Strona · s. 11strona oryginału ↗
dla naszych dzieci…»
Слово Просвіти, №06 за 2014 рік
wojny japońskiej, którego heroizmem i stosunkiem do obowiązku zachwycać się będzie Japonia; Nina Mychalewycz — wnuczka Sofii Rusowej — najmłodsza adresatka, stanie do aktywnej walki o Ukrainę, kiedy przybędzie z grupami pochodnymi OUN do Kijowa w 1941 roku, razem z Ołeną i Mychajłem Telihami oraz ze swoimi maleńkimi dziećmi. Ostatni raz odwiedzi Ukrainę już jako 85-latka, odwiedzi drogą Olesznę, która tak i nie opuści jej w snach do końca. Z listami Lindforsów-Rusowych-Żdanowyczów otworzy się życie takie, jakim było, nieupiększone i nieheroiczne. Ale w tym też jego wielka wartość! Bo często kontynuujemy tworzenie sobie idoli, wywyższanie ich, stawianie na piedestale, tym samym oddalając od ich głównej istoty — codziennej pracy dla Ukrainy. Nie znajdziecie w listach pychy, zarozumiałości, czczych słów, popisywania się, samochwalstwa. Ale przeczytacie wyznania we własnej niedoskonałości, rozmyślania o tym, jak stać się lepszymi. “Myśli tylko odróżniają człowieka od samolubnej świnki i zmuszają nas pracować nad sobą, zbliżać się do ideału — pracujże, moja córko, i nie smuć się, dobrzy ludzie cierpią od uświadomienia swoich braków, ale je trzeba naprawiać — tylko taką pracą staniesz się Mamusi córką” (1 grudnia 1893 r. Sofia Rusowa do Kati Lindfors). Byli to żywi ludzie z żywym bólem! Co zaś tyczy się kontekstu ważnych spraw, które miał każdy, to trudno było o tym obszernie mówić w warunkach aresztów, wojny, prześladowań. I tylko zestawiając kanwę wydarzeń, dzienników, wspomnień, napisanych książek, rozumiesz, jak trudno było trzymać tę żywą nić łączności. W jednym z listów Sofia napisze: “Chłopca nazwą Jerzym…” (List z 1895 r.). A za jego tekstem pozostanie fakt, że syna Jurija (Jerzego), w przyszłości wielkiego uczonego, Sofia Rusowa urodziła pod nadzorem, będąc na kilka dni wypuszczona do domu z więzienia, a ciepłą wodę dla nowo narodzonego niemowlęcia przyniósł strażnik. Po kilku latach — nowe problemy: “Wiesz, co stało się z naszymi! Tatę (Ołeksandra Rusowa) wygonili ze służby i muszą szukać schronienia do wyjaśnienia przyszłości. Postanowili wyruszyć za granicę. Głównie dla taty, który zmęczył się i zdenerwował do granic. Dla Mamy (Sofii Rusowej) to po prostu konieczne” (24 maja 1902 r. — do Kateryny Lindfors od Luby Rusowej). Listy pisane były w różnych okolicznościach życia. Po prostu podczas wykładu pisała studentka medycyny w Montpellier Luba Rusowa: “No więc, Katiu, trzeba przeprosić — list pisałam Tobie przed wykładem. Przyszedł profesor i trzeba go słuchać. Skończę w domu” (12 marca 1902 r.). Hala Lindfors pisała z ruchomego szpitala polowego armii czynnej z Tarnopola, gdzie pracowała jako siostra miłosierdzia: “Siedzę teraz na nocnym dyżurze. To jedyny czas, kiedy można pisać listy… Pracy u nas dużo — było wielu rannych i ciężkich, tężce. Umierali niemal codziennie…” (13 stycznia 1916 r.). Sofia Rusowa z wnuczką Olą i prawnuczką Ludmiłą. Naocznym świadkiem i uczestnikiem wystąpień w Piotrogrodzie stała się Sofia Rusowa: “Na święta marzymy wyjechać z Petersburga. Jeśli nas znowu nie wezmą pod nadzór za podpisanie rezolucji na wieczorze literatów” (25 listopada 1904 r.). Z Oleszni dzielił się planem przebudowy posiadłości Ołeksandr Lindfors: “Teraz mam milion prac: budowa idzie pełną parą, ustawiane są pomniki, które wreszcie przybyły, zwożone jest drewno, piłowana jest szalówka… Słowem, dni pełne zgiełku…” (23 września 1913 r.). Dwunastoletnia Nina pisała z Kijowa pod bolszewickim ostrzałem: “Drogi tato, jak Twoje zdrowie? Tutaj u nas rewolucja, Jura mówi, że wojna domowa. Strzelają z karabinów maszynowych i ręcznych. Dzisiaj w nocy strasznie strzelano na rogu Mariińskiej i Wielkiej Wasylkowskiej, blisko nas…” (1 listopada 1917 r.). Listy dawały siłę trzymać nić życia i więzi wielkiej rodziny. Stawały się małymi posłańcami i wielką nadzieją, wsparciem i odpowiedzią na wiele pytań. Daty. Pierwszy list, którego oryginał posiadamy, datowany jest na 7 grudnia 1893 roku. To list Sofii Rusowej. Ostatnia data na listach — 1926 rok. Już nie było wśród żywych wielu pierwszych adresatów, mali zaś podrośli. 70 lat skończyło się Sofii Rusowej, która mieszkała teraz w Pradze, Sasuni (synowi Luby), który urodził się w 1917 roku, skończyło się już osiem. Będzie żył w Pradze, zostanie dziennikarzem, przyjedzie na Ukrainę w 1991 roku. Bardzo czule i wzruszająco prześle nam później fotografię małego bukiecika chabrów, które podarujemy mu w drogę.
33 lata od pierwszego do ostatniego listu. Przez 33 lata drogi krzyżowej rodzinę Rusowów przeorają najbardziej tragiczne lata bolszewickiego przewrotu. I tak jak wcześniej prześladowała ich carska władza za ukraińskość i wolnomyślicielstwo, tak teraz znęcać się będą nad Rusowami-Lindforsami bolszewicy „za petlurowstwo” oraz „burżuazyjny nacjonalizm”. Nie będzie już w 1926 roku Ołeksandra Rusowa (Szury, Oł. Oł.), męża Sofii Fedoriwny. Umrze on w 1915 roku podczas ewakuacji Kijowskiego Instytutu Handlowego, gdzie pracował jako profesor, w Saratowie. Kiedy później jego syn Jurko przyjedzie do Kijowa i zechce odwiedzić grób ojca na cmentarzu Bajkowym, nie znajdzie go: komunistyczni wandale już go zniszczą. Tymczasem dorastać będą w rodzinie Hali Lindfors (siostrzenicy Sofii) i Jakiwa Żdanowycza dzieci — Natalia i Andrij. W 1991 roku przyjadą do Oleszni, w rodzinne strony mamy. Natalia Żdanowycz zachowa te listy i fotografie, które wcześniej przechowywała mama Hala. Nie tylko przechowywała korespondencję, ale też zbadała drzewo genealogiczne. Andrij Żdanowycz podaruje mi książkę o własnej historii zwiadowcy w czasie II wojny światowej. Strony książki otworzą zrozumienie tego, jak żyli potomkowie Lindforsów, jak wychowywali swoje dzieci, jakie wartości pielęgnowali. Piękne wersy napisze o mamie — Hali Żdanowycz, siostrzenicy Sofii Rusowej. „Mama brała lekcje śpiewu i gry na fortepianie; ale zamiast konserwatorium one z siostrą wstąpiły na kursy Lesgafta w Petersburgu, mając na celu poświęcenie się pracy wychowawczej. W wojnę japońską dwie starsze siostry mamy (Zina i Ludmyła — H. D.) dobrowolnie poszły na front jako siostry miłosierdzia. Kiedy pod Mukdenem szpital polowy został zajęty przez nieprzyjaciela i zaproponowano im („armia japońska z kobietami nie wojuje”) powrót do Rosji, one (było ich w sumie czworo) odpowiedziały, że „rosyjskie kobiety nie zostawiają żołnierzy w biedzie” i dobrowolnie poszły do niewoli. W Rosji o nich pisano, drukowano portrety. A Japończycy odnieśli się z głębokim szacunkiem. W wojnę imperialistyczną poszła na front jako siostra miłosierdzia także mama. Była w armii generała Brusiłowa w „latającym” oddziale sanitarnym na pierwszej linii. Za męstwo została odznaczona żołnierskim „Jerzym”, którego w ciężkim czasie oddała za mleko dla córki. „Pradziadek (Fedor Lindfors. — H. D.) — powiedział o niej tata, — jego portret jest w Ermitażu, w galerii bohaterów 1812 roku”. Dziedzictwo epistolarne Lindforsów-Rusowów, oczywiście, nie daje pełnego obrazu życia rodziny. Ale nawet z tej liczby listów, które mamy, wyłaniają się charaktery, upodobania, czyny, wartości. Rodzina niezwykle pasjonowała się muzyką, zdobywała wykształcenie muzyczne, miała do tego talent i smykałkę: Sofia Rusowa, Luba Rusowa, Kateryna Lindfors. Jednakże przedłożyły pedagogikę lub medycynę, uważając, że ta praca przyniesie więcej pożytku ojczyźnie i ludziom. Po adresach na kopertach można studiować geografię. Moskwa, Petersburg, Kijów, Czernihów, Baku, Horodnia, Montpellier, Lubecz, Lipsk, Charków, Połtawa, Olesznia. Olga Rudakewycz (Mychałewycz) — prawnuczka Sofii Rusowej (USA). W zależności od okoliczności centrami stawały się różne miasta. W 1917 roku leciały skądinąd listy do Kijowa, gdzie właśnie u Luby Lindfors urodził się mały Sasunia, którego mąż leczył się w Baku. W tym czasie na rękach Luby było troje małych dzieci — Nina, Andrijko oraz nowo narodzony Sasunia. Mieszkała ona razem z mamą Sofią Rusową. Pełna spraw społecznych i politycznych, pracy pedagogicznej, Rusowa starała się połączyć ważne obowiązki z obowiązkami mamy i babci. I dziwisz się, jak to jej się udawało! Prawda, nie zawsze, i zasmucona Sofia narzekała, że nie może pomóc córce. Olesznia — szczególna karta w życiu każdego z rodziny, nawet tych, którzy nie urodzili się tutaj, i tych, którzy opuścili wieś w młodym wieku. „I jak chce się poczuć na twarzy, na rękach zapach siana z miękkich aksamitnych, tak ostrożnych i delikatnych warg mojej „Fatimy”. Ona zapewne zawsze wszystko rozumiała i wszystko czuła i takimi niezdarnymi, ale łagodnymi, czułymi dotykami swojej ciężkiej rudej głowy, próbując uspokoić, doprowadzić do równowagi protestującą, płonącą palącym bólem duszę człowieka… Jej, mojej „Fatimie”, można było powiedzieć wszystko…” (Z dzienników Niny Lindfors-Mychałewycz, 25 września 1971 r.). Znacznie później Lubow Rusowa napisze we wspomnieniach, że właśnie córeczka Nina pomoże jej poznać mamę (Sofię Rusową). Będzie żałować, że swego czasu tak i nie została śpiewaczką, choć miała do tego smykałkę. Jednocześnie będzie dziękować Bogu za medycynę, która przyniosła tyle pożytku ludziom. 6 marca 1904 roku Sofia Rusowa pisała w liście do siostrzenicy Kateryny: „A wokoło atmosfera społeczna taka przygnębiająca, nigdzie żywego słowa nie można powiedzieć, nie można nigdzie się zebrać, nasze wieczory literackie są zakazane”. Po 109 latach, już za niepodległej Ukrainy, prawnuczka Rusowej Orysia Tkaczenko napisze mi: „Dzisiaj rzeczywiście wielkie święto — Zwiastowanie! Byłam w cerkwi, śpiewam w chórze cerkiewnym od 15 lat z przerwami, ale nastrój nie był u mnie do modlitwy, jestem w konflikcie z naszym Stwórcą, bo nie widzi On nasz naród i nie widzi władzy, która okupowała naszą ziemię i nie daje jasnego rozumu Narodowi zrzucić z siebie pęta. Przyszłam do domu przygnębiona, rozczarowana…” Minie całkiem niewiele czasu, i pani Ola Mychałewycz, prawnuczka Rusowej, usłyszy i zobaczy, jak po raz kolejny podniesie się Ukraina, i napisze: „Droga Halu — ze Świętami Bożego Narodzenia witamy Was i wszystkich-wszystkich wokół Was. Nie traćcie Wiary, nie poddawajcie się, nie zatrzymujcie się! Bądźmy!”. Czyż mamy prawo dzisiaj zdradzić tę wielką miłość i nadzieję wielkiej rodziny? W kijowskim muzeum Mykoły Łysenki — w pierwszym rzędzie potomkowie wielkiej rodziny, którzy przyjechali na Ukrainę z USA, Kanady, Czech na obchody 135-lecia Sofii Rusowej (1991 r.)
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
