Strona · s. 4strona oryginału ↗
Źródło talentów ziemi dunajowieckiej nie wysycha
Слово Просвіти, №06 за 2014 рік
Przez cały okres swojego istnienia naród ukraiński znajduje się w tyglu walki o swoją wolność i lepszy los. Spoglądając w historię — początek XX wieku — rozumiesz, że imperium rosyjskie, prowadząc politykę rusyfikacji oraz niszczenia edukacji i kultury, doprowadziło naród ukraiński do granicy denarodowienia. Perspektywę rozwoju historycznego należało koniecznie wiązać ze wzrostem świadomości narodowej, odrodzeniem kultury, zwyczajów, tradycji, pamięci historycznej. Właśnie to zadanie stało przed inteligencją. Wielką rolę w rozwoju ukraińskiego ruchu narodowo-kulturalnego na początku XX wieku odegrała „Proświta”, zwłaszcza na Podolu.
Walentyna BAJTALUK, przewodnicząca Dunajowieckiego rejonowego zjednoczenia
Jeśli podolska „Proświta” przechodziła już drugi etap swojego kształtowania (I — lata 1906—1907, II — lata 1908—1914), to na ziemi dunajowieckiej dopiero zaczynała się rodzić. Świadczą o tym badania, które w latach 90. ubiegłego wieku przeprowadzili uczniowie ze wsi Wielki Żwanczyk. W dokumencie archiwalnym — wyciągu z protokołu nr 18 z 23 czerwca 1914 roku, sporządzonym przez rotmistrza żandarmerii Szczerbinina na podstawie zeszytu ujawnionego podczas rewizji w Podolskim towarzystwie „Proświta”, na liście pod nr 7 wskazano: „Samijło Bablak. Wielki Żwanczyk”. Zatem członkiem podolskiej „Proświty” był ojciec znanego pisarza-ziomka Wołodymyra Samijłowycza Bablaka. Istnieje zapis o opłaceniu przez Bablaka składki członkowskiej w 1910 roku. Czyli już w tym roku, a być może i wcześniej, „Proświta” istniała w rejonie dunajowieckim. Wołodymyr Bablak wspominał, że jego ojciec był nauczycielem, grał na kilku instrumentach, szczególnie dobrze — na skrzypcach, kierował dużym chórem wiejskim, z którym często występował w miasteczku powiatowym i okolicznych wsiach. Prawie całe swoje nauczycielskie wynagrodzenie wydawał na zakup książek, posiadał dużą bibliotekę, która zawierała niemało dzieł literatury ojczystej i zagranicznej. Bablak dobrze znał język polski, czytał dzieła polskich pisarzy w oryginale. W ich domu często zbierali się goście z całego powiatu, prowadzili wielkie żarliwe potajemne rozmowy, śpiewali pieśni, grali, czytali. Samijło Mytrofanowycz Bablak zmarł w 37. roku życia, w 1919 roku. Świadkiem wydarzeń tamtego czasu był mieszkaniec wsi Wielki Żwanczyk Petro Wasylowycz Melnyk, który wspominał: „Uczyłem się w szkole cerkiewno-parafialnej. We wsi była jeszcze szkoła ziemska. Uczono się w języku rosyjskim. Pierwszą książką był „Siejatiel”. W szkołach uczyli — Iwaszczuk, Rohalski, Kawardynski, Sowalczuk, Borysowycz. W latach 1915—1916 w obejściu zarządcy pańskiego otwarto szkołę ukraińską. Pierwszym nauczycielem szkoły był Samuił Bablak. Ja w tej szkole już nie uczyłem się, bo zmarł mój ojciec i zostawiłem szkołę. Gdzie wcześniej nauczał Samuił, nie pamiętam. W szkole pojawiły się ukraiński „Elementarz” i „Czytanka”. Samuił był dobrym człowiekiem, kochano go we wsi. Był ładny, przystojny. Często zwracali się do niego ludzie, nikomu w niczym nie odmawiał. Jego żona ładnie śpiewała. Bablak ładnie grał na skrzypcach. Uczył prostych ludzi języka ojczystego. Ludzie, którzy czytali, brali od niego książki. Je skądś przywoził. Zmarł Samuił młodo w wyniku nieszczęśliwego wypadku. Kiedy ja razem z chłopcami pasałem bydło, to widziałem, że we wsi ludzie zbierali się na pogrzeb. Wszyscy ludzie długo wspominali dobrego szczerego Samuiła Bablaka...”. Wielkie znaczenie miał rozwój podolskiej „Proświty”. Po jej rejestracji aktywniej rozpowszechniano nie tylko myśli i idee dotyczące działalności oświatowej, ale i Statut Towarzystwa, książki w języku ukraińskim, tworzono biblioteki-czytelnie, kółka amatorskie i zespoły dramatyczne. „Proświta” miała wielki wpływ na ukraińską inteligencję, zwłaszcza wiejskich nauczycieli. Jednak rok 1914 stał się fatalny dla prośwician. Zaczęto ich oskarżać o działalność antypaństwową, prześladować, przeprowadzać rewizje, konfiskować literaturę ukraińską, potem ostatecznie zakazano. Przywódcy doznali prześladowań. Po rewolucji lutowej w marcu 1917 roku „Proświta” w Kamieńcu odrodziła się. Odrodziła się i na ziemi dunajowieckiej. W tym czasie „Proświta” opracowała projekt otwarcia sieci szkół i kursów. Nauczanie prowadzono w języku ojczystym. Studiowano język, arytmetykę, przyrodoznawstwo, chemię, geografię, rysunek. Mimo braku podręczników, uczniów uczono z alternatywnych: „Gramatyka” I. Ohijenki, „Gramatyka języka ukraińskiego” O. Kuryły, „Ilustrowana historia Ukrainy” M. Hruszewskiego, „O minionych czasach na Podolu” D. Doroszenki. Dunajowiecką komórkę „Proświty” kierował wtedy Semen Dmytrowycz Ryndyk. Czytał wykłady z historii Podola, o geografii i przyrodzie rodzinnego kraju. Przy „Proświcie” działała biblioteka. Proświcianie rozpowszechniali wiedzę wśród chłopów, występowali z koncertami, otwierali biblioteki we wsiach, propagowali idee niepodległości. W Podlisnym Mukarowie otwarto placówkę oświatową imienia M. Drahomanowa.
Dunajowiecka „Proświta” założyła bibliotekę w Dunajowcach, którą kierowała Antonina Melnyk. Szczególną uwagę poświęcano oświacie ludowej. Działalność oświatowa stała się przyczyną aresztowań Bohackich ze wsi Nesterowce, Je. Kondrackiego ze wsi Malijowce, braci Ryndyków. Swoją stronę w historię „Proświty” wpisał także nasz ziomek, urodzony w Malijowcach Kondracki Jewhen Hryhorowycz. Z badania mieszkańca wsi Malijowce O. H. Oniszczuka: „Od 1918 roku Je. H. Kondracki został członkiem kamieniecko-
Skrajnie z prawej Jadwiga Niesiołowska
Podolskiego Towarzystwa „Proświta”, w którego działalności brał aktywny udział. W celu zachęcenia mieszkańców Kamieńca do udziału w święcie z okazji otwarcia uniwersytetu wygłaszał wykłady w szkołach miasta. 4 maja 1919 roku Jewhen Kondracki został członkiem rady towarzystwa „Proświta”, a 7 maja tego samego roku na pierwszym posiedzeniu nowego składu wybrano go przewodniczącym Podolskiej „Proświty”. W niełatwych warunkach musiała pracować „Proświta”. A jednak na początku 1920 roku przy udziale członków „Proświty” społeczność miasta uroczyście obchodziła święta noworoczne, Święto Jordanu, a w marcu uczciła pamięć Szewczenki. W marcu 1920 roku J. Kondracki jako kierownik Podolskiej „Proświty” był obecny na posiedzeniu amerykańsko-polskiego komitetu pomocy dzieciom. W tym czasie „Proświta” prowadziła walkę z polskimi władzami o ukraińskie szkolnictwo, zabiegała o lokal dla trzech ukraińskich szkół. Towarzystwo urządziło także bezpłatną ambulatorium. W listopadzie 1929 roku J. H. Kondrackiego, kierownika szkoły pracy w Kamieńcu Podolskim, aresztowano „za przynależność do podziemnej ukraińskiej organizacji kontrrewolucyjnej, za udział w jej działalności i agitację przeciwko zarządzeniom władzy radzieckiej”. Podczas śledztwa J. Kondrackiemu postawiono zarzut przynależności do ukraińskich socjalistów-federalistów. Zarzucano mu, że w 1918 roku pracował w gubernialnym związku narodowym, na czele którego stali Prychodźko, Ohijenko, Bidnow. „W czasie petlurowszczyzny Kondracki dał się poznać jako zagorzały samostijnyk” — odnotowuje akt oskarżenia. Byłemu kierownikowi „Proświty” zarzucano również to, że jako członek utworzonego w Kamieńcu Podolskim towarzystwa naukowego i Wszechukraińskiej Akademii Nauk, któremu przewodniczyli Połoński i Sicyński, „prowadził szowinistyczną działalność w kręgu swoich przyjaciół, przejawiał wrogie myśli wobec władzy radzieckiej i jej zarządzeń”. W 1925 roku w Kamieńcu Podolskim powstało towarzystwo muzyczne imienia Łeontowycza, któremu przewodniczył J. Kondracki. W oskarżeniu zaznaczono, że Kondracki kierował grupą „wyłącznie szowinistycznie nastawionej inteligencji, która pod pozorem domowych wieczorków muzycznych zjednoczyła niezadowolone strony”, że do towarzystwa wciągano nacjonalistycznie nastawioną ukraińską inteligencję, a repertuar miał charakter jawnie szowinistyczny. J. H. Kondracki nie przyznawał się do winy. Według jego słów towarzystwo zrzeszało miłośników sztuki muzycznej, a towarzystwa tego nie można było nazwać czysto ukraińskim, ponieważ w orkiestrze oprócz Ukraińców byli Czesi, Polacy, Niemcy, Żydzi. 18 lutego 1930 roku specjalna narada przy Kolegium GPU USRR postanowiła: Kondrackiego Jewhena Hryhorowycza, jako element antyradziecki, osadzić w obozie koncentracyjnym na okres trzech lat. A 16 czerwca 1937 roku został ponownie skazany przez Jarosławski Sąd Obwodowy na 5 lat. J. H. Kondracki zmarł 15 stycznia 1938 roku. W 1961 roku na wniosek prokuratora wojskowego Przykarpackiego Okręgu Wojskowego sprawa przeciwko Kondrackiemu Jewhenowi Hryhorowyczowi z powodu braku dowodów została umorzona”. W 1920 roku na Podole wkroczyli bolszewicy. „Proświta” jeszcze przez pewien czas funkcjonowała. Jednak członkowie „Proświty” doświadczali represji, z bibliotek usuwano „petlurowskie” książki. W 1923 roku władza radziecka zakończyła działalność „Proświty”, ponieważ nie wpisywała się ona w bolszewicki system ideologiczny. W latach 90., kiedy stanęłam na czele rejonowego oddziału, próbowałam dowiedzieć się o roli „Proświty” w okresie II wojny światowej. Wtedy kierowała nią Jadwiga Petriwna Neselowska, obecnie nauczycielka-emerytka, zasłużona nauczycielka USRR. Słysząc moje pytanie, wzdrygnęła się i z niepokojem zapytała: „Po co pani to?”. Czekając na dumną opowieść wielkiej patriotki, nie mogłam zrozumieć takiej reakcji. Później dowiedziałam się, że faszyści posunęli się do tak podstępnego kroku, jak tworzenie „Proświt”, aby w ten sposób wykryć narodowo świadomych Ukraińców, przeciwstawiając ich dawnym aktywistom partyjno-radzieckim. Jesienią 1941 roku wydział oświaty zarządu rejonowego przez inspektorów strefowych zwrócił się do nauczycieli z apelem o tworzenie placówek oświatowych, otwieranie domów „Proświty”, zachęcanie Ukraińców do wstępowania do tych organizacji. Z opowieści Jadwigi Petriwny dowiedziałam się, jak pewnego jesiennego dnia 1941 roku inspektor wydziału oświaty Hryb zebrał wielu nauczycieli i zażądał napisania wniosków o przyjęcie do Towarzystwa. Ona i jej mąż, nauczyciel fizyki W. J. Hodlewski, oraz inni koledzy złożyli wnioski. Członkowie „Proświty” zbierali się w klubie fabrycznym. Działała biblioteka, organizowano amatorskie zespoły artystyczne, przedstawienia. Takie placówki powstawały także w innych wsiach, w szczególności w Mychajliwce. Sołtys Nykyfir Kryworuka, zebrawszy członków zarządu, aktyw gospodarstwa wspólnotowego, byłych żołnierzy armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, przedstawicieli młodzieży, poinformował, że za zgodą nowej władzy we wsi tworzy się „Proświta”, rozpocznie się nowe życie kulturalno-narodowe. Stanął na czele wiejskiej organizacji oświatowej, na budynku zarządu wiejskiego przybił tryzub i wywiesił żółto-błękitną flagę. Członkowie „Proświty” 6 września 1941 roku podczas wiecu uroczyście odsłonili pomnik bojowników o niepodległą Ukrainę. Ale krzyż z tablicą, na której wypisano nazwiska mieszkańców wsi, którzy zginęli podczas walki narodowowyzwoleńczej w latach 1917–1920, w centrum wsi nie stał długo. W czerwcu 1942 roku rozpoczęły się masowe aresztowania działaczy „Proświty”. W. J. Hodlewskiego 22 czerwca zatrzymano prosto na ulicy. A trzy dni później on, nauczyciele Paroj, Zina Kriazyżewska, Mieczysław Opolski oraz wielu innych zostali rozstrzelani w Kamieńcu Podolskim. Represje rozszerzyły się także na wsie. W Smotryczu w 1942 roku rozstrzelano kierownika „Proświty” Ananija Boridkę, jego żonę i córkę. Zatem faszyści wykorzystali organizację do wykrycia patriotycznie nastawionych Ukraińców, z którymi potem brutalnie się rozprawili.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
