Strona · s. 15strona oryginału ↗
Biblioteka — pisarz — związek fundamentalny, nierozerwalny
Слово Просвіти, №06 за 2013 рік
Niedawno w kijowskiej centralnej bibliotece rejonowej imienia M. J. Sałtykowa-Szczedrina odbyło się spotkanie autorskie z poetką, prozaikiem, krytykiem literackim, laureatką kilku międzynarodowych nagród w dziedzinie literatury (D. Nytczenki, L. Wyszysławskiego, H. Skoworody) Switłaną Jowenko. Na spotkanie w bibliotece przygotowano wystawę utworów Switłany Jowenko i wszyscy chętni mieli możliwość zapoznać się z jej zbiorami, w tym z siedmiusetstronicowym wydaniem „Miłość i Śmierć” („Jarosławiw Wał”, 2010 r.), gdzie zaprezentowano nowe wiersze oraz wybraną lirykę autorki z półwiecza pracy w tym gatunku. To wydarzenie można bez wahania nazwać jednym z najciekawszych, a nawet unikatowych, spośród tych, które odbywają się w bibliotece. I to nie tylko ze względu na wyjątkowo wielostronną osobowość twórczą i biografię autorki, ale także ze względu na jubileuszowy charakter rozmowy.
Alla KAPŁIJENKO
Switłana Jowenko to kijowianka, która od urodzenia aż do osiemnastego roku życia mieszkała w samym sercu Kijowa, obok Złotych Wrót w jednym z mieszkań komunalnych na rogu ulicy Złotowrotnej. Tutaj też uczyła się w 57. rosyjskiej szkole średniej przy Proriznej, która do dziś znajduje się w tym samym miejskim podwórku, co kiedyś, na początku lat 50. XX wieku, za kinem „Komsomolec Ukrainy”, a teraz — za Teatrem Młodym. Co ciekawe, ta młoda uczennica, potrzebując książek, odwiedzała właśnie wypożyczalnię i czytelnię biblioteki im. M. J. Sałtykowa-Szczedrina, która wtedy mieściła się w lokalu przy Proriznej. Przez duże okna czytelni piętnastoletnia dziewczyna widziała to, co niewidoczne dla innych — obrazowy świat swoich pierwszych wierszy. I jej talent zauważono — już w 1961 i 1962 roku opublikował je poeta Leonid Wyszysławski w rosyjskojęzycznym czasopiśmie „Sowietskaja Ukraina” (obecnie „Raduga”). Pod wpływem krytyków literackich — Wołodymyra Pjanowa i Bohdana Horynia — rosyjskojęzyczna kijowianka dokonuje świadomego wyboru narodowego: przechodzi na język ukraiński. W tym samym 1962 roku Switłana Jowenko drukuje ukraińskojęzyczny wiersz w „Literaturnej Ukrainie”. „Poznajmy się! — poezje siedemnastolatki” — tak nazwał publikację w „Literaturnej Ukrainie” (8 stycznia 1963 roku) jej redaktor naczelny Pawło Zahrebelny. W 1963 roku publikacja z „Literaturnej Ukrainy” z przedmową amerykańskiego Ukraińca Osypa Zinkewycza trafiła do wydawnictwa zagranicznego — czasopisma „Smołoskyp” (USA). Jak mówi sama pisarka z gorzkim uśmiechem: „W sam raz na jubileusz cyrkularza wałujewskiego o zakazie języka ukraińskiego”. Z czasem jej wiersze drukowano w antologii poetów-szestdziesiątników „Soniasznyk” w Rio de Janeiro w tłumaczeniu portugalskiej poetki Wiry Wowk oraz w antologii Bohdana Krawciwa „60 poetów lat 60.”. Potem były filologiczny czerwony dyplom, szkolenie aspiranckie przy katedrze filologii słowiańskiej Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego, praca redaktorska w wydawnictwie literatury pięknej „Dnipro” (1968—1978) oraz w redakcji czasopisma Związku Pisarzy Ukrainy „Witchyzna” (1978—2011). Stylistyczne samodoskonalenie w codziennej praktyce opracowywania tekstów artystycznych przez ponad czterdzieści pięć lat zapewniło pisarce wysoki poziom profesjonalizmu i nienaganną plastykę własnego pisarstwa. Ale wszystko zaczynało się właśnie od tych pierwszych wersów. Tak więc uczniowski debiut poetycki Switłany Jowenko jest w pewnym stopniu związany z biblioteką im. M. J. Sałtykowa-Szczedrina, gdzie narodziły się jej pierwsze rymowane wersy. I minęło od tego czasu dokładnie pół wieku — zatem to spotkanie stało się swoistym jubileuszem czytelniczym i pisarskim. O swojej twórczości opowiadała Switłana Jowenko obecnym. Przez dziesięć lat (lata 60.—70.) poetka owocnie pracowała w dziedzinie poetyckiego przekładu artystycznego. Równolegle z obowiązkami redaktorskimi w wydawnictwie przygotowywała do druku własne wiersze i poematy. Autorka opowiedziała, jak niełatwo było pracować w latach 70. w warunkach cenzury ideologicznej, momentami doprowadzonej do absurdu, redagując nawet takie zamówienia państwowe, jak książki z serii „Perły światowej liryki” oraz „Biblioteka szkolna”, gdzie autorami byli „żywi klasycy” — M. Bażan, D. Pawłyczko, D. Naływajko, M. Winhranowski i inni. Na prośbę uczestników spotkania poetka czytała wiersze z wielu swoich zbiorów, które ujrzały światło dzienne od 1969 do 2010 roku. Przez ten czas uzbierało się ich niemało — półtora tuzina zbiorów liryki, trzy solidne, liczące setki stron, książki wybranych wierszy i poematów („Most przez jesień”, 1981; „Nieśmiertelność jaskółki”, 1989; „Miłość i Śmierć”, 2010), z których ostatnia zawiera ponad 700 stron liryki. Utwory poetyckie Switłany Jowenko nie były wydawane przez 21 lat, chociaż pracowała jak zawsze — wytrwale, konsekwentnie, emocjonalnie. Milczenie poety nie zawsze jest jego winą, a w tym przypadku — wyzwaniem dla społeczeństwa, obojętnego na los poety. Poezje Switłany Jowenko tłumaczono na wiele języków świata — osobne książki ukazały się w Armenii (1977 r.) i w Rosji (1986 r.). We własnej bibliotece pisarki przechowywane są takie rarytasy, jak listy i zbiory z autografami akademików, wybitnych poetów świata, w tym laureatki Nagrody Nobla, Polki Wisławy Szymborskiej, której poezje Switłana Jowenko tłumaczyła. O osobną, pełnowartościową i wszechstronną stronę twórczości autorki stanowi temat Czarnobyla, o którym również mówiono na spotkaniu. Wynikł on z własnego doświadczenia — 39 dni pracy pisarki w ekipie filmowej reżysera Rollana Serhijenki w epicentrum katastrofy czarnobylskiej. I to wielogatunkowe naświetlenie palących problemów jest lakmusem autentyczności i godności. Jednym z pierwszych w Ukrainie odzewów na tragedię był poemat Switłany Jowenko „Wybuch” (1986 r.). Z czasem pojawiły się zbiór liryki i publicystyki z notatnika prypeckiego „Twarzą w twarz” (napisany w 1987 r.), powieść artystyczno-dokumentalna „Kobieta w strefie” (1987—1997), szereg opowiadań, a także artykułów publicystycznych i filmoznawczych, bibliografia utworów o Czarnobylu (1986—2006). Ponadto pisarka jest autorką i redaktorką projektu wielkoskalowego albumu fotograficznego o charakterze artystyczno-publicystycznym „Czarnobyl — obok”. Warto zauważyć, że nie jest to jedyny projekt autorski, nad którym Switłana Jowenko pracowała i pracuje. Są wśród nich ekskluzywne, bezprecedensowe prezentacje twórcze, uznane przez znanych krytyków W. Pjanowa i M. Słaboszpyckiego. To poe-
Zdjęcie z archiwum redakcji
Switłana Jowenko poetycka antologia „Parad planet”, która zgromadziła 150 autorów na łamach czasopisma „Witczyzna”, gdzie publikowali się przez 70 lat jego historii; antologia „XX wiek ukraińskiej poezji” — od Łesi Ukrainki do naszych dni, włącznie z „Rozstrzelanym odrodzeniem” oraz poetami diaspory, która ukazywała się w „Witczyźnie” w latach 2000—2009, gdzie jest ona zarówno kompilatorką, jak i autorką sylwetek o autorach. O osobnym temacie rozmowy na spotkaniu stały się lata 80.—90., kiedy Switłana Jowenko aktywnie pracowała w gatunkach krytyki i pamiętnikarstwa. W krąg jej obserwacji weszły dziesiątki nazwisk i utworów. Wystarczy powiedzieć, że sensacyjna analiza analityczna „Stus czy Winhranowski?”, która została opublikowana w „Ukraińskiej Gazecie Literackiej” w 2012 roku, wywołała z jednej strony wybuch oburzenia historyków literatury i telefony z katedr naukowych Ukrainy oraz z zagranicy, z drugiej — szok i cyniczną zmowę milczenia. Według słów samej pisarki: „Bo takie czasy — mówić prawdę, uznać ją — to już czyn”. Prezentowano również nowość — „monografię-kolaż” o losach i twórczości artysty Rafaela Bahautdinowa, którego pędzla jest seria portretów „Światła tragicznego ducha”, artystyczne wizerunki wybitnych twórców — od T. Szewczenki do M. Wrubla i M. Cwietajewej. Namalował on także portrety plejady ukraińskich pisarzy, wśród których portret Switłany Jowenko, nabyty przez Muzeum Rosyjskiej Sztuki Plastycznej im. M. Tereszczenki, portret W. Stusa — przez muzeum historii totalitaryzmu w Berlinie, portrety T. Szewczenki oraz akademika I. Dziuby — odpowiednio przez Narodowe Muzeum im. T. H. Szewczenki oraz Muzeum Literatury Ukrainy w Kijowie. Rafael Bahautdinow również był obecny na spotkaniu. Wszak jego twórczość jest ściśle związana ze Switłaną Jowenko, zaprojektował on niemało jej książek, jak i dziesiątki książek ukraińskich pisarzy. Artysta wyraził swoją wdzięczność i zachwyt bezinteresowną pracą poetki, która zdobyła się na taki bezcenny dar na jego 80-letni jubileusz. Ogólnie rzecz biorąc, jubileuszowe spotkanie Switłany Jowenko z bibliotekarzami i odwiedzającymi bibliotekę im. M. Je. Sałtykowa-Szczedrina odbyło się w przyjaznej, pełnej zainteresowania atmosferze. Mamy nadzieję, że jeszcze usłyszymy nowe wspaniałe wiersze autorki, zobaczymy jej nowe zbiory, projekty, prace krytyczne i inne.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
