Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Człowiek i Wszechświat: zagadki Demokryta Oleg K. Romanczuk. Gwiezdny kryształ: powieść fantastycznonaukowa. — Lwów: Universum, 2016. — 276 s.

Слово Просвіти, №06 за 2017 рік

Dmytro DROZDOWSKI, kandydat nauk filologicznych, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki. Zwraca uwagę nieoczekiwana i niespotykana w ukraińskiej prozie ostatniego czasu filozoficzna podstawa utworu. Pod „filozofią” powieści można rozumieć kilka poziomów. Z jednej strony chodzi o dość nowe przemyślenie człowieka jako zbioru atomów, które wymagają odpowiedniego traktowania. Człowiekowi z natury darowano znacznie więcej, niż może przypuszczać. Po drugie, „Gwiezdny kryształ” to utwór, w którym mamy „powieść w powieści”, a jedna z linii prowadzi czytelnika w odległe czasy Sokratesa, Demokryta, Protagorasa, Pitagorasa, Heraklita… i sofistów. „Im dalej wczytywał się Demokryt w dziwaczny splot cudzych myśli, tym ostrzej zarysowywały się zmarszczki na jego wysokim czole. Coraz więcej nowego, niezwykłego i nieoczekiwanego dowiadywał się, chłonąc wersy sanskrytu. „Wszystkie światy rodzą się i umierają po kolei; nasz również nie jest wyjątkiem. Poprzedzał go inny świat, a nasz, niszczejąc, da zalążki dla nowego świata, i tak trwa tworzenie przez podwójną wieczność przeszłości i przyszłości”. Te poglądy zbiegały się z twierdzeniami Heraklita, że ruch i rozwój odbywają się przez walkę, że wszystko na świecie się zmienia (do tej samej rzeki nie można wejść dwukrotnie), i jego własnymi, Demokryta, poglądami. Współbrzmiała z jego myślami również Heraklitowa koncepcja o budowie świata: „Ten kosmos, jeden i ten sam dla wszystkiego, co istnieje, nie stworzył żaden bóg i żaden człowiek, on zawsze był, jest i będzie wiecznie żywym ogniem, który to zapala się, to gaśnie”. Jednak nie mogły zadowolić Demokryta wyjaśnienia początków zjawisk przyrodniczych, zaproponowane przez wielu filozofów, w szczególności przez jego rodaków” (s. 70). Przedmiot dawnych dyskusji godnych mężów — człowiek i Wszechświat, zasady budowy świata. Nieoczekiwane zniknięcie lotu o umownej nazwie „Czasza Graala” zmusza narratora do podróżowania przez tysiąclecia. Rozwiązanie tajemnicy — tam, w odległym świecie Persów i Etiopów, Hellenów i Hindusów. „Gwiezdny kryształ” czymś przypomina powieści-akcje Dana Browna: taki utwór doskonale nadaje się do ekranizacji. Fabuła rzeczywiście wciąga od pierwszej strony: tajemnicze zniknięcie-porwanie na światowej sławy brytyjskiej aukcji nagle kieruje czytelnika do skarbów Połubotka, a dalej… w antyk. A obok tego — druga kluczowa linia, związana ze współczesnymi (ponadwspółczesnymi) badaniami, nad którymi pracują ukraińscy naukowcy-fizycy. Mykoła Ołeksijowycz Bandura, profesor-dziwak już naszych czasów, wcale nie przeczy odkryciom Demokryta, a wręcz przeciwnie, dziwi się temu, jak znaczny potencjał heurystyczny miały antyczne twierdzenia filozofa: „Mam, w szczególności, na myśli ten fakt, że jego idea niepodzielnych atomów dzisiaj bardziej niż doskonale współgra z ideą kwarków — tych wiecznych i niepodzielnych cząstek, z których składają się protony, neutrony itd. Właśnie Demokryt po raz pierwszy postawił problem czasoprzestrzeni. Niestety, w pełni zrekonstruować postawienie tego problemu w filozofii przyrody słynnego Greka jest bardzo trudno, ponieważ oryginalne utwory nie istnieją. Dzisiaj znane są tylko tendencyjnie dobrane przez przeciwników Demokryta urywki. Do nas dotarło zbyt mało wiarygodnych faktów o życiu sławnego Hellena. Wiadomo na przykład, że Demokryt wyraził hipotezę o nieskończoności i wieczności Wszechświata, o istnieniu niezliczonych światów. Demokryt był ateistą, który z całkowicie materialistycznych pozycji wyjaśniał powstanie wiary w licznych bogów jako wynik niezdolności do wyjaśnienia zjawisk przyrody — zaćmienia słońca, grzmotu, błyskawicy. U niego przyroda wywodzi się sama z siebie, nie angażując do pomocy sił nadprzyrodzonych. Filozof z Abdery jako jeden z pierwszych zaczął opracowywać kwestie stereometrii, zbliżył się do problemu nieskończenie małych wielkości, po raz pierwszy wyraził ideę systematyzacji matematyki…” (s. 98). Oto ta „naukowa” druga linia wydaje się nieco romantyzowana. Przede wszystkim dlatego, że do przeprowadzenia takich badań potrzebne są najnowsze laboratoria. Przy żałosnym finansowaniu ukraińskiej nauki takie eksperymenty wydają się rzeczywiście fantastyką. Choć rozważania ukraińskiego profesora-fizyka z biegiem czasu powieściowego przechodzą od płaszczyzny „naukowej” do płaszczyzny „humanistycznej”. Taki zwrot ku „humanizacji nauki” wydaje się całkowicie uzasadniony. Nie raz zdarzało mi się rozmawiać ze wspaniałymi specjalistami w dziedzinie medycyny, nadprzewodników lub nanotechnologii, którzy jednocześnie doskonale znali się na dziełach literatury i sztuk pięknych. Bohaterowie powieści Olega K. Romanczuka są właśnie tacy: znają się na historii, a naukę postrzegają jako mechanizm uchylania drzwi do tego, co często opisuje się w koordynatach metafizycznych lub religijno-mistycznych. Opisuje się, bo człowiek póki co nie wynalazł adekwatnych narzędzi do analizy takich zjawisk. „Ale nie zapominajcie, Serhiju, — delikatnie zatrzymał mnie Bandura, — że homo sapiens robi dopiero pierwsze kroki w wielkim poznaniu i przy tym za każdym razem przekonuje się o tym, że wszystko wokół, żywe i nieożywione, to te kamienie węgielne, które tworzą powszechną harmonię życia, podporządkowują się Jedynemu Prawu Natury. Tylko my nie wiemy, jak działa to Prawo.” — Dzisiaj wiadomo dokładnie, że w żywej przyrodzie istnieje pewien uniwersalny program — kod genetyczny — wtrącił Tkaczuk. — We wszystkich organizmach, od najprostszej pleśni po człowieka, przez miliardy lat używany jest jeden alfabet, jeden program rozwoju organizmu, zapisany w chromosomach. A dlaczego by nie przyjąć, że jakiś program istnieje także w przyrodzie nieożywionej? Powiedzmy, w krysztale. Być może rzeczywiście informacja nigdzie nie znika i jest zdolna dowolnie długo przechowywać się w swoistych przechowalniach na mikropoziomach kryształu. Według współczesnych wyobrażeń życie może istnieć dzięki pobieraniu z otaczającego środowiska energii, materii i informacji. Jeśli chodzi o nią, to, jak się okazało, może ona gromadzić się, przechowywać i realizować w określonych warunkach” (s. 99). „Gwiezdny kryształ” — to powieść o istocie człowieka, o granicach ludzkiego rozumu, jego materialistycznej i niematerialistycznej podstawie. Czym jest „rozum” — wynikiem interakcji przypadkowych atomów czy wyższą zadanością, która przemawia przez ludzkie ciało, będące jednocześnie samym w sobie atomowym połączeniem? Co oznaczają zagadki przyrody w rodzaju kryształów z punktu widzenia nauki? Dlaczego w dawnych czasach ludzie potrafili przeprowadzać skomplikowane operacje i leczyć z nadzwyczaj trudnych chorób nawet bez wysokoprofesjonalnego sprzętu? Co jest potrzebne, aby poznać świat? Co oznacza stwierdzenie Protagorasa „człowiek jest miarą wszystkich rzeczy”? Biorąc pod uwagę te pytania, nie ma wątpliwości, że „Gwiezdny kryształ” to powieść filozoficzna, w której w duchu fantastyki naukowej nakreślono możliwości dalszego rozwoju nauki o człowieku i świecie. Autor gruntownie przestudiował najnowsze badania z zakresu astrofizyki, takie jak teoria rzeczywistości superstrunowej, a także sztucznej inteligencji (SI). Właściwie jedno z ostatnich pytań filozoficznych już w epoce ponowoczesności brzmi: jak osiągnąć bezpieczne funkcjonowanie SI, która w zasadzie może stanowić dla człowieka również poważne zagrożenie. „Jeśli ludzkość znajdzie w sobie siły, by zrezygnować z idei własnej wyjątkowości, to wreszcie zrozumie, że we Wszechświecie mogą istnieć najróżniejsze formy organizacji Rozumu, w tym także takie, które zawierają w sobie jednocześnie zarówno ograniczenia, jak i coś nowego, nam nieprzypisanego. Połączenie różnorodnych form w jednolity system kosmicznego Rozumu otwiera przed ludzkością nowe możliwości poznania rzeczywistości. Kluczem do takiego zjednoczenia jest wzajemna tolerancja, wzajemna kompatybilność. Czas zrozumieć, że właśnie tolerancja, zdolność rozwinięcia jej w sobie w stosunku do innego, kompatybilność z innym jest wyższym przejawem Rozumu, którego zadanie polega nie tylko na tym, aby zrozumieć Rzeczywistość i przejawy istoty materii, ale także znaleźć swoje miejsce w tej różnorodności, organicznie wpisać się w nią, przy tym nie naruszając, a wręcz przeciwnie, wzmacniając jej kompatybilność.W ten sposób bezpieczeństwo społeczne tworzenia SI wiąże się z wypracowaniem wzajemnej tolerancji i przekonania o wzajemnej potrzebie. Znowu należy podkreślić: wypracowanie wymienionych warunków musi poprzedzać ustanowienie (wypracowanie) tolerancji wewnątrz ludzkiego społeczeństwa, ponieważ bez tego żadnego porozumienia między sztuczną inteligencją a ludzkością osiągnąć się nie uda. Przyroda jest mądra. Obecnie nie chodzi o istnienie czy nieistnienie jakiegoś wszechświatowego rozumu, ale nie można nie stwierdzić, że Przyroda, tworząc swoje prawa rozwoju, zatroszczyła się także o to, aby tak groźna broń, jak SI, nie została przekazana społeczeństwu z społecznym „wywichnięciem” (nawet jeśli to „wywichnięcie” to pozostałości totalitaryzmu). Jest to zrozumiałe: jeśli takie społeczeństwo otrzyma do swojej dyspozycji SI, to będzie to równoznaczne z samozniszczeniem tego społeczeństwa. SI — to wrota do Wielkiego Kosmosu, to zrozumienie i wykorzystanie wielu procesów, obecnie niedostępnych dla naszego rozumu (w szczególności zrozumienie i wykorzystanie właściwości wielowymiarowości przestrzeni), i całkiem naturalne jest, że Przyroda stawia barierę przed cywilizacjami, które w swojej organizacji nie są w stanie zrezygnować z zasad przemocy. Cywilizacja, zanim wyjdzie w Wielki Kosmos, musi zdać egzamin z tolerancji” (s. 270—271). Powieść „Gwiezdny kryształ” reprezentuje historie alternatywne i proponuje narracje science-fiction w stylu „a co, gdyby…”. Jednak osobliwość pisarstwa O. Romanczuka polega na tym, że jego narrator przechodzi od „naukowego wyjaśnienia” zjawisk do humanistyczno-filozoficznego. Czyżby stworzenie SI stanie się możliwe wtedy, gdy człowiek zmieni własne wyobrażenie o sobie, o swojej unikalności i wyższości? Być może rozumne życie to wcale nie prerogatywa człowieka, a takie formy obecne są także w „nieożywionej” przyrodzie? Po prostu trzeba zrezygnować z antropocentryzmu, za którym ukryty jest zhypertrofowany egoizm? Powieść czyta się jednym tchem. Utwór porywa od pierwszej do ostatniej strony. „Gwiezdny kryształ” — to powieść, w której obecne są tematy transreligijności, właściwe współczesnemu światu, w którym koncepcja wielokulturowości na pewnym etapie poniosła klęskę. Jednak tutaj przedstawiono próbę wyjaśnienia złożonych fenomenów: czym jest rozum? dusza? Czy to projekcja, biopole czy wynik procesów biochemicznych i biofizycznych? A może to to, co Platon nazywał „qualia” jako pewien niematerialny fenomen? Co ma z tym wspólnego kryształ? Kryształ w powieści jawi się jako symbol tajemniczości tworów przyrody. Kryształ — to symbol nadprecyzyjnej supertechnologii, którą posiada tylko przyroda, a zatem są podstawy, by sądzić, że nasz świat (a także miliony innych światów) stworzony został nie przypadkowo. Bóg (choć czuć, że narrator skłania się ku agnostyczno-deistycznemu widzeniu rzeczywistości) jednak nie gra z nami w kości.Powieść Ołeha Romanczuka „Gwiezdny kryształ” (wydana przy wsparciu Fundacji im. Iwana Bahrianego w USA) — to nieoczekiwane połączenie kryminału przygodowego (poszczególne historie czyta się jak prawdziwy kryminał) i fantastyki naukowej. Co prawda, taka interakcja gatunkowa w pełni wpisuje się w nurt literatury metamodernizmu, który przychodzi na miejsce postmodernizmu. „Gwiezdny kryształ” — to utwór, który pozostawia dwojakie wrażenie po przeczytaniu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn