Strona · s. 15strona oryginału ↗
„Kobziarz” w twórczości Mykoły Łysenki
Слово Просвіти, №06 за 2014 рік
Imiona Łysenki i Szewczenki są powiązane w ukraińskiej historii nie tylko tytaniczną pracą kompozytora nad „Muzyką do „Kobziarza””, ale i ogromną jego pracą społeczną nad uwiecznieniem pamięci poety w czasie najcięższych ucisków ukraińskiego słowa i myśli. Roksana SKORULSKA, kierowniczka muzeum M. Łysenki. Zakazane utwory Tarasa Szewczenki, które trafiły do rąk Łysenki-gimnazjalisty od wuja Andrija Romanowycza, stały się impulsem do jego narodowej samoidentyfikacji, określiły patriotyczny kierunek całej jego twórczości. Imię i słowo Tarasa Szewczenki stało się przewodnią gwiazdą na drodze służenia Ukrainie. Spróbujmy tutaj uogólnić niektóre znane i „nowe” dokumenty, spojrzeć dzisiejszymi oczami na fakty, wydawałoby się, znane i bezsporne. Na początek należy zauważyć, że wymaga sprostowania powszechnie przyjęta wersja o udziale M. W. Łysenki w przewiezieniu ciała T. H. Szewczenki z Kijowa do Kaniowa. „Piękniała wiosna, rozkwitały sady, Gdyśmy Ojca ostatni raz witali, Kiedy nam, młodym, serce rwało na strzępy Od wielkiej tęsknoty i żalu…” Ten wiersz, napisany przez M. Staryckiego jeszcze w 1881 r. w imieniu całego pokolenia, przez ponad stulecie był jedynym argumentem tych badaczy, którzy twierdzili, że Mykoła Łysenko i Mychajło Starycki brali udział w powtórnym pogrzebie T. H. Szewczenki. Do tej pory żadnych dokumentalnych potwierdzeń tego faktu nie znaleziono. Przyjmijmy, że wśród 2000 obywateli, których naliczyła wtedy kijowska policja, mogli jeszcze nie rozpoznać studenta Uniwersytetu św. Włodzimierza, za którym dopiero po roku zostanie po raz pierwszy ustanowiony niejawny nadzór (za to — już do samej śmierci w 1912 r.). Ale jak wyjaśnić ten niezaprzeczalny fakt, że w żadnym ze znanych nam listów M. W. Łysenki (w szczególności do Hanny Barwinok z powodu śmierci P. Kulisza) czy, powiedzmy, w pamiętnikach M. Staryckiego i Ołeny Pcziłki o udziale Mykoły Witalijowycza w pogrzebie Kobziarza nie ma ani słowa? Natomiast Mychajło Starycki we wspomnieniach „K biografii N. W. Łysenko”, opublikowanych w nr 12 czasopisma „Kijewskaja Starina” z 1903 r., konstatuje: „W 1861 r. nasza rodzina wczesną wiosną (oczywiście — to nie jest połowa maja! — Aut.) ruszyła z powrotem na wieś: niebezpieczeństwo oczekiwanych buntów chłopskich minęło, środków na życie w mieście nie było, a wprowadzenie ustawowych gramot i dokonywanie aktów na wykup nadałów wymagało osobistej obecności właścicieli. […] Mnie również trzeba było z powodu tych samych spraw, a także spadku, wyznaczonego do podziału w listopadzie, zostać w Żowninie do zimy. Mykoła już sam wyruszył do Kijowa […] na początek zajęć…” Wspomnienia innych „naocznych świadków” są w tym przypadku tak ograniczone, rozbieżne i pełne odniesień do czyichś innych świadectw, że opierać się na nich po prostu nie jest poważnie! Zatem tylko legenda stoi za twierdzeniami, że Mykoła Łysenko był wśród młodzieńców, którzy przyjęli w Kijowie na ramiona trumnę Kobziarza. Ale jest w tej legendzie głęboka historyczna sprawiedliwość, bo Łysence było pisane podnieść na swoje ramiona znacznie więcej — sprawę Szewczenki: przebudzenie narodowej godności, narodowej samoświadomości ukraińskiego narodu. I tej sprawie Mykoła Witalijowycz nie zdradził do ostatniego tchnienia. Praca nad uwiecznieniem pamięci Tarasa Szewczenki od lat studenckich była podstawą obywatelsko-oświatowej działalności Łysenki. Od 1864 r. prawie corocznie organizuje on w Kijowie i innych miastach koncerty pamięci Tarasa Szewczenki, występuje w nich jako autor, pianista i dyrygent chóralny (brzmią jego opracowania i utwory autorskie, kompozycje innych kompozytorów do tekstów Kobziarza oraz innych poetów). Szczytem tej działalności stało się uczczenie 50. rocznicy śmierci Poety. Poezja Tarasa Szewczenki, niczym wieniec, obramowuje twórczość Łysenki. Mając już dość znaczący dorobek twórczy, jako Opus nr 1 oznacza on „Testament” (na chór męski, solo tenora i fortepian), napisany w Lipsku w lutym 1868 r. na zamówienie O. Barwińskiego i Lwowskiego Towarzystwa „Proświta”. I w dalszym ciągu od tej daty będzie wyznaczał chronologię swojej twórczości. Wtedy też — w 1868 r. wydaje kompozytor w Lipsku u Roedera Pierwszy zeszyt „Muzyki M. Łysenki do „Kobziarza” T. Szewczenki”. Część tych utworów w wykonaniu Olhy Ołeksandriwny O’Connor-Łysenko autor pokazywał wtedy profesorom Konserwatorium Lipskiego. Niektóre pieśni solowe z „Muzyki do „Kobziarza”” Łysenki prawie od samego powstania stały się prawdziwie ludowymi pieśniami, jak, powiedzmy, „Oj jedna ja, jedna, jak źdźbło w polu” czy „Sad wiśniowy koło chaty”. „Muzykę do „Kobziarza” T. Szewczenki. Śpiewy na głosy żeńskie i męskie, zarówno pojedyncze, jak i zbiorowe, duety, tria, kwartety, chóry stworzył Mykoła Łysenko”. Ta tytaniczna praca z lat 1868—1911 obejmuje 86 ukończonych utworów (3 kantaty, 18 chórów, 9 zespołów, 56 pieśni solowych) oraz szereg szkiców („Świecie cichy, kraju miły”, „Stoi we wsi Subotowie” i in.). Iwan Franko zaznaczał: „…muzykalność wiersza on (Łysenko) poczuł głębiej i zdołał oddać ją lepiej od wszystkich innych licznych kompozytorów, których wabiła do siebie muza Szewczenki”. Tytaniczna praca Łysenki nad tekstami Szewczenki obejmuje lata 1868—1912 i zawiera 86 ukończonych utworów w 7 seriach i 9 poza seriami. Są to 3 kantaty, 18 chórów, 9 zespołów, 56 pieśni solowych oraz szereg szkiców. Za życia kompozytora w wydaniu autorskim wyszły 82 utwory „Muzyki do „Kobziarza””. Zeszyty-serie lub poszczególne wydania „Muzyki do „Kobziarza”” Łysenki, wydane przez L. Idzikowskiego w Kijowie, W. Bessela w Petersburgu i A. Grosse w Moskwie, dekorowane winietami w dwóch — czerwonym i czarnym — kolorach, były nieodłączną częścią życia prawie w każdej ukraińskiej rodzinie końca XIX — początku XX w. Prawie dziewięćdziesiąt odwołań kompozytora do wierszy Kobziarza (w szczególności w operach) zadziwia swoją wielogatunkowością. Łysenko interpretuje je jako pieśni solowe, zespoły, kantaty (w szczególności „Biją progi”, napisana w 1873 roku pod wrażeniem podróży na Chortycię), „Raduj się, niwo niepolana!”, „Na wieczną pamięć Kotlarewskiemu”), chóry a cappella lub z towarzyszeniem fortepianu czy orkiestry, całe rozbudowane sceny wokalne, jak, powiedzmy, „Módlcie się, bracia, módlcie się” z „Hajdamaków”. Są podstawy, by mówić o zamiarze Łysenki stworzenia wielkiego płótna scenicznego według poematu „Hajdamacy”, do którego napisano 7 numerów w różnych gatunkach. Pieśni solowe „Muzyki do „Kobziarza”” wyróżnia gatunkowa wielopłaszczyznowość, a poza tym łączy je bliskość do stylu ludowo-pieśniowego. Tutaj znajdujemy i niepowtarzalny „pejzażowy” nokturn „Sad wiśniowy koło chaty”, i akwarelową przejrzystość brzmienia, właściwą pieśni solowej „W gaju, gaju”… W romantycznym duchu nakreślono muzyczny obraz burzowej nocy na Dnieprze, zaniepokojony przedświtowy stan przyrody w pieśni solowej
Uczestnicy wieczoru szewczenkowskiego przy „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”, poświęconego Markowi Kropywnyckiemu. W przeważającej części pieśni solowych „Muzyki do Kobzara” z głębokim współczuciem i wnikliwością kompozytor ukazuje los ukraińskiej kobiety. Pierwszą z tych pieśni solowych „Oj jedna ja, jedna” Mykoła Łysenko zadedykował swojej żonie — Oldze O’Connor, która stała się wykonawczynią wielu jego utworów. Wśród dedykacji Łysenki spotykamy nazwiska P. Kulisza, W. Symyrenki, O. Rusowa i in. Na autografie ballady „Nie wrócił z wyprawy” zaznaczono: „Dedykuję sławnej wielkiej ukraińskiej artystce M. K. Zańkoweckiej”. Ten utwór oraz Dumkę „Po co mi czarne brwi” w 1911 r. nagrała na płytę gramofonową wybitna aktorka i śpiewaczka z rodu Tobilewyczów Ołena Petlasz, której akompaniował sam Mykoła Witalijowycz Łysenko. Jednocześnie kompozytor podkreślał programowość swojej pracy z tekstami Szewczenki: „Dobierając muzykę do słów Kobzara, specjalnie nie ograniczałem się do samej tylko liryki, a umyślnie wybierałem takie utwory, gdzie naród wzywa do walki” — mówił Łysenko, występując w Czerniowcach 25.05.1904. Utwory Łysenki, które budzą świadomość osobistą i narodową, nieobojętność na los Ukrainy i jej ludności, należą do najwyższych osiągnięć ukraińskiej muzyki kameralno-wokalnej XIX wieku. Szczególne miejsce wśród nich zajmuje monolog „Mnie wszystko jedno”, poświęcony ukraińskiemu tenorowi światowej sławy Ołeksandrowi Myszesze. Interpretacja tego utworu przez Iwana Kozłowskiego ucieleśnia credo sławnych synów Ukrainy — i Poety, i Kompozytora, i samego Śpiewaka. Ostatnim utworem, napisanym na prośbę siostrzenicy Ł. Staryckiej-Czerniachiwskiej, który kompozytor prezentował jej dosłownie w przeddzień śmierci, jest „Psalm Dawidowy” („Boże, naszymi uszami/ Słyszeliśmy Twoją sławę”). Pamięci Tarasa Szewczenki kompozytor poświęcił „Marsz żałobny (na 27. rocznicę śmierci T. Szewczenki)” (1888) do tekstu Łesi Ukrainki, kantatę „Na 50. rocznicę śmierci T. Szewczenki” do wierszy W. Samijłenki (1911), Elegię na skrzypce i fortepian (1910). Gazeta „Rada” pisze o błyskotliwym wykonaniu przez Łysenkę 26.02.1909 r. na koncercie szewczenkowskim w teatrze kijowskiej „Proświty” Dumki-impromptu „Kwiaty na mogiłę Wielkiego Kobzara w 48. rocznicę jego śmierci”, który, najwyraźniej, nie został nagrany. Na szczególną uwagę zasługuje utwór „Na 50. rocznicę śmierci Tarasa Szewczenki”. Kantata M. Łysenki do tekstu W. Samijłenki” (K. 1911, Drukarnia nut W. Czokołowa. Artysta P. Chołodnyj). Autorskie wydanie kantaty zostało skonfiskowane na mocy postanowienia specjalnie utworzonego Kijowskiego tymczasowego komitetu do spraw druku w składzie T. Florynski, O. Nikolski, S. Szczogolew z dnia 24.02.1911 (NMSh, A-81, ark. 2, kopia). W postanowieniu zaznaczano: „…Dopatrując się w… kantacie podżegania południowej gałęzi narodu rosyjskiego do zdradzieckich działań przeciwko Rosji, tj. znamion przestępstwa, przewidywanego § art. 129 Ustawy karnej z 1903 r. (…) nałożyć areszt na wskazane dzieło muzyczne i prosić prokuratora Kijowskiej izby sądowej o wystąpienie z wnioskiem do Kijowskiej izby o zatwierdzenie aresztu i o ZNISZCZENIE WYDANIA…”. Dziś znane są tylko 4 egzemplarze tego wydania. W 1908 r. Mykoła Witalijowycz staje na czele pierwszej legalnej ukraińskiej organizacji społeczno-politycznej Kijowski Ukraiński Klub oraz założonej jeszcze w 1906 r. przy jego udziale pierwszej ogólnoukraińskiej organizacji — „Zjednoczony komitet budowy pomnika T. G. Szewczenki w Kijowie”, na adres którego napływały środki z koncertów i datki charytatywne z Europy, Australii, Ameryki, Kanady. Do zebranych funduszy niemałą sumę przekazano z wydań i koncertów Łysenki. Ostatnią akcją w tej pracy Łysenki było uczczenie 50. rocznicy śmierci T. Szewczenki. Ucisk ze strony carskiej administracji na czele z ministrem spraw wewnętrznych Imperium Rosyjskiego P. Stołypinem podsumowuje w jednym z listów do Petersburga Kijowski generał-gubernator F. Trepow: „…po otrzymaniu szyfrowanego telegramu pana ministra z 28 stycznia ubiegłego roku za nr 154, przeze mnie zaproponowano Kijowskiemu gubernatorowi (O. Hirsowi — Aut.) poinformowanie organizatorów uroczystości jubileuszowych, że uznałem za konieczne zakazać przyjazdu z Austrii deputacji dla udziału w jubileuszowym uczczeniu poety Szewczenki i że uczczenie nie powinno nosić charakteru propagandy ukraińskich nauk, w przeciwnym razie świętowanie jubileuszu zostanie przeze mnie zakazane. W odpowiedzi na to przewodniczący starszyzny rady Kijowskiego ukraińskiego zgromadzenia społecznego N. W. Łysenko, onże honorowy Przewodniczący Komitetu, utworzonego dla organizacji wspomnianych uroczystości, zawiadomił kijowskiego gubernatora, że rada starszych wspomnianego zgromadzenia, po omówieniu postawionych przeze mnie warunków uczczenia 50-lecia od dnia śmierci T. G. Szewczenki, odmawia publicznego uczczenia poety, ponieważ pojęcie „ukraińskiej nauki” jest tak rozciągliwe i nieuchwytne, że nie daje żadnej możliwości przewidzenia, co w świętowaniu mogłoby wydać się administracji niepożądanym i podlegającym powstrzymaniu. (Równie Komitet Jubileuszowy złożył ze swoich pełnomocnictw i żadnych uroczystości z okazji wspomnianego jubileuszu 27—28 lutego urządzać nie będzie)”. Jubileuszowe przedsięwzięcia na zaproszenie moskiewskiego towarzystwa „Kobzar” przeniesiono z Kijowa do Moskwy. Następstwem tego stała się policyjna „Sprawa o zamknięcie Kijowskiego Ukraińskiego Klubu” oraz „…pociągnięcie członków Rady starszych na czele z nauczycielem muzyki Nikołajem Witalijowyczem Łysenką do odpowiedzialności karnej za działalność antyrządową”. 4 dni po ogłoszeniu tego postanowienia Łysenko zmarł na atak serca. _________________ 1 Zob.: Biografia T. G. Szewczenki. — K., 1964. — S. 611—612, gdzie „zapomniano” postawić cudzysłów po cytacie z listu I. P. Doroszenki do Marka Wowczka (zob.: Zapiski wydziału historyczno-filologicznego UAN. — K., 1962.— Ks. VII—VIII. — S. 382) — i na tej podstawie powołują się na I. P. Doroszenkę jako na naocznego świadka udziału M. W. Łysenki w pogrzebie Kobzara. A także: Łysenko O. M. O Mykole Łysence. — K., 1957. — S. 29—30; Łysenko O. N. Wspomnienia syna. — M., 1960. — S. 31—32. W rękopisie „Dni i lata życia, twórczości oraz działalności społeczno-muzycznej M. W. Łysenki” oraz w szczegółowej „Chronologii M. W. Łysenki. Życie i działalność”, która znajduje się w Muzeum Mykoły Łysenki w Kijowie (dalej — MML. — RD nr 374, oryginał), Ostap Mykołajowycz o udziale ojca w pogrzebie w ogóle nie wspomina!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
