Strona · s. 13strona oryginału ↗
Mychajło Słaboszpycki: „To już osobny kontynent”
Слово Просвіти, №06 за 2013 рік
Jonko przyjmował od ludzi (gdzie wtedy byli jeszcze Austriacy i Szwedzi?!) jagody, grzyby i skóry. Po nie przyjeżdżano ze stepów samochodami pełnymi słonecznika. Potem baby stały z workami na bazarach i dworcach, sprzedawały nasiona w torebkach z gazet. Wszędzie stały, aż do Moskwy. Jonko namówił przewodniczącego kołchozu, żeby założyć fermę zwierząt futerkowych, szyć rękawice, pleść koszyki, nawijać transformatory, składać tranzystory, tłoczyć wino z jabłek. Ludzi do pracy zwożono z dziesięciu wsi. Na ich podwórza przychodzili obcy ludzie w płaszczach, naradzali się pod drzewami, kręcili głowami, machali rękami, tupali nogami. A Jonko milcząc słuchał i jadł śliwki. Rzucał w trawę pestki i kilka słów dla przyjezdnych. I odchodzili, wyciszeni i zapaleni widmową nadzieją. Przychodzili Rumuni, Gruzini, Cyganie, Żydzi. Dzieci słyszały, jak ojciec rozmawia z nimi nie po naszemu. A „Wołgi” i „bobiki” jeździły wzdłuż Rzeki jak oszalałe. Gdzieś niewidocznie kręciła się zagadkowa, potężna i ciężka maszyna, a iskry do jej silnika krzesano tutaj, w cieniu kudłatych modrzewi, pod siwym świerkowym dachem… I oto nagle przewodniczących kołchozu i rady wiejskiej, a przy okazji także wiązankę rejonowych naczelników, wsadzono do więzienia. Przyszli też do Jonki, nerwowo o coś wypytywali. A on szczerze się śmiał i wzruszał ramionami. Zrobili rewizję, przesianie ziarno, przetrząsnęli stóg siana i poszli. Pieniędzy w domu nie było nigdy. Za to wszyscy byli ubrani i syci, mieli zadbane bydło. Jonko jeszcze w obozie koncentracyjnym nauczył się obchodzić bez pieniędzy. Nie grzały go pieniądze. Może grzało go coś innego. Jeśli grzało. „Nie potrzeba mi dziewięciuset. Wystarczy mi dwa razy po dwieście i raz pięćset”. Takie miał powiedzonko. Po aresztowaniach obcy przestali się pojawiać. Wyprawiał się w świat od czasu do czasu sam Jonko. I przywoził kasze, cukier, makaron, olej, skrzynki wódki. Początkowo samochodem, a potem w rękach i na plecach. To był już inny Jonko. Nie ten, który zawsze się śmiał. Miał jasną gło-
Jeszcze jakieś pięć-sześć lat temu o Myrosławie Dowyneciu słyszano chyba tylko na Zakarpaciu. I dopiero wraz z pojawieniem się jego debiutanckiej powieści „Lis w winnicy” imię autora łatwo przekroczyło granice Zakarpacia — utwór czytano w całej Ukrainie. Z Dowyneciem stało się to, o czym nie przestają marzyć wszyscy autorzy — stał się znany. Już pierwsza powieść wyraźnie zaświadczyła o jego potężnym potencjale twórczym i postawiła na czołowym miejscu wśród tych, których nazywają nadzieją naszej prozy. Już pisałem, że „Lis w winnicy” to utwór dla wszystkich. Każdy przeczyta w nim coś dla siebie. Ten, kogo interesuje love story, spotka ją w tym utworze. I nakreślona jest ona nadzwyczaj poetycko i psychologicznie głęboko. Czytając ją, przypomniałem sobie „Czuła jest noc” Fitzgeralda. Ten, kto interesuje się literackimi przekonaniami i sympatiami autora, otrzyma w odpowiedzi niemal cały manifest literacki. Niemłody pisarz w powieści zwierza się głównemu bohaterowi ze swoich twórczych przekonań, a nawet wyjaśnia mu, dlaczego Kociubynski jest wielkim mistrzem literatury. I sam Dowyneć, wzorując się na Kociubynskim, demonstruje w „Lisie…” wyrazistą stylistykę. Jego fraza niesie w sobie i dynamikę, i muzykę, i barwę. Ten, kogo interesuje społeczna precyzja obrazowania i diagnoza społeczeństwa, również znajduje to wszystko w utworze. I — nie tylko to. Friedrich Schlegel podkreślał, że powieść to najbardziej uniwersalny gatunek literatury. I Dowyneć błyskotliwie to potwierdził swoim „Lisem w winnicy”. Stworzył powieść, w której jest jeśli nie wszystko, to prawie wszystko. Długo szedł do swojej pierwszej powieści Myrosław Dowyneć. Wiele czasu i sił oddał dziennikarstwu. Próbował swoich sił w humorystyce, pisał krótkie nowele, aforyzmy, stworzył niezwykle ciekawą książkę dokumentalną „Wiele lat. Dobre lata” o ludowym filozofie-długowieczniku Andriju Woronie, który dzieli się z czytelnikiem nie tylko receptami na zdrowe odżywianie czy wysokomoralne zachowanie życiowe, ale i całą etyczno-filozoficzną systemem. Ta książka do dziś, kiedy już niejednokrotnie była wznawiana, nie traci swojej popularności. Czytają ją i czytają ponownie, darują ją, mówią o niej. Sądzę, że właśnie Andrij Woron ze wszystkimi jego etycznymi imperatywami i dramatyczną biografią stał się impulsem do narodzin „Wiecznika” Dowynecia — powieści niepodobnej w ukraińskiej prozie do niczego i do nikogo. Ciekawy fenomen. Poszczególnymi stronami „Wiecznik” współbrzmi to z „Robinsonem Crusoe” Daniela Defoe, to z „Dersu Uzała” Arsienjewa, to z Michaiłem Priszwinem, to z Rousseau, to z samymi „Wiele lat. Dobre lata” Dowynecia. W końcu utwory utalentowane zawsze współbrzmią ze sobą, ani trochę nie tracąc swojej oryginalności, choć bywają podobne do siebie, tak jak w zupełnie innym sensie podobne do siebie są utwory przeciętne. Prawdziwa literatura ma tę cechę, że każdy jej nowy utwór niechybnie koresponduje z tymi, które już w niej są, recepcyjnie współbrzmi z nimi i jakby podsumowuje je. „Wiecznik” to i powieść-odyseja, i powieść wychowania, i powieść-dysputa. I ciągły monolog jego bohatera Worona (Woronem go nazwano nieprzypadkowo, bo tym autor odsyła czytelnika „Wiecznika” do „Wiele lat. Dobre lata”, podkreśla genetyczne pokrewieństwo utworu dokumentalnego i powieści artystycznej). Ten monolog o ludzkiej naturze i o tym, na czym trzyma się człowiek na świecie, wywołuje w pamięci monolog bohatera powieści Bośniaka Mesy Selimovicia „Derviš i smrt”. Tak oto niespodziewanie utalentowany utwór ukraińskiego autora „podłącza” czytelnika do pola intelektualnego całej literatury. Jeszcze nie zdążyło ucichnąć echo pojawienia się „Wiecznika”, jak pojawił się „Krynyczar” Dowynecia. Również zasadniczo nowatorski w planie autorskich idei utwór dla ukraińskiej literatury. Tak obnażone i ostre pytanie o pieniądze i dobra materialne — jako o ważną energię dla człowieka i jako próbę nimi — zdaje się, u nas nie stawiał nikt. „Diariusz najbogatszego człowieka dominiów mukaczewskich” (taki podtytuł ma „Krynyczar”), mocno zakorzeniony w czysto lokalnej faktografii, mocno wpisany w kontekst epoki, wszystkie jej tektoniczne przesunięcia wyraźnie odbijają się echem także w mukaczewskich wątkach. Mamy ten sam efekt artystyczny, co w Yoknapatawpha Faulknera czy Macondo Márqueza. Czysto lokalny materiał, podkreślenie miejscowej historii wplata się oryginalną melodią do światowej orkiestry. I oto Dowyneć proponuje już fragmenty swojej czwartej powieści „Gorianin. Wody Bożych nurtów”. Ta sama mocno zbita, po części „okuta” pachnącymi dialektyzmami fraza, to samo, rzec by można, ziarniste, bogate w fakturę pisanie, przesypane wymyślną psychologiczną detalizacją. I znowu — Mukaczewo, znowu jego barwna i pstrokata ludność, a pośród niej, jak i we wszystkich poprzednich utworach, — dziwak, a nawet przygłupi umysłowo potwór, któremu sądziła się tak złowieszcza odyseja życiowa, w której otrzyma on nie tylko zupełnie inne sobie podobieństwo, ale i pojmie tę istotę rzeczy na świecie, której w innych okolicznościach raczej by nie pojął. Znowuż powieść-los, powieść wychowania. Ale i jednocześnie powieść-mit. Mit, bo tylko w niej może być taka metaforyczna głębia artystycznego uogólnienia i jaskrawa symbolika. To naprawdę zdumiewające połączenie: z jednej strony — realistycznie dokładne, z ekspresjonistycznie zaostrzonym rysunkiem scen i detali, a z drugiej — totalne uogólnienie, przeniesienie całej opowieści w uogólniony plan legendy czy przypowieści. Taka jest cecha prozy Dowynecia, która stała się zauważalna w „Wieczniku”, jeszcze bardziej skrystalizowała się w „Krynyczarze” i, zdaje się, dalej wzmocniła się w tej powieści. Wygląda na to, że to też stało się jedną z cech jego prozy. Prozy, która na oczach staje się osobnym kontynentem naszej literatury.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
