Strona · s. 11strona oryginału ↗
W kołowrocie życia
Слово Просвіти, №06 за 2013 рік
Ołeksandr PONOMARIW
W wydawnictwie „Smoloskyp” niedawno ukazała się książka Mykoły Płachotniuka „Kołowrot” (K., 2012). Mówiąc o historii Ukrainy w czasach radzieckich i posowieckich, warto wyróżnić jedną z jej najjaśniejszych kart – szestydziesiątnyctwo. Autor recenzowanej publikacji jest z wykształcenia lekarzem, chłopcem z wsi Tychyj Chutir na Kijowszczyźnie (obecnie Czerkaszczyzna). Mykoła Płachotniuk ukończył Kijowski Instytut Medyczny im. O. Bohomolcia, był jednym z najaktywniejszych szestydziesiątników, za co spotkała go niemała kara ze strony reżimu radzieckiego. Przeszedłszy niejedno koło bolszewickiego piekła, zachował czystość duszy, obiektywizm w przedstawianiu wydarzeń i ludzi, z którymi przyszło mu się zetknąć na niwie życia. Wzruszające wspomnienia o dzieciństwie autora przenoszą nas do powojennej ukraińskiej wsi z jej rodzinnym językiem, pieśniami, świętami i codziennością, z przedstawieniami w wiejskim klubie, z nauczycielami, którzy wprowadzali dzieci w krainę wiedzy, z rodzicami, którzy mówili dzieciom: „Jesteśmy Ukraińcami” już o świcie ich życia. Pod słowami M. Płachotniuka o miejscu, w którym minęło jego dzieciństwo, – „Tychyj Chutir dla mnie to cały kosmos – niepojęty i wzruszający” – mógłby podpisać się każdy z nas. W rozdziale „Moja medycyna” autor opowiada o latach nauki w szkole medycznej i w instytucie medycznym, o wykładowcach, o tym, jak wykładali. Wtedy właśnie trwał nowy etap rusyfikacji ukraińskiej oświaty. Wykładowcy byli różni. Jedni wszędzie posługiwali się językiem rosyjskim, inni czytali wykłady po rosyjsku, a poza zajęciami rozmawiali po ukraińsku. Byli też i tacy, którzy wykładali po ukraińsku. Profesorka Kostriukowa, kierowniczka katedry biologii, na przykład, czytała wykłady w języku ukraińskim i na prośbę niektórych studentów, by przejść na rosyjski, odpowiedziała tak: „Urodziłam się w Leningradzie i tam też zdobyłam wyższe wykształcenie medyczne. Po ukończeniu aspiranturę w Austrii w 1929 roku zostałam skierowana do pracy w Kijowskim Instytucie Medycznym im. O. O. Bohomolcia. Wtedy zobowiązano mnie do nauczenia się języka ukraińskiego i wykładania w nim. Od tamtej pory wykładam swój przedmiot po ukraińsku, ponieważ nikt oficjalnie nie uchylił uchwały rządu o przejściu na język ukraiński”. Jak tu nie porównać sytuacji z końca lat 20. ubiegłego wieku z położeniem we współczesnej Ukrainie (prawnie niepodległej!), gdy do telewizji zaprasza się różnych Dorofiejewów, Kisielowów i podobnych do nich, którzy nie znają i nie chcą znać języka ukraińskiego, a mimo to mają swoje programy. Niezależnie od języka wykładowego M. Płachotniuk daje całkowicie obiektywną ocenę fachowej wiedzy swoich nauczycieli, choć oczywiście chciałby, żeby absolwenci ukraińskich szkół mogli również słuchać wykładów po ukraińsku. Dalej następuje rozdział „Za nami – prawda”, w którym autor opowiada, jak on i jego współmyślący występowali przeciwko represjom wobec ukraińskiej inteligencji, która broniła praw języka ukraińskiego na jego odwiecznej ziemi, ujawniali prawdziwą istotę polityki „internacjonalizacji”, w wyniku której w ukraińskich uczelniach kształciło się „tylko 55 procent Ukraińców, wykładowców-Ukraińców w wyższych uczelniach było mniej niż połowa, a i ci czytali wykłady po rosyjsku”. W książce przytoczono fragmenty korespondencji więźniów politycznych z ich rodzinami, przyjaciółmi i znajomymi oraz o warunkach tej korespondencji: „Listy pisaliśmy pod nadzorem dyżurnej pielęgniarki, sanitariusza-zeka i mienta-praporszczyka… Pielęgniarka była zobowiązana przeczytać wszystkie listy. W kolejne dni listy czytali kuratorzy, a listy „antysowieciko w”, oprócz kuratora, obowiązkowo czytali kierownicy oddziałów. Następnie listy kierowano do cenzora. Z listami „antysowieciko w” cenzor zapoznawał nadzorcę, naczelnika reżimu. Oto jakie było cedzidło. Podczas pisania listów sanitariusz-zek mógł bezceremonialnie podejść, stanąć za plecami i czytać, co piszesz. Ze wszystkiego to właśnie mnie najbardziej przygnębiało”. Czytelnicy „Kołowrotu” znajdą ciekawe szczegóły z działalności Klubu Młodzieży Twórczej „Suczasnyk”, o wieczorach poświęconych Tarasowi Szewczence, Wasylowi Symonence, Lesiowi Kurbasowi, innym działaczom ukraińskiej duchowości, o podróżach po Ukrainie. O represjach stosowanych nie tylko wobec organizatorów tych akcji, lecz także wobec tych, którzy w nich uczestniczyli. Ze stron książki czytelnikowi ukazuje się cała plejada osobowości, które odradzały świadomość narodową Ukraińców, poszerzały wiedzę o naszej historii, literaturze, sztuce. Rodzina Switłycznych, Lina Kostenko, Iwan Dziuba, Myhajlina Kociubynska, Alla Horska, Wiaczesław Czornowił, Iwan Hontchar, Tetiana Cymbał… Portrety tych i innych działaczy naszego odrodzenia są opisane szczegółowo, nienachalnie, z miłością. Nie raz wspominani są ówcześnie jeszcze młodzi poeci i prozaicy, artyści, którzy dziś stali się znani i sławni. Są wzmianki o młodym poecie Hryhoriju Tymence, który bez śladu zniknął w otchłani kagiebowskiej ciemności. Główną cechą tych ludzi była prostolinijność, stałość w obronie swoich zasad. Osobny rozdział nosi tytuł „Muzeum szestydziesiątnyctwa w dokumentach”. Inicjatorką jego utworzenia była śp. Nadija Switłyczna. Realizacja tej idei przypadła w udziale Mykole Płachotniukowi. Z kim tylko nie korespondował Mykoła w niepodległej Ukrainie, ile sił, energii i nerwów poświęcił tej sprawie, aż w końcu Muzeum otwarto 22 sierpnia 2012 roku. W tej epopei Mykołę wspierało wielu wybitnych ludzi Ukrainy, a najbardziej – żona Walentyna Czornowił. Jedni czytelnicy „Kołowrotu” ponownie spotkają się ze swoimi współmyślącymi (wielu z nich nie ma już na tym świecie), wspomną swoją młodość i jeszcze raz przeżyją te niezapomniane lata. Inni dowiedzą się, jak żyli, tworzyli, co czuli, o czym marzyli, jak cierpieli za swoje przekonania szestydziesiątnicy. Mykoła Płachotniuk uczynił dobre dzieło, napisawszy i opublikowawszy swoje wspomnienia. Dla takiej książki nakład 1000 egzemplarzy jest za mały. Zapewne należy ją wznowić i poprawić dwa niedopatrzenia. Mianowicie zamiast Borys Iwanowicz (chodzi o Hmyrię) napisać Borys Romanowicz, a zamiast Bohdan Maksymowycz (chodzi o białoruskiego poetę, który, podobnie jak Lesia Ukrainka i Siemion Nadson, zmarł na gruźlicę) napisać Maksym Bohdanowycz.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
