Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Etnokrajobrazy w poezji Szewczenki

Слово Просвіти, №06 за 2014 рік

Larysa MASENKO, doktor nauk filologicznych Brytyjski badacz fenomenu nacjonalizmu Anthony D. Smith w pracy „Kulturowe podstawy narodów. Hierarchia, dziedzictwo i republika” podkreśla przewodnią rolę europejskich romantyków w procesach historycznych samookreślenia wspólnot narodowych, wyznaczania terytoriów etnicznych i pielęgnowania miłości do lokalnych krajobrazów. „Począwszy od XVIII w. — zauważa E. Smith — terytorializacja wspomnień i pielęgnowanie zbiorowej miłości do krajobrazów narodowych nabrały większej samoświadomości i powszechności. W dużej mierze stało się to następstwem charakterystycznego dla romantyzmu kultu przyrody i stosownego wpływu emocji na jej łonie, jak choćby w przypadku coraz większego zachwytu Alpami. Romantycy przekształcili terytorium w poetyckie krajobrazy i uczynili je głównym składnikiem samego wyobrażenia o narodzie” [5; 61]. W tę paradygmat europejskiego procesu kulturowego doskonale wpisuje się twórczość Tarasa Szewczenki, w której poetyzacja rzeczywistości przyrodniczej ojczystego kraju osiągnęła najwyższą doskonałość estetyczną. Jednocześnie poetyckie pejzaże Szewczenki, przestrzenne obrazy stepu, pola, Dniepru, morza są nierozerwalnie związane z historycznym losem narodu, który od wieków zamieszkuje tę ziemię. Już w „Hajdamakach” poeta manifestuje ten związek jako immanentną cechę swojego poetyckiego światopoglądu: Zaśpiewam — morze gra, wiatr wieje, step czernieje, i mogiła z wiatrem rozmawia. Zaśpiewam — rozwinęła się wysoka mogiła, aż po morze zaporożcy step szeroki okryli1. [1; 130] Jak zauważa Hryhorij Kłoczek, Szewczenko posiadał niezwykły dar asocjacyjnej wizualizacji, tworzenia obrazów wzrokowych, który łączył się z nabytym doświadczeniem profesjonalnego malarza: „Tu ważne jest zrozumienie, że natchnienie wizjonera to szczególne twórcze uniesienie, w którym jak w tyglu rodzi się zharmonizowany stop wizji, słowa, sensu. Właśnie w tym organicznym zespoleniu kryje się jeden z sekretów uderzającej energetyczności poetyckiego tekstu Szewczenki” [2; 26-27]. Znamienne, że wyłącznie widoki ojczyzny „ładowały” poetę energią twórczą. W tym kontekście interesujący jest list Szewczenki do Barbary Repninej, napisany w twierdzy orskiej 28 lutego 1848 roku. Poeta skarży się, że na zesłaniu utracił dar estetyzowania wrażeń wzrokowych ze spoglądania na przyrodę: „Dziwne! Dawniej, bywało, patrzyłem na przyrodę ożywioną i nieożywioną jak na najdoskonalszy obraz, a teraz jakby zmieniły mi się oczy: nie widzę ani linii, ani barw, niczego. Czyżby to uczucie W Hustyni piękno utracone na zawsze? A ja tak je cenił! Tak je pielęgnowałem! Nie, musiałem chyba ciężko zgrzeszyć przed Bogiem, skoro tak strasznie jestem karany!” [6; 43]. Ukraiński krajobraz w poetyckich tekstach Szewczenki wyznacza kilka powtarzających się leksemów, oznaczających przyrodnicze obiekty Środkowej i Południowej Naddnieprzańszczyzny. Do najczęstszych w tej leksykalno-semantycznej grupie należą następujące słowa: pole — 181 poświadczeń według „Słownika języka Szewczenki”, morze — 159 poświadczeń, gaj — 134, step — 128, Dniepr (Dniepr, Dnieper) — 103 [4, 2; 110; 4,1; 419; 125-126; 4, 2; 294; 4,1; 183]. Bardzo dużą liczbę poświadczeń w poezji Szewczenki ma także słowo góra (120 użyć [4,1; 144]), jednak w wielu wypadkach odnosi się ono do topografii innych krajów, zwłaszcza Kaukazu w poemacie o tej samej nazwie, a w przestrzeni ukraińskiej najczęściej oznacza wysoki brzeg prawobrzeżnej części Dniepru, jak np. w poemacie „Sen (Góry moje wysokie…)”. Wizualizacja przestrzeni w poetyckich tekstach Szewczenki odtwarza krajobraz leśno-stepowej i stepowej części Ukrainy, o czym świadczy również znacznie wyższa frekwencja słowa gaj (134 poświadczenia) w porównaniu z leksemem las (49 poświadczeń [4,1; 374]). Ponadto w niektórych utworach Szewczenki las pełni rolę symbolu, ucieleśniającego obcy kraj — Rosję, por. w wierszu „Dumy moje, dumy moje…”: Serce mdlało, nie chciało Śpiewać na obczyźnie… Nie chciało się w śniegu, w lesie Zebrać kozacką gromadę Z buławami, z buńczukami Zwoływać na radę… [1; 125] Etnokrajobraz u Szewczenki to przede wszystkim ukraiński step, w którego poetyckim obrazie dominuje znaczenie szerokości, bezkresu, nieogarnioności otwartej przestrzeni. Ta przestrzenna semantyka organicznie łączy się z kategorią wolności w szerszym wymiarze artystycznym — wolna przestrzeń staje się miejscem narodzin wolnego ducha. Właśnie na stepie, zgodnie z przewodnim motywem poezji Szewczenki, zrodziła się kozacka wolność („tam narodziła się, hasała kozacka wolność”): …a Ukrajno! A stepy szerokie! Tam powiewa bujniusieńki, Jak brat, przemówi, Tam na szerokim polu wolność; Tam sine morze Gra, chwali Boga, Smutek rozprasza… [1; 127] Obraz bezkresnego stepu, na którym lokalizuje się powstanie wolnej duchem kozackiej gromady, wchodzi w szerszy ciąg obrazów poezji Szewczenki, połączonych asocjacyjnym związkiem z tematem bezkresu, nieograniczoności. Tak więc we wstępie do „Hajdamaków” przestrzenny plan wyrażania semantyki bezkresu, nieskończoności łączy się z czasowym znaczeniem wieczności, ucieleśnionym w symbolu księżyca. W ten sam kontekst poeta wprowadza także motyw nieograniczoności własnej duszy, której „ani początku, ani krańca nie ma”, gdzie temat „bezkresu” nabiera dodatkowych odcieni znaczeniowych, wyrażając artystyczną ideę wewnętrznej wolności twórczo uzdolnionej osobowości [Szczegółowiej zob.: 3; 27]. Podobną semantykę zawiera też obraz Morza Czarnego w poetyckich wizjach Szewczenki. W jego artystycznym przedstawieniu również dominuje znaczenie szerokości, nieograniczoności. Że słowa morze, step i pole należą do jednego szeregu semantycznego, świadczy także ich użycie obok siebie, jak w przytoczonym wyżej cytacie z wiersza poświęconego N. Markewyczowi, oraz artystyczne porównania morza z polem o wspólnych cechach przestrzennych i kolorystycznych, jak np. w balladzie „Topola”: Wokoło pole, jak to morze Szerokie, sinieje. [1; 113] Szczególne miejsce w poezji Szewczenki zajmuje Dniepr. Od opisu jego wzburzonego żywiołu zaczyna się „Kobzarz”, wspomnieniem o nim się kończy, przy czym w przedśmiertnej artystycznej wizji dalekiej ojczyzny poeta wspomina Dniepr w jednym kontekście z Ukrainą („Dniepr, Ukrainę wspomnimy”). Uosobieniem całego kraju staje się jego główna rzeka także w innych utworach, np. w wierszu „I wyrosłem na obczyźnie”: Między górami stary Dniepr, Jak dziecko w mleku, Pyszni się, zachwyca się Na całą Ukrainę. [2; 120] Warto tu zwrócić uwagę na oryginalne połączenie w antropomorficznym obrazie Dniepru dwóch przeciwstawnych cech wiekowych — starości („stary Dniepr”) i dzieciństwa („jak dziecko w mleku”), co wyraża artystyczną ideę odwiecznie odradzającego się piękna ukraińskiej ziemi. Niezwykłą miłość do Dniepru i rodzinnych naddnieprzańskich krajobrazów poeta zachował przez całe życie. Znane jest jego marzenie, by dożyć swoich dni w chacie nad Dnieprem, którego jednak nie było mu dane spełnić. W liście do Bartłomieja Szewczenki poeta pisał: „Maksymowicz w Prochorówce ustępuje mi takie samo dobro, jak u Parczewskiego, tylko że nie koło Dniepru, oto moje nieszczęście! Dniepr widać, ale z daleka, a ja potrzebuję go koło progu” [6; 188]. U Szewczenki Dniepr przedstawiony jest w różnorodnych stanach — to jako surowy, wzburzony burzą żywioł wodny, to jako spokojna, majestatyczna rzeka, która zachwyca oko pięknem, szerokością, potęgą. Dominujące cechy piękna i siły Dniepru podkreślają także epitety, które mu towarzyszą: szeroki, głęboki, dźwięczny, stromogórzysty, stromobrzegi. Podobnie jak inne przyrodnicze realia, obraz Dniepru w poezji Szewczenki jest uosobiony, uczłowieczony. Za pomocą szeregu środków językowych, które swego czasu szczegółowo zbadał Leonid Bułahowski [1], poeta maksymalnie zbliża obrazy żywej i martwej przyrody do czytelnika, czyni je „swoimi”, rozpoznawalnymi i bliskimi, przekazując odbiorcy swoje postrzeganie Dniepru i dnieprowych krajobrazów jako idealnej przyrodniczej istoty tej okolicy. Takiego Z Subotowskiego szlaku poeta osiąga efekt Czyhyryna, stosując do omawianego obrazu metaforyczne określenia z dziedziny stosunków rodzinnych lub towarzyskich, co uzupełnia zaimek osobowy nasz: Dniepr szeroko się rozpostarł! Ojciec promieniuje i płonie! [2; 306] A Dniepr, nasz siwy kozak, bawi się z łąkami. [2; 39] Pod względem wizualnej wyrazistości artystycznej wyjątkowe jest połączenie obu światów, przyrodniczego i ludzkiego, w przedstawieniu wyprawy kozaków do Turcji w poemacie „Hamalija”. Szlak wodny, którym kozacy płynęli na południe, aby uwolnić towarzyszy z tureckiej niewoli, ukazany jest w oryginalnych obrazach żywych istot biorących czynny udział w działaniach ludzi. Usłyszawszy smutną pieśń uwięzionych kozaków, Bosfor przekazuje ją morzu, morze Limanowi, Liman Dniprowi, a Dniepr Wielkiemu Ługowi i Chortycy. Tak żywioły przyrody przynoszą z obcej niewoli głosy towarzyszy, a kozacy tą samą drogą, lecz w przeciwnym kierunku, wyruszają im na pomoc: Bosfor aż zadrżał, bo odkąd świat światem, nie słyszał kozackiego płaczu, jęknął szeroki, i skórą, szary buhaj, zadrżał, I falę, ryknąwszy, daleko, daleko W sine morze na żebrach posłał. I morze zaryczało do Bosforu mowę, Pognało ją do Limanu, a Liman Dniprowi Tę smutną mowę na fali podał. Zaśmiał się dziad nasz dzielny, Aż pianka z wąsa spłynęła. „Czy śpisz, czy słyszysz, bracie Ługu? Chortyco, siostro?” Zahuczała Chortyca z Ługiem: „Słyszę, słyszę!” I Dniepr pokryły bajdaki, I zaśpiewali kozacy… [1; 234-235] W przypisach do akademickiego wydania Szewczenki badacze zaznaczają, że poeta skorzystał tutaj z motywu rozmowy Limanu, morza i Dniepru z ludowej pieśni „Żali się liman morzu…”, znanej mu ze zbiorów pieśni ludowych M. Maksymowicza [1; 687]. Jednak wykorzystawszy motyw pieśni ludowej, poeta znacznie go zmodyfikował, nadając mu niepowtarzalną indywidualizację i napełniając go bardziej złożonymi znaczeniami artystycznymi. W tym fragmencie obserwujemy personifikację i uintymnienie realiów przyrody, ich uczłowieczenie, metaforyczne przeniesienie w środowisko przyrodnicze więzów rodzinnych pokrewieństwa, właściwych światu ludzkiemu: Dniepr jawi się w postaci „dziada naszego dzielnego”, Ług w postaci brata, a Chortyca siostry. Znamienne, że odpowiednio do tego uczłowieczone żywioły przyrody wchodzą w interakcje nie tylko z kozakami, lecz także między sobą. Podział świata ludzkiego na swoich i obcych w równej mierze dotyczy również żywiołów przyrody. W dalszym opisie wyprawy, przy zbliżaniu się kozackich bajdaków do Turcji, Bosfor chce je zatrzymać, ostrzec „swoich” w

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn