Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 16strona oryginału ↗

O czym mówią „kwiaty i ptaki”...

Слово Просвіти, №06 за 2013 рік

Marta ŁOHWYN, główny pracownik naukowy Narodowego Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków. Nasze muzeum przechowuje największą na Ukrainie kolekcję tradycyjnego malarstwa chińskiego. Pierwsze zwoje nabył jeszcze na początku XX w. założyciel muzeum — Bohdan Iwanowycz Chanenko. Na początku lat 60. kolekcję uzupełnił ogromny zbiór dzieł, zgromadzonych przez dyplomatę André Stephana Gasparda i jego żonę Taisiję Pawliwnę w Szanghaju w ciągu dwóch dekad, począwszy od 1928 r. Zwoje przechowywane są zwinięte w magazynach muzeum. Przed każdą wystawą pracownicy naukowi wraz z konserwatorami muzeum oraz Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Konserwacji Ukrainy przeprowadzają przeglądy dzieł sztuki. Kustosze zbiorów muzealnych starannie regulują natężenie oświetlenia, dbają o temperaturę i wilgotność w salach, w których eksponowane są stare arcydzieła. Dzięki współpracy wielu specjalistów muzeum może obecnie zaprezentować zwiedzającym obrazy na jedwabiu i papierze, wykonane tuszem i farbami rozpuszczalnymi w wodzie, podobnymi do europejskiej akwareli, a także hafty jedwabnymi nićmi na tkaninie jedwabnej, a ponadto porcelanę, rzeźby w nefrycie i inne. Tym razem naukowcy muzeum zatrzymali się przy malarstwie animalistycznym — z punktu widzenia Europejczyków. Chińskie malarstwo klasyczne ma oryginalny podział na gatunki. Trzy główne według tradycyjnej klasyfikacji to: „ludzie i przedmioty”, „góry i wody” oraz „kwiaty i ptaki”. Malarskie przedstawienie różnorodnych zwierząt i roślin nosi ogólną nazwę „kwiatów i ptaków”. Prawie jedną trzecią chińskiego malarstwa na zwojach w muzeum im. Chanenków stanowią dzieła tego gatunku, który daje artyście największą swobodę twórczego wyrazu. Każdy zwój jest tu pełen życzliwej symboliki, mającej przyciągnąć do właściciela różnorodne dobra. Czasem obrazy mogą być metaforami: porównują zjawiska w świecie zwierząt z tym, co dzieje się w ludzkim społeczeństwie. Ten dawny symbolizm przez wieki, a nawet tysiąclecia, nieśli chińscy mistrzowie malarstwa. Historia gatunku „kwiaty i ptaki” bierze początek w epoce Tang (VII—X wiek n.e.). W tamtym czasie na dworach cesarza i lokalnych władców istniały już formalne organizacje — akademie sztuki. Instytucje te oceniały i wykonywały dzieła artystyczne, a także uczyły utalentowanych początkujących. Artyści z akademii ozdabiali pałace swoich władców freskami, zwojami i parawanami z wizerunkami kwiatów i ptaków, które wróżyły pomyślność i długowieczność koronowanym głowom. Maniery starannego wykonania, w której pracowali dworscy artyści, nadano nazwę „staranny pędzel” (gong bi). Zarówno symbolika, jak i sposób przedstawienia w dużej mierze związane są z taoizmem — nauką filozofii przyrody, która powstała w Chinach w VI w. p.n.e. Myśl filozoficzna i praktyczne doświadczenia taoistów skupiały się na szczegółowym badaniu przyrody w celu harmonijnego współdziałania z nią. W ludowej tradycji taoistycznej jedne zwierzęta i rośliny stawały się pomyślnymi symbolami dlatego, że są użyteczne dla człowieka, inne uważano za takie ze względu na podobieństwo ich nazw do słów „szczęście”, „sława” itp. Kiedy wizerunki zwierząt i roślin łączą się, tworzą jakby rebusy z dobrymi życzeniami. Na przykład wizerunek błękitnej sroki na śliwie oznacza „szczęście jest już blisko”, a czapli wśród lotosów — to życzenie, „aby rozpoczęta sprawa nie znała przeszkód”. Podobnie jak w malarstwie, w dziełach sztuki użytkowej — na strojach, porcelanie, w wyrobach jubilerskich — wizerunki roślin, ptaków i owadów pełnią rolę amuletów i życzliwych symboli. W VIII w. n.e. pod wpływem nauki buddyjskiej powstała ekspresyjna maniera malarstwa — „opis idei” (xie yi). Pracując w takiej manierze, artysta-amator szerokimi ruchami pędzla jedynie czarnym tuszem przekazywał ogólne cechy przedmiotów i swoje wrażenie z tego, co pojawiało się przed jego oczami. Spontaniczne, wyraziste malarstwo uważano za jeden ze sposobów samodoskonalenia. Przedmiotem dla takich twórczych ćwiczeń można było wybrać rośliny lub zwierzęta. Rysunek, podobny zwięzłością do kaligrafii, uzupełniano wierszowanymi napisami. Kaligraficzne wersy zajmowały na zwoju wolne od rysunku miejsce. Artysta świadomie tworzył asymetryczną kompozycję lub rozmieszczał grupy przedmiotów zygzakami: na tym polega osobliwość chińskiej perspektywy malarskiej. Została ona stworzona w XI—XII w. przez profesjonalnych artystów z dworu cesarskiego i do dziś jest używana w tradycyjnym malarstwie w jakichkolwiek twórczych manierach i gatunkach. Czas najwyższego rozkwitu gatunku „kwiaty i ptaki” chińscy znawcy sztuki tradycyjnie uważali za epokę Song (X—XIII w.). Taką opinię podtrzymują również współcześni badacze, uważając, że sprzyjały temu różne czynniki historyczne: osobiste upodobania cesarza Zhao Ji, wzmocnienie wpływu buddyzmu i po prostu popyt na dekoracyjne, symboliczne malarstwo w Chinach i poza jego granicami — w Korei i Japonii. Zwolennik taoizmu, cesarz Zhao Ji, znany pod imieniem świątynnym Huizong (lata panowania 1101—1125), był sam utalentowanym artystą, więc zachęcał dworskich twórców do starannego badania prawidłowości przyrodniczych i „cudów” (na przykład zwierząt-albinosów). Uwaga Huizonga dla tematu utwierdziła gatunek „kwiatów i ptaków” na jednym z czołowych szczebli w chińskiej sztuce plastycznej. Większość kompozycji lokalni artyści tworzyli jasnymi farbami na ciemnym jedwabiu w manierze „staranny pędzel”. Rozwojowi gatunku sprzyjała także nowa fala rozprzestrzeniania się buddyzmu — religii, która narodziła się w Indiach w VI wieku p.n.e. i przybyła do Chin na początku nowej ery. Mnisi-malarze musieli uważnie badać ziemskie rośliny, aby szczegółowo przedstawić na freskach pełen lotosów raj Buddy Amitabhy i ozdobić roślinnym ornamentem brzegi chorągwi. Gatunek „kwiaty i ptaki” rozwijał się, wzbogacał i zachowywał tradycję w kolejnych epokach. Nowy szczyt popularności ten temat osiągnął za czasów dynastii Ming (XIV—XVII w.), kiedy głównymi zleceniodawcami profesjonalnych artystów stali się bogaci kupcy, a uczeni-urzędnicy praktykowali malarstwo w celu samodoskonalenia. Podtrzymać tradycję pomagał ogromny pietyzm wobec dawnych wzorców, charakterystyczny dla całej chińskiej kultury. Kopiowanie dawnych dzieł było wyrazem szacunku dla poprzedników, nauką od nich oraz środkiem zachowania tradycji artystycznej. Kopiowanie nie jest obce i nam, Europejczykom. To sposób na czerpanie przyjemności z procesu twórczego, a nawet przeniknięcie w myśli i uczucia mistrza, który pracował 200, a nawet 900 lat temu. Wszystkie etapy przygotowania wystawy, później — kontemplacja zwojów rozwiniętych na ścianach muzeum, komunikacja z widzami, którzy również stają się współautorami projektu, daje nam poczucie wspólnego procesu twórczego, który nie zna granic czasowych i terytorialnych. Dlatego zapraszam wszystkich chętnych do budynku nr 17 przy ulicy Tereszczenkiwskiej w Kijowie, aby do 17 marca zobaczyć przyrodę Chin, przedstawioną przez mistrzów tradycyjnej sztuki Państwa Środka. Dołączcie! W Narodowym Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków otwarto wystawę „Kwiaty i ptaki. Chińskie malarstwo XVIII—XIX wieku z kolekcji muzeum”, której podstawę stanowi 30 malarskich zwojów. Zdecydowana większość eksponatów na szeroki widok została zaprezentowana po raz pierwszy. PRENUMERATA—2013 PRENUMERATA—2013 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn