Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

«Karawana idzie!!!» Czterdziesty dzień od śmierci Światosława Karawanskiego

Слово Просвіти, №06 за 2017 рік

Sydir KIRAL, profesor NUBiP Ukrainy W Kijowie odbył się wieczór upamiętniający Światosława Karawanskiego (24.12.1920, Odessa—17.12.2016, Denton, USA), wybitnego ukraińskiego językoznawcę, działacza społecznego, więźnia stalinowskich obozów koncentracyjnych. Kiedy nadeszła smutna wieść o jego śmierci (nie dożył 7 dni do swoich 96. urodzin), ktoś zauważył, że zmarł Instytut Języka Ukraińskiego. Ta trafna hiperbola bardzo celnie oddaje tę kolosalną pracowitość, którą Najwyższy obdarzył tego unikalnego człowieka: aby się o tym przekonać, warto zajrzeć do elektronicznych katalogów wiodących bibliotek Ukrainy. Ale nie uwzględniono tu jego licznych artykułów, wywiadów, opublikowanych w różnych ukraińskich i zagranicznych czasopismach. Światosław Karawanski, ciężko i beznadziejnie chory, nie wypuszczał pióra z ręki do ostatniej chwili. Jego wpisy w „Literackiej Ukrainie” (podawane z zachowaniem języka autora) zawsze czytałem z niemałym zainteresowaniem. Imponowały przede wszystkim tym, jak bardzo zmuszonemu do wygnania Ukraińcowi boli Ukraina. Karawanski nie godził się z tym, że język ukraiński do dziś nie zajął dominującej pozycji w naszym państwie, że w upadku znalazło się ukraińskie wydawnictwo książkowe i prasa, że zamykane są czasopisma literackie. Z dalekiej Ameryki, dokąd został siłą deportowany przez władze radzieckie w 1979 roku, pilnie śledził wydarzenia na Majdanie, gniewnie i ostro krytykował działalność nowej władzy za to, że nie prowadzi tej polityki, za którą zginęli i giną dalej na wschodzie najlepsi synowie Ukrainy. Biografie tego unikalnego człowieka i jego wiernej żony Nadiji Strokatej nie mogą nie zachwycać, gdyż najważniejszą rzeczą w ich życiu była wolna i samowystarczalna we wszystkich aspektach Ukraina. Właśnie jej służyli oddanie i do samego końca. Pomyślałem sobie, że po powtórnym pochówku małżeństwa Kandybów (Ołeksandra Olesia i jego żony Wiry) na cmentarzu Łukjanowskim 29 stycznia tego roku, tam powinny spocząć szczątki również tego unikalnego małżeństwa. „Karawana idzie” — właśnie pod takim tytułem w pomieszczeniu FEDORIW HUB odbył się wieczór pamięci S. Karawanskiego. Jak dla mnie, pomieszczenie (czy jak modnie teraz mówić, lokalizacja), wybrano niefortunnie: było odczucie przebywania w jakiejś piwnicy, a Karawanski był jasnym człowiekiem (mimo że prawie 31 lat odsiedział w obozach GUŁAG-u). Ta szlachetność jego serca i duszy, potężna energetyka myśli jakby promieniowały z jego wielkiej fotografii na ścianie! Wieczór okazał się bardzo nasycony informacyjnie. Dokonałem dla siebie drugiego odkrycia takiego tytana pracy i nauki, jak Światosław Karawanski. Prawie trzygodzinny wieczór nagrano na dyktafon, kiedyś wszystko to rozszyfruję, gdyż wśród tych, którzy zabierali głos, były unikalne osobowości: pisarz-dysydent, kolega z roku Karawanskiego Ołeksandr Riznykiw z Odessy, dziennikarz-dysydent Iwan Maluta, pisarka Łesia Stepowyczka z Dniepru (jako redaktorka czasopisma „Siczosław” przez 12 lat korespondowała z Karawanskim, który przez 9 lat prowadził rubrykę „Do gwiazd przez ciernie”, która stała się ozdobą wydania), znani językoznawcy — kijowianka Łarysa Masenko, Ludmyła Tkacz z Czerniowiec (oboje mieli możliwość komunikowania się z rodziną Karawanskich w USA), Pawło Hrycenko, Dmytro Drozdowski (moderator wieczoru), redaktor naczelny „Wszechświata”, którego dziadek był wykładowcą S. Karawanskiego na Uniwersytecie Odeskim, językoznawca i badacz przekładu, docent Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki Witalij Radczuk. Publiczność uważnie słuchała i wdzięcznie oklaskiwała redaktora „Literackiej Ukrainy” Stanisława Bondarenkę, poetki i piosenkarki, aktywne wolontariuszki na wschodzie Ukrainy Lucynę Chworost z Charkowa oraz kijowiankę Łesię Horową. Wydawca Orest Kossak ze Lwowa opowiedział o historii wydań prac S. Karawanskiego w wydawnictwie „BaK”. Przywiózł nową książkę o wieloznacznym tytule „Idiotyzmy stalinowskiej jaryżki w języku państwowym Ukrainy” (została błyskawicznie wykupiona przez obecnych!), której, niestety, nie zdążył zobaczyć autor. Była tu poetka Raisa Tałałaj, która w rozmowie ze mną zauważyła, że S. Karawanski to „człowiek-legenda, nasza duma, prawdziwy Bohater Ukrainy”, a jego prace to „nieoceniony skarb, który musimy przekazywać z pokolenia na pokolenie”. Pani Raisa ma rację, że trzeba niezwłocznie zebrać i wydać wspomnienia o nim, gdyż czas jest nieubłagany. Po wieczorze wyborne towarzystwo rozmawiało z Bohaterem Ukrainy Stepanem Chmarą, utalentowaną poetką Natalią Dziubenko-Meys, artystą Wołodymyrem Rakiem, więźniem radzieckich obozów koncentracyjnych Wasylem Owsijenką, znanym na Ukrainie Wasylem Szenderowskim, aktywistkami i działaczkami społecznymi Orysią Sokulską i Natalią Osmak, wydawczynią Anną Semko i wieloma innymi. Żywiołowa dnieprzanka Łesia Stepowyczka mistrzowsko wyrecytowała wiersz S. Karawanskiego „Moje rzemiosło”: Rzucić słowo, by bombą się stało Rzucić słowo, by dusze trzęsło! Rzucić słowo, by wszystkich przejęło! Rzucić słowo — moje rzemiosło! Myśl podać, by sumienie budziła! Truła męstwo, orała zło! By latarnią niegasnącą świeciła! Myśl podać — moje rzemiosło! Rzucić słowo i myśl podać! Ostrą jak brzytwa, przejrzystą jak szkło! Udrękę straszną i okrutną poznać! Świat odnowić — moje rzemiosło! Słusznie zauważyła, że ten wiersz jest programowy w działalności Karawanskiego, bo „wszyscy, którzy choć raz dotknęli człowieka-fenomenu Światosława Karawanskiego, zapamiętali i pokochali go. Bo nie kochać go było niemożliwością. I każdy ma swojego”. Przypomniała mądre słowa Francuza Alberta Camusa, który dużo podróżował po świecie i zatrzymywał się w różnych krajach. Pewnego razu zapytano go: za kogo się uważa i gdzie jest jego ojczyzna. Nie zastanawiając się, Camus odpowiedział: „Moją ojczyzną jest język francuski”. Tak samo, uważa pani Łesia, „mógłby powiedzieć o sobie Światosław Karawanski, który sam był i językiem, i Ukrainą, czy to pisał przytoczony wiersz w 1956 roku na brzegu syberyjskiej rzeki Leny, czy w obozach Mordowii, gdzie rozpoczął pracę nad „Słownikiem rymów języka ukraińskiego”, czy w centrali włodzimierskiej, gdzie pisał poezje i listy do swojej ukochanej żony Niny Strokatej, czy w wewnętrznym więzieniu KGB w Kijowie, czy w amerykańskim Denton”. Z okazji 95-lecia S. Karawanskiego Łesia Stepowyczka napisała wiersz-dedykację (wszedł do jej zbioru „Jesienni ludzie”). Bardzo przykro, że szefowie mediów wykazali całkowitą obojętność na to znaczące wydarzenie (kiedyś Szewczenko skarżył się — nikt nawet nie szczeknie), mimo że z zaproszeniem na ten wieczór w 1. kanale ukraińskiego radia wystąpił D. Drozdowski. Was nie złamały stalinowskie GUŁAG-i, Wasz duch straszył tajniaków-donosicieli. Jesteście tym wzorem cywilnej odwagi, Co pochodnią jaśnieje w nocy. Nie znają snu Wasze czujne oczy, Szukają dawnych i świeżych źródeł, By surżyka pokonać potwory, By ojczysty język kwitł i żył. I za oceanem nie macie spokoju, Ascecie-schimniku amerykańskich dni. Pod Waszą niestrudzoną ręką Powstały mocne mury słowników. Podarowaliście je Ukraińcom, W nich żyją i oddychają słowa, One jaśnieją stolicom i prowincjom. „Przez ciernie do gwiazd” podąża Wasza karawana. I rzeczywiście, Karawanski nie porzucił swojego rzemiosła do ostatniego tchu, zaznał w życiu „strasznych mąk i okrucieństwa”, ale mimo to „orał zło” i tym samym „świat odnowił”, „niegasnącym latarnikiem świecił”, „sumienie budził” nasze i podsuwał nam wszystkim myśl — kochać Ukrainę, jej język, strzec go jak najdroższego skarbu, danego przez Boga. Z jej inicjatywy w szkole utworzono salę muzealną „Literacka Czernihowszczyzna”. Organizowała i prowadziła wieczory literackie, spotkania twórcze z pisarzami, święta obrzędowe. Brała aktywny udział w życiu społecznym miasta, była aktywną proświcianką i członkinią „Związku Ukrainek”. Nie opuściła żadnego wydarzenia literacko-artystycznego w muzeum-rezerwacie M. Kociubynskiego. Antoninę Iljiniwnę odznaczono orderem „Znak Honoru”, wielokrotnie wybierano ją na radną rady miejskiej. Razem z mężem wychowali syna i córkę. Była dobrą gospodynią, kochającą żoną, mamą, babcią. Corocznie w Dzień Nauczyciela dziesiątki byłych uczniów Antoniny Iljiniwny witały swojego ulubionego Pedagoga. Pozostawiła jasny ślad na ziemi, więc pamięć o Antoninie Kociubynskiej żyć będzie wiecznie w naszych sercach.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn