrwał „spod” Ukraińców Ruś Kijowską, zostawiając ich bez fundamentów ich historii. Więc nietrudno zrozumieć, że walka o „dziedzictwo kijowskie” w ukraińskiej historiografii jest głównym frontem walki o ukraińską państwowość. Wszak bez Kijowa i Ukrainy jako terenu misji „Scytia” apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego żadne Imperium Rosyjskie jako takie, „prawdziwy Rzym jako Jedyne wcielenie Zbawienia”, być nie może a priori. Jak skutecznie obronić schemat „historii ruskiej” M. Hruszewskiego? Rzeczywiście, w „schemacie historii ruskiej” M. Hruszewskiego następcą Rusi Kijowskiej występuje nie Księstwo Włodzimiersko-Suzdalskie, potem, naturalnie, Moskwa (jak twierdziła rosyjska historiografia imperialna), a Halicko-Wołyńskie, a za nim — Sicz Zaporoska. Wszakże, jeśli pozostawać na pozycjach narodowo-państwowych, jak to ma miejsce do dziś zarówno w ukraińskiej, jak i rosyjskiej historiografii, to nie przekonamy się nawzajem nigdy. Proponuję przyjąć za podstawę zasadę dynastyczną. Właściwie to ona była decydująca w czasach średniowiecza. Jako „punkt oparcia”, który pomoże nam dokonać niezbędnego przewrotu w historiografii problemu „dziedzictwa kijowskiego” już w schematach „historii ruskiej”, weźmy konflikt zbrojny między Rusią a Wschodnim Cesarstwem Rzymskim (tak nazywało się to państwo) w 1043 r. W tym czasie na wielkoksiążęcym tronie w Kijowie zasiadał Jarosław, syn Włodzimierza Wielkiego. Jeszcze znany radziecki slawista G. Litawrin twierdził, że był to kardynalny zwrot w stosunkach obu państw. I stało się to wtedy, gdy cesarzem został Konstantyn IX Monomach. Prawda, jak zauważył bizantyjski historyk M. Psellos, Rusini zaczęli myśleć o wyprawie już od panowania Romana III (1028—1034) — „kiedy zakończyła się szlachetna władza”. To bardzo ważne. A teraz „rozkręcamy”. 1. Badaczka soboru św. Zofii Kijowskiej Nadija Nikitenko, która nie tylko odniosła błyskotliwe zwycięstwo nad starym Tołoczkiem, dowodząc, że sobór został założony nie w 1036 r., a w 1011 r., dzięki czemu w 2011 roku obchodzono jego 1000-lecie na szczeblu państwowym, ale także swoimi badaniami malowideł i napisów soboru potwierdziła, że szereg ważnych fresków przedstawia swatów księcia Włodzimierza do księżniczki Anny. Ważna jest sama obecność tego tematu na ścianach soboru, który był rezydencją metropolitów kijowskich, którymi często byli Grecy i już samą swoją obecnością uświęcali prawdziwość przedstawionego na ścianie soboru wydarzenia. Siedzieli tu i milczeli. Zatem uznawali… 2. Anna nie była zwykłą księżniczką, a Porfirogenetką. Ten zaś, kto urodził się w Porfirze podczas panowania swoich cesarskich rodziców, posiadał niezaprzeczalne prawo do tronu. Anna była jeszcze koronowana — tuż przed zawarciem małżeństwa z Włodzimierzem. Jak twierdził M. Hruszewski, Włodzimierz wraz z ręką carówny otrzymał koronę cezara — tak jak normańscy królowie Roger II, Wilhelm II, węgierski książę Bela-Aleksy, spowinowaceni z dynastią Komnenów. Ale jestem przekonana, że pretensje kijowskich Rexów były bardziej znaczące niż jakichś europejskich duxów i miały podstawy, wszak nieprzypadkowo grecki (!) toparcha w „Notatce” z końca X w. jeszcze przed oficjalnym ślubem Włodzimierza z Anną nazywa go „bazyleusem”. Ważne jest też to, że Włodzimierz żenił się z przedstawicielką dynastii macedońskiej. Ale to również osobny temat, bo w centrum naszej uwagi znajduje się teraz Anna. I tutaj zaznaczę, że jak twierdził A. Każdian (N. Nikitenko „Święta Zofia Kijowska: historia w sztuce”. — Kijów, 2003, s. 131), za udowodnione można uznać tylko jedno rusko-bizantyjskie małżeństwo dynastyczne — Anny i Włodzimierza, bo później M. O. Maksymowycz M. S. Hruszewski

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn