Strona · s. 16strona oryginału ↗
Jeden z najwybitniejszych Ukraińców XX w.
Слово Просвіти, №06 за 2014 рік
Dmytro PAWŁYCZKO
W Nowym Jorku w 96. roku życia zmarł Jewhen Stachiw. W rozmowie telefonicznej ze mną 31 grudnia 2013 r. prosił, by w jego imieniu pogratulować zwycięstwa Majdanu, które, jak mówił, zostanie osiągnięte w 2014 roku. Ukraina zna Jewhena Stachiwa przede wszystkim jako patriotę, który z bronią w ręku walczył przeciwko węgierskim faszystom, jacy utopili w krwi Karpacką Ukrainę, przeciwko okupantom ukraińskich ziem, niemieckim faszystom, którzy okrutnie niszczyli narodowo-wyzwoleńczy ruch naszego narodu, kierowany przez OUN. Ukraina wie, że w tamtym czasie, to znaczy na początku lat 40. XX wieku, Jewhen Stachiw kierował OUN na Dniepropetrowszczyźnie i Donbasie, stworzył tam rewolucyjne ukraińskie podziemie. Gestapo wiedziało o nim, szukało go, ale nie zdołało go schwytać, bo w obronie patrioty stanęła miejscowa wielonarodowa ludność. W dokumentach gestapo znalazł jego nazwisko O. Fadiejew, autor powieści „Młoda Gwardia”, który wyprowadził go w postaci Jewhena Stachowicza jako zdrajcy organizacji komsomolskiej. Jewhen Stachiw obalił kłamliwego radzieckiego powieściopisarza. Twierdzenie Stachiwa, że na Donbasie nie było żadnej prokomunistycznej organizacji młodzieżowej, potwierdzone współczesnymi badaniami historycznymi, uznawane jest za prawdziwe i niezbite. Jewhen Stachiw nie z Galicjan i nie z Wołynian stworzył OUN w obwodzie donieckim, lecz z Ukraińców, Rosjan, Greków, Żydów, Cyganów, którzy nienawidzili krwawego stalinowskiego reżimu. Tam jego dociekliwy umysł przejął się szacunkiem dla wielonarodowej ludności Wschodu Ukrainy. Zrozumiał, że hasło „Ukraina dla Ukraińców”, z którym przybył do górniczego kraju, nie sprzyja jego skutecznej działalności. O zmianie swoich poglądów politycznych Jewhen Stachiw szczegółowo pisze w księdze wspomnień „Przez więzienia, podziemie i granice”, wydanej w Kijowie w 1995 roku. Autor przedmowy do tej książki Mychajło Słaboszpycki słusznie uważa, że Jewhen Stachiw „przeszedł poważną ewolucję polityczną, rozpoczynając swoją działalność w OUN jako apologeta totalitaryzmu jeszcze podczas drugiej wojny światowej, w podziemiu na Doniecczyźnie, a stał się przekonanym i konsekwentnym demokratą”. My, Iwan Drač i ja, przebywając w USA w 1966 roku, wielokrotnie spotykaliśmy się z Jewhenem Stachiwem, bywaliśmy w jego domu na Forest Hill; zapoznał nas z wieloma myślącymi ukraińskimi politykami-patriotami, którzy nie nazywali nas poplecznikami Moskwy, lecz rozumieli naszą trudną sytuację pisarzy, członków ukraińskiej radzieckiej delegacji na XIX sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ i jednocześnie narodowo świadomych ludzi z utworami, w których ukryta była antyradziecka emocjonalna nastrojowość. Jewhen Stachiw opowiedział nam o konflikcie w kierownictwie OUN, który wniósł tam jako gorący zwolennik Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej, na czele której stał Roman Szuchewycz, człowiek o demokratycznym światopoglądzie. Jewhen Stachiw opowiedział o tym, jak nie zgodził się służyć w kierownictwie OUN, gdzie panowała teoria Doncowa o jednym wodzu i jednej partii, które rzekomo są powołane przez tajemnicze wyższe siły do kierowania ruchem narodowo-wyzwoleńczym i zdobytym państwem. Nasza przyjaźń z Jewhenem Stachiwem, jego demokratyczna, przyswojona na Doniecczyźnie koncepcja walki o wyzwolenie Ukrainy spod moskiewskiego jarzma bezsprzecznie wpłynęła na nas. Przypomnieliśmy ją sobie z Draczem, przystępując do tworzenia Ruchu Ludowego. Wyrzuciliśmy z zjazdu założycielskiego Ruchu Ludowego przedstawicieli moskiewskiej „Pamięci”, antysemickiej organizacji, i wspólnie z przyjaciółmi przeprowadziliśmy pierwsze zebrania ruchowe jako zgromadzenia nie tylko Ukraińców, lecz także Rosjan, Żydów, Bułgarów, Tatarów i obywateli Ukrainy innych narodowości. Książka Jewhena Stachiwa „Przez więzienia, podziemie i granice” — to polityczny testament nieustraszonego wojownika i wnikliwego polityka, który trzeba znać nie tylko współczesnym historykom wydarzeń, aby sporządzić tragiczny rejestr bohaterów, którzy zginęli za Ukrainę, ale także współczesnym naszym politykom, aby zjednoczyć wokół ukraińskiej idei państwowej wszystkich nieukraińców, lecz obywateli Ukrainy, zdolnych uszanować wolność, europejski cywilizacyjny wybór naszego narodu. Jewhen Stachiw pisze: „Przeżyłem długie życie — ciężkie i szczęśliwe. Byłem, jak mówią, i na wozie, i pod wozem, nocowałem w polu i na mrozie, jeździłem w otwartych wagonach, rowerem, pieszo przeszedłem całą Ukrainę — od Sanu aż po Doniec… I jestem szczęśliwy, że droga mojego życia prowadziła aż do czasu, gdy powstało Państwo Ukraińskie…” Szczęśliwy i zaniepokojony Jewhen Stachiw przyjeżdżał do Kijowa w ciągu lat 90. minionego wieku, chciał wiedzieć wszystko, co dzieje się na Ukrainie, starał się pomagać politykom i deputowanym, pisarzom i artystom, ministrom i prezydentom naszym trzymać się demokratycznego kursu, pamiętać o niebezpieczeństwie dla naszej państwowości, ukrytym w istnieniu WNP jako struktury, którą Rosja będzie stale próbowała przekształcić w nowy związek,
w którym [imperium] katowało Ukrainę przez trzysta lat, ale jej nie zabiło, i dziś samo sobie z tego powodu wyrzuca. Jewhen Stachiw przejmował się i do ostatnich dni żył sukcesami Majdanu, który powstał jako protest przeciwko polityce dyktatora Janukowycza, skierowany przeciwko podporządkowaniu państwa ukraińskiego restauratorom imperium carów i sekretarzy generalnych. Ojcem Jewhena Stachiwa był Pawło Mykołajowycz, oficer Ukraińskiej Armii Halickiej, a matką Polka Kazimira Dulińska. Mieli sześcioro dzieci. Wołodymyr, starszy brat Jewhena, był wybitnym dziennikarzem, intelektualistą, ministrem spraw zagranicznych w rządzie samodzielnej Ukrainy, proklamowanej w 1941 r. we Lwowie. Dwie siostry Jewhena Stachiwa, Olha i Marija, zginęły w UPA. Wierzę, że ukraińska społeczność w Przemyślu postara się zachować pamięć o swoim wielkim rodaku. Myślę, że zalążek demokratycznego światopoglądu, dzięki któremu zasłynął jeden z najwybitniejszych Ukraińców XX w., Jewhen Stachiw, pojawił się w jego jeszcze dziecięcej duszy. Matka jego, Polka, która wychowała dzieci w duchu ukraińskim, była bez wątpienia człowiekiem heroicznym, nie wyrzekła się swoich synów i córek, zginęła w polskim więzieniu jako matka bohaterów Ukrainy w 1952 roku. Jewhen Stachiw mówił: żadna kropla krwi oddana za Ukrainę nie jest daremną ofiarą! Miał szczęście przejść żywym przez walki, zasadzki gestapo i KGB, ale zachował imiona i nazwiska dziesiątek i setek ludzi, którzy walczyli za Ukrainę, idąc do boju obok niego. Niech więc pamięć o nim i pamięć o jego poległych przyjaciołach na zawsze będzie z nami! 7.II.2014 r.
PRENUMERATA—2014 PRENUMERATA—2014 Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi):
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
