Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Dziesięć tysięcy okien w przeszłość. Unikalna kronika fotograficzna Mychajła Chawluka z Otyni

Слово Просвіти, №06 за 2017 рік

Petro SZKRABJUK, pisarz, doktor nauk historycznych, Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypjakewycza Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, m. Lwów. Na mapie pamięci wyrasta miasteczko o imieniu Otynia. Okno tam świeci moje Przez pajęczynę lat dalekich… P. Sz., 1984 r. 1 Prowincjonalne miasteczka… Tak, właśnie miasteczka, a nie osiedla typu miejskiego, jak je nazywano w czasach radzieckich (i nazywa się do dziś), czy po prostu, po wojskowemu, miejscowości. Takie miasteczka w wymiarze duchowo-intelektualnym nigdy nie były prowincjonalne. Bo w nich, a zwłaszcza w dobie austriackiej, działały czytelnie „Proświty”, towarzystwa ekonomiczne, z poświęceniem pracowali księża i nauczyciele. Kontakty ze Lwowem czy większymi miastami były żywe i stałe — i gdy spojrzymy do informatorów, to uderzy nas liczba wybitnych osobistości, które podarowała Ukrainie geograficzna prowincja (mam na myśli nie tylko miasteczka, ale też wsie i chutory). Tym bardziej miasteczka nie są prowincjonalne teraz, w dobie komputerów, samochodów, telefonów komórkowych, telewizji… Czyż prowincjonalne jest Mukaczewo w osobie pisarza Myrosława Docyncia, który zdobył ogólnoukraińską sławę, został laureatem Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki? Czy jego krajan, poeta Petro Midianka, też laureat Szewczenkowski, który mieszka i tworzy (a także naucza) jeszcze dalej — we wsi Szyrokyj Łuh w rejonie tiacziwskim. Na Lwowszczyźnie takimi twórczymi osobistościami są Switłana Antonywyn (m. Brody), Lubow Benedyszyn (m. Sokal), Roman Pastuch (Drohobycz), Olha Jaworska (wś Turje w rejonie starosamborskim), Lubow Proć (wś Dublany w rejonie samborskim)… Na Iwano-Frankowszczyźnie do grona entuzjastów-twórców, obecnie uznanych badaczy swojego kraju, jak profesor Wołodymyr Hrabowecki czy niestrudzony Petro Arsenycz, wchodzi także Mychajło Chawluk z miasteczka Otynia w rejonie kołomyjskim, a dokładniej — z przysiółka Uhornyky, gdzie obecnie mieszka. Uhornyky mają znaczenie historyczne. W dawnych czasach działała tu wspólnota zakonna, w której dwukrotnie gościł prawosławny polemista Iwan Wyszeński. Z Uhornyk wyszli w świat Iwan Żelizo (1551—1651), znany w historii Kościoła jako ihumen klasztorów w Dubnie i w Poczajowie, oraz prezydent Ukraińskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie Stepan Wytwycki (1884—1965). W 1996 roku Mychajło Chawluk, wówczas kierownik szkoły artystycznej w Otyni, którą sam zorganizował, napisał i wydał w Kołomyi niewielkie opracowanie „Uhornycki monastyr”, w następnym roku — biografię „Życie oddane Bogu i Ukrainie” o ks. Mychajle Chawluku (1895—1973), który był bratem jego dziadka (w 2000 r. w Stryju ukazało się ponowne wydanie). Najwyraźniej od ks. Mychajła i rodziców przejął miłość do historii i swojego kraju. Bo już jesienią 1987 roku, będąc studentem technikum hydromelioracyjnego, poznał we Lwowie Wiaczesława Czornowoła, za jego radą wstąpił do Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, był wśród organizatorów oddziału UGH w Otyni, a następnie pierwszego w rejonie oddziału Ruchu, zaczął wydawać z trzema współmyślicielami czasopismo reprintowe „Wilna dumka” (ukazało się sześć numerów). Był uczestnikiem zjazdów Ruchu, RChP, URP, OUN, deputowanym rady rejonowej w Kołomyi, przewodniczącym rady osiedlowej w Otyni. I jednocześnie nieustannie pasjonowały go poszukiwania historyczne… 2 Oczywiście, Mychajło Chawluk nie jest zawodowym historykiem czy filologiem, ale też nie jest amatorem. Jeszcze podczas studiów we Lwowie odwiedzał archiwa i biblioteki, zbierał materiał o Uhornykach (czego skutkiem była wspomniana wyżej książka), dalej odnalazł korzenie swojego rodu, które sięgają 1735 roku; jednocześnie studiował materiały o bracie dziadka, przeprowadził wywiady ze świadkami — i napisał biografię. A w 1998 roku zainteresowani czytelnicy otrzymali nową książkę p. Mychajła: „Otynia: szkice historyczne”. Bo przeszłość tego miasteczka jest doprawdy niezwykle głęboka i wymowna. Otynia jest rówieśniczką Kołomyi: pierwsza wzmianka o nich w Latopisie halicko-wołyńskim pochodzi z 1241 roku. Tam Otynia wspominana jest jako Wotnyn. Chociaż Wotnyn może oznaczać zarówno „otnyna”, jak i „włość”, czyli majątek dziedziczny. Tak czy inaczej, pierwsza wyraźna wzmianka na piśmie o Otyni jako osadzie miejskiej to 1606 rok. Najbardziej Otynia zasłynęła tym, że w 1648 roku, podczas powstania pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, znajdował się tu sztab pułkownika Semena Wysoczana, który zorganizował 15-tysięczne wojsko i praktycznie wyzwolił od Lachów całe Pokucie, a to obecne rejony kołomyjski, horodeński, śniatyński, tłumacki, tyśmienicki wraz z przyległymi do nich częściami rejonów nadwórniańskiego i bohorodczańskiego, a także niektórymi miejscowościami rejonów halickiego i kosowskiego. 3 Pomnik Wysoczana — wyraziste popiersie — z armatką i kupką kul u podstawy zdobi centrum Otyni — tej Otyni, która jest droga i mojemu sercu, ponieważ właśnie w tym miasteczku po szkole miałem szczęście przepracować dwa lata — i były to najjaśniejsze, najbardziej romantyczne lata mojego życia. Wszak to młodość, marzenia, zakochanie, bezinteresowni przyjaciele, pierwsze publikacje poetyckie. W tamtym czasie pracowałem w redakcji gazety rejonowej. Bo Otynia (do 1989 roku oficjalna nazwa — Otynia) była poważnym centrum rejonowym ze wszystkimi niezbędnymi atrybutami: komitetami rejonowymi partii i komsomołu, milicją, oddziałem KGB, bankiem itd. Z Otyni na trzy lata poszedłem do wojska. Potem był Lwów, uniwersytet, praca. I jasne, przejmujące wspomnienia o Otyni. Bo wszystko, co związane z tym byłym centrum rejonowym (status ten stracił w wyniku reform chruszczowowskich 30 grudnia 1962 roku), z jego mieszkańcami, poruszało zawsze — i porusza do dziś. W szczególności także jego dawna i już bliska nam historia, tym bardziej jej udział w burzliwych wydarzeniach 1648 roku, w postaci Wysoczana. W 1933 roku wybitny historyk Iwan Krypjakewycz opublikował swoją powieść historyczną „Pod sztandary Chmielnickiego”: o studentach lwowskiej szkoły brackiej Stepanie (żartobliwie — Bublyk) i Omelku Pidhajetckim, którzy wraz ze zbliżaniem się Chmielnickiego do Lwowa porzucili bursę i ruszyli w świat, mając zamiar dotrzeć do samego Kijowa i jego sławnej Akademii, a także spotkać się z kozakami. Po różnych przygodach studenci znaleźli się w Otyni, gdzie „pułkownik Wysoczan miał swoją stolicę”, trzymał kancelarię, w której zaczął służyć Stepan. A Omelka wzięto do wojska… 4 To jest zatem historia pisana. Jest także historia ustna. Ale jest, jak widzimy, historia wizualna, odbita w fotografiach — i jest ona jeszcze bardziej poruszająca niż ta na piśmie. Ona, jak muzyka czy poezja, przemawia prosto do serca. Przypomnijmy album fotograficzny „Armia nieśmiertelnych”. Dzięki szczęśliwemu przypadkowi w 1999 roku odnaleziono tak zwane „Jaworowskie archiwum fotograficzne UPA” z wysokiej jakości negatywami. Z nich wykonano zdjęcia — i przed naszymi oczami stanęły uduchowione, szlachetne twarze obrońców kraju, w tym także kobiet. Prawdziwie (przytoczę swoje wersy): Jakie piękne, dumne, młode Powstańce, co oparły się niedoli! I któż powiedział, że polegli na próżno? Dlaczego więc tak jasno na duszy wtedy? Potem były jeszcze niepowtarzalne znaleziska — i historia Ukraińskiej Powstańczej Armii ożyła dla nas po raz drugi, i to bezpośrednio na poziomie emocjonalno-wizualnym. Tak samo ożywa dla nas historia Otyni, i również na fotografiach. Nie wiem, jak wpadło do głowy Mychajłowi Chawlukowi zapoczątkować tak wielki i ambitny projekt, który ma pokazać oblicze Otyni na dziesięciu tysiącach różnorodnych fotografii, ale projekt wszedł w życie. 5 maja 2012 roku Mychajło Wołodymyrowycz poprzez Internet zwrócił się do rodaków takimi słowami: “Fotografia sama w sobie nie jest długowieczna. Ma właściwość odchodzić wraz ze swoimi właścicielami, a wraz z tym znika warstwa pamięci naszej otynińskiej wspólnoty, naszej historii. Aby uniknąć tej straty, na naszej stronie (otyniya.com.ua) rozpoczęto pracę nad zbieraniem fotografii z różnych lat, które są związane z Otynią i jej mieszkańcami. Tematyka zbiorów jest różnorodna: rodzinne, zbiorowe, szkoła, absolwenci, wesela, pogrzeby, parady, sport, czas wolny, kultura…; według takich działów będą wystawiane fotografie”. Autor zaznaczył, że praca nad projektem (nazwał go “Projekt “Razem”: historia Otyni w fotografiach”) potrwa około jednego roku. No, oczywiście, jak to często bywa: praca wciągnęła, pochłonęła i trwa już piąty rok. Na stronie wystawiono około trzech tysięcy zdjęć, sześć tysięcy zeskanowano. I kiedy przeglądasz je, te zmienne kadry codziennego życia i świąt, to jakbyś podróżował w czasie, jakbyś sam przebywał wśród tych muzyków, weselnych gości, zamyślonych przyjaciółek, ujednoliconych uczniów i uczennic — i wspólnie z nimi przeżywasz minione wydarzenia. Zdjęcia są przydatne także z naukowego punktu widzenia. Tym bardziej dla etnologów. Przecież wizualnie widać, jak kontrastowo zmieniały się pokolenia pod względem ubioru, zachowania, wyrazu twarzy, zwłaszcza w okresach przedradzieckim i radzieckim — okresach zewnętrznej szarości zarówno budynków, jak i ludzi, ich beznadziejności nawet w czasie młodości i zawierania małżeństw. I mimowolnie nasuwa się pytanie: jak potoczyły się dalsze losy tych otynian? Przecież, jak pisze Lina Kostenko, Na starych fotografiach wszyscy młodzi. Z biegiem lat człowiek sam siebie woła. W źrenicach smutku, jak w czarnej wodzie, odbijają się ludzie, drzewa, twarze. …….. Białe, białe twarze w czarnej wodzie, niepowtarzalne twarze na wieki zostają. Na starych fotografiach wszyscy młodzi. Na starych fotografiach umarli się śmieją. Szkoda tylko, że nie wszystkie fotografie są datowane. A jednak ich niestrudzonemu zbieraczowi udało się odnaleźć wizerunki Otyni z okresu I wojny światowej, które przechowywane są w Wiedniu. Oto stary most; oto — na tle cerkwi — stara chata, a przed nią — młoda piękna kobieta w wyszywanej koszuli… Cerkiew zachowała się do dzisiaj, a chaty — nie ma. Wypytałem starców, kto tam mieszkał. Podpowiedzieli: rodzina Bohaczenków. Znalazłem kobietę z tego rodu — Irynę Mychajłiwnę, która ma ponad osiemdziesiąt lat. Spojrzała uważnie na fotografię — i sama pojaśniała: “Przecież to moja babcia!”. 21 listopada 1817 roku w miasteczku otwarto jednoklasową szkołę trywialną, w której uczono pisać, czytać, liczyć. W tej szkole przez rok nauczał znany krajoznawca, historyk Stanisławowa (obecnie Iwano-Frankiwsk) oraz innych miast, Sadek Barącz. W 1936 roku budynek szkolny uwiecznił fotograf. Tego budynku — chaty — dawno nie ma, a fotografia — jest! Ją Mychajło Chawluk odnalazł w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie. 5 Owszem, Mychajło Chawluk “wskrzesza” tych, którzy odeszli z tego świata, zwraca nam chwile ich bytu, zwraca nam prawie półtorawieczną historię krainy pokuckiej (najstarsze zdjęcie datowane jest na koniec XIX w.) jako błogosławionej cząstki całej Ukrainy — i pod względem swojego masowego, tak licznego fotokronikarstwa jest na Ukrainie, najwyraźniej, pionierem. I po raz kolejny przekonuję się, że prowincja to co najwyżej pojęcie geograficzne, ale nie duchowo-intelektualne; że i tam można tworzyć, sensownie żyć, jak żyją nauczyciel, artysta, mistrz dekorowania porcelany Mychajło Mandziuk, lekarz-terapeuta Lesia Marcynkiw, lekarz-chirurg i poeta Teodozy Nowicki, a teraz i mój nowy przyjaciel — autor unikalnej fotokroniki Mychajło Chawluk, z którym poznałem się w Otyni 23 sierpnia 1998 roku. A następnego dnia, występując podczas świętowania naszej Niepodległości, przeczytałem ten improwizowany wiersz — “Kwiat do wieńca miłości”: Otynio! W dobrym czasie! Młoda moja miłości! Oto ja znów wśród was, drodzy panie i panowie. Młodość tutaj trąbi moja I dzisiaj, jak wczoraj. Dlatego słów tych nurt I szeroki, i przejrzysty. Otynianie drodzy – Wszyscy, co mądrzy, dobrzy, uczciwi, To dla Was nasz rodowity Hymn, to dla Was nasz sztandar niebieski. Złącze pługa i miecza. A za wszystko — odwieczny szacunek. Stąd groźny Wysoczan szedł z pomocą do Bohdana. Stąd na tle pożarów Szli w UPA — i do zgonu… Stąd my widzimy też całą soborną Ukrainę. Otynio! Przez wieki Świecisz każdej Ty rodzinie. I Tobie — mój śpiew żarliwy… Gnębiły niedole, a jednak Wolności ty plotłaś wieńce – i one rozkwitły dzisiaj. Widok na otynińską cerkiew, 1916 rok Centrum Otyni, 1916 rok

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn