Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Jak nie zostałem szewczenkoznawcą

Слово Просвіти, №06 за 2014 рік

Monaster Motroniński. Mychajło IWANCHENKO, rejon zwienigrodzki, obwód czerkaski. Mój ojciec w 1915 roku ze szkoły chorążych trafił na front pod Przemyślem nad rzeką San. Trwała ciężka wojna z kajzerowcami w sieciach kolczastych zasieków i wykopanych okopów. Czasami z obu stron wypuszczano gazy. Na drutach wisiały ciała swoich i wrogich żołnierzy. Grzmiały armaty. Na noc z okopów dzienna zmiana wracała na odpoczynek. Ojciec kwaterował u proboszcza cerkwi greckokatolickiej. Siwy ksiądz nie tylko się modlił, ale i dużo czytał. Podarował ojcu praskie wydanie „Kobziarza” Szewczenki w twardej niebieskiej oprawie. Ojciec czytał go ziomkom, którzy do niego zaglądali. Oficerowie i żołnierze uważnie słuchali szczerych wierszy. Kiedy skończyła się wojna, ojciec w telefonicznej dwukółce przywiózł do domu 12 karabinów i skrzynki z nabojami oraz ulubionego „Kobziarza”. Wieczorami do chaty zbierali się na posiedzenia krewni i sąsiedzi. Ojciec czytał wiersze, przeważnie „Katerynę”. Kobiety płakały, a mężczyźni zachwycali się kozackimi i hajdamackimi bojami. Z „Kobziarza” ojciec nauczył mnie czytać. Kiedy ojciec z mamą chodzili w gości, mnie zostawiano samego w chacie. Wtedy pomazałem strony kozackimi atakami, a ścianę pieca monumentalnymi bataliami. Mama mnie karciła, a ojciec bronił. Długo „Kobziarz” chodził po rękach, póki nie zaczytały go nauczycielki. Z czasem ja, po polarnych strefach, w weekendy jeździłem po szewczenkowskim kraju, wypytując jego ziomków o fakty z życia poety, słuchając wspomnień długowiecznych ludzi i tak dalej. Zgłosiło się do trzech setek jego krewnych, mając nadzieję na uzyskanie pomocy od państwa, żeby potem dziękować: „Dzięki Tarasowi za eternit i za trasę” — właśnie wtedy porządkowano te wsie — przekrywano słomiane strzechy, stawiano płoty. Zebrany materiał wysyłałem do redakcji gazety rejonowej „Szewczenkiw kraj” i składano go nonparelem… bez mojego podpisu. Poskarżyłem się redaktorowi. Redaktor O. Surżko wpadł w furię: „Od dzisiaj nigdzie cię nie będą publikować. Precz!”. Wyrzucony z gabinetu, napisałem do Prezydium Rady Najwyższej, żeby wyjaśnili moje prawa wolnego obywatela. Jakiś pismak Sołdatenkow odpowiedział, że nie jestem członkiem Związku Pisarzy i zostałem ukarany zgodnie z prawem. Nie wdawałem się w bezpłodną dyskusję z urzędnikiem i notowałem dalej to, co zobaczyłem i usłyszałem. O ciekawych rzeczach dowiedziałem się koło wsi Budyszcze od dziadka Łahody, który pasł krowę na uwięzi. Rozejrzał się, czy nikogo nie ma, przygiął się do mnie i wyszeptał: „Będzie jeszcze”. To znaczy, historia nasza nie skończyła się. Będą jeszcze zmiany. Walka o wolność trwa. Naród duszą odczuwa dążenia narodu. Odwiedziłem chutor wsi Keryliwka u krewnych malarza Hryhorija Diadczenki, który w 1933 r. zmarł z głodu. W swoim czasie ukończył Petersburską Akademię Sztuk Pięknych i wykładał w Kijowskiej szkole artystycznej O. Muraszki. Zawsze nie miałem możliwości zrealizować zamierzonego, choć próbowałem współpracować z czasopismami artystycznymi. W odeskiej rodzinie Borowyków przechowywano spuściznę twórczą popularnego artysty Amwrosija Żdachy. Wykupił ją zwienigrodzianin Mychajło Zaboczeń i z czasem wydał wspaniałą monografią. Przez marną pensję nie miałem środków na zakup w wsi Kozackie (Kozacka Dolina) u rodziny represjonowanego i rozstrzelanego malarza Iwana Kindratowycza Stecenki starej kobzy. Co prawda, tam podarowano mi portret bandurzystki Oleny Kowal jego autorstwa. O I. K. Stecencie Bażan nawet nie wspomniał w Słowniku artystów Ukrainy. Tak samo nie zdołałem zdobyć wielkiego płótna „Los” — baśniowy motyw artysty Iwana Makuszenki w Lisiance, jedynie podarowano mi etiudę jego chaty, zastawionej snopami. U jego siostry Oksany widziałem jej portret autorstwa I. Makuszenki. Syn artysty służył jako podpułkownik w armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. O tym opowiedział mi nauczyciel Kryżaniwski, którego syn (też artysta) Wasyl przyjaźnił się z synem Makuszenki i zmarł na emigracji we Lwowie. On także był artystą i starszyną w wojsku URL. A ja marzyłem o założeniu muzeum sztuki w Zwienigrodce, lecz marzenia nie zawsze się spełniają. W wsi Zełena Dibrowa, dokąd wyszła za mąż siostra T. Szewczenki Kateryna, poznałem naturzystów, z których malował obraz „Gość z Zaporoża” wnuk siostry Tarasa, malarz Fotij Krasicki (uczył się w Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych). W sporządzonej przeze mnie liście krewnych T. Szewczenki zobaczyłem już w naszych czasach u kierowniczki Funduszu Muzeum Keryliwskiego nazwiska innych ludzi. Wypadł z niego niewidomy wnuk poety po bracie Mykycie, bo podczas hitlerowskiej okupacji coś nie tak powiedział o redaktorze „Kobziarza” O. Kornijczuku, a także pilot Łewko Szewczenko, zastrzelony w Zwienigrodce przez swoich przy próbie ucieczki w 1918 r. Tak bywa. Za to dodano aktywistów kołchozowego budownictwa, komunistów i komsomolców. Władze rejonowe wzięły mnie na celownik i odtąd przycichłem jak mysz pod miotłą. Przy wolności myśli i słowa nie dopuszczono mnie do rejonowego domu kultury na wieczór jubileuszowy. Tam siedział tylko, opierając się na lasce, głuchoniemy Kaleń Tereszczenko, autor pierwszych pomników Wielkiego Kobziarza na Ukrainie. Pozostał on postronnym w życiu społecznym szewczenkowskiego kraju. Co prawda, własnym zwróceniem się do urzędasów wywalczyłem dla niego niewielkie podwyższenie emerytury, choć pomniki tworzył tylko za jedzenie. Za to jego siostra Sofija podczas Ukraińskiej Rewolucji porzuciła w Petersburgu luksusową własną pracownię artystyczną i popędziła do domu walczyć o wolność. Wystawiała „Hajdamaków” Szewczenki i wolni kozacy Zwienigrodzkiego Kosza prosto z sali występowali na front pod Smiłą przeciwko karzełowi Murawjowowi w armatnią strzelaninę. Sofija odbyła dziesięcioletnie zesłanie do Kazachstanu, tułaczkę po strefach i więzieniach ZSRR, ale nie wyrzekła się swoich przekonań. Pod koniec życia założyła w Zwienigrodce Muzeum Krajoznawcze i Szkołę Artystyczną. Nie trafił na listę szewczenkowców aresztowany przez kajzerowców, a z czasem rozstrzelany przez denikinowców samostijnyk Trochym Szewczenko. Taki los spotkał i mojego ojca. Przy okupacji hitlerowcy by go rozstrzelali. Bo pochowali swoich 34 kajzerowców na rozkaz swojego pastora w trumnach i w mundurach, jako wojowników. Dość już mówić o komunistycznym bezprawnym prawie. Ludzkiej moralności wśród urzędników nie znaleźć. Za dowodzenie przez ojca setką wolnych kozaków imienia, chłopakowi, wyrzucano. Mówiąc, że przez twojego ojca kajzerowcy pół wsi spalili. I to już przy cudzoziemskiej okupacji. Myślcie-czytajcie, bracia-ziomkowie. Uczcie się od naszego Tarasa Szewczenki! Sława ukraińskiej Ukrainie!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn