Strona · s. 6strona oryginału ↗
Berehynia narodu ukraińskiego... Tarnopolszczyzna przygotowuje się do 150. rocznicy Towarzystwa „Proświta”
Слово Просвіти, №06 за 2018 рік
Kazymyr JAREMA, przewodniczący Tarnopolskiego Rejonowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
Sztandar „Proświty” — to znak Naszych najlepszych pragnień. Starzec czy młody młodzieniec — Z nami pod sztandar nasz stań! (Wasyl Szczurak, „Hymn Proświty”)
Po rozbiorach Polski w 1772, 1792, 1795 latach Galicja, Zakarpacie i Bukowina przeszły do Cesarstwa Austriackiego. Prowadzono politykę niemczenia, polonizacji, madziaryzacji i rumunizacji Ukraińców, ale zezwolono na tworzenie społecznych organizacji ukraińskich, działały ukraińskie szkoły. Jednym z pierwszych wybitnych budzicieli ukraińskiego ducha w Galicji było duchowieństwo, w szczególności wychowankowie Lwowskiego Seminarium Duchownego: Markijan Szaszkewycz, Iwan Wahyłewycz, Jakiw Hołowacki — tak zwana „Ruska Trójca”, która wydała w 1837 r. pierwszy zbiór literacki w Galicji „Rusałka Dniestrowa” w ludowym języku ukraińskim. Chociaż władze austriackie dawały pierwszeństwo Polakom i wszyscy gubernatorzy w Galicji byli Polakami, Ukraińcy walczyli o swoje prawa narodowe. W trakcie rewolucji burżuazyjnej 1848—1849 lat w Cesarstwie Austriackim Ukraińcy utworzyli „Główną Radę Ruską”, która domagała się autonomii dla Galicji Wschodniej, doprowadziła do wydawania pierwszego ukraińskiego czasopisma „Zoria Hałyćka” i otwarcia przy Uniwersytecie Lwowskim katedry filologii ukraińskiej. 8 grudnia 1868 roku we Lwowie staraniem narodowców założono Towarzystwo „Proświta”. Jego celem było prowadzenie edukacji chłopów i innych warstw Ukraińców, walka o język ukraiński, kulturę, obrona odrębności narodu ukraińskiego i prawa Ukraińców do własnej państwowości. A najważniejszym perspektywicznym celem „Proświty” — stworzenie na etnicznych ziemiach ukraińskich od Sanu po Don, gdzie od wieków zamieszkiwali Ukraińcy, potężnego Samodzielnego Sobornego Państwa Ukraińskiego. Na Tarnopolszczyznę „Proświta” przybyła w 1870 r. Jedna z pierwszych filii Towarzystwa „Proświta” została stworzona we wsi Denysiw w rejonie kozowskim przez księdza Josypa Witoszynskiego i dyrektora szkoły Iwana Błażkewycza. 29 czerwca 1876 r. została stworzona filia Towarzystwa „Proświta” w mieście Tarnopolu. Pierwszym przewodniczącym wybrano burmistrza miasta Tarnopola Wołodymyra Łuczakiwskiego, a sekretarzem — Ołeksandra Barwińskiego. Wtedy też powstały filie Towarzystwa „Proświta” w miastach Trembowla, Brzeżany, Czortków, Borszczów, Zaleszczyki, Zborów i in.
Początkowo Towarzystwo „Proświta” utworzyło się w Zachodniej Ukrainie, później — na wszystkich ziemiach etnicznych, gdzie zamieszkiwali Ukraińcy: na Kubaniu, na Zielonym Klinie, na Powołżu, w ukraińskiej diasporze — USA, Kanadzie, Brazylii, Argentynie i in. Na ziemiach ukraińskich, okupowanych przez carską Rosję, Towarzystwo zaczęło działać po 1905 roku. Na terenach rejonu tarnopolskiego jedną z pierwszych została utworzona filia Towarzystwa „Proświta” w 1884 r. we wsi Biła na czele z działaczem społecznym, ojcem słynnej śpiewaczki Sołomiji Kruszelnyckiej, księdzem Amwrosijem Kruszelnyckim. W tamtym czasie ośrodki „Proświty” tworzyły się przede wszystkim w tych wsiach, gdzie większość populacji stanowili Ukraińcy. 22 kwietnia 1896 r. otwarto czytelnię „Proświty” we wsi Dyczkiw, a w 1912 r. — we wsi Proszowa. Wtedy też zostały otwarte czytelnie „Proświty” we wsiach Nastasiw, Ostriw, Myszkowycze, Wełyka Berezowycia, Wełyki Haje, Towstołuh, Wełyki Birky, Wełykyj Hłyboczok, Koziwka, Hrabiwci i in. Wielka świadomość narodowa i samoorganizacja Ukraińców przyczyniły się do tego, że „Proświta” Galicji w przededniu I wojny światowej miała 77 filii, 2944 czytelnie, prawie 200 000 członków. Na Tarnopolszczyźnie ośrodki „Proświty” działały w 75% miejscowości. Organizatorami i aktywistami „Proświty” byli księża, nauczyciele, ludzie twórczy, świadomi chłopi, rzemieślnicy, studenci, urzędnicy. Byli oni organizatorami i bezpośrednimi wykonawcami wszystkich działań, które prowadziła „Proświta”: zbierali składki i datki na budowę domów ludowych, chat-czytelni, organizację bibliotek, chórów, orkiestr, tworzyli kółka dramatyczne, towarzystwa sportowe „Sokił”, „Kameniari”, spółdzielnie gospodarcze, związki. Przy „Prośvicie” działały towarzystwa „Ridna Szkoła”, „Sojuz Ukrajinok”, zakładano muzea, drukarnie, kursy szkoleniowe, wydawano gazety.
czasopisma, literaturę naukową i piękną. Przy „Proświcie” działały towarzystwa trzeźwości, które walczyły z pijaństwem. Do bezinteresownej, ofiarnej działalności na niwie oświatowej dołączyły dziesiątki tysięcy świadomych narodowo Ukraińców. Jak opowiadali proświcianie z rejonu tarnopolskiego: ze wsi Proszowa — Zynowij Harnyk, ze wsi Ostriw — Bronisława Suszko, ze wsi Myszkowyczi — Łewko Wenher, ze wsi Josypiwka — Mychajło Jarema i inni, chłopi-proświcianie w czasach okupacji austriackiej i polskiej dobrowolnie, często pożyczając pieniądze w banku pod zastaw własnej ziemi, przekazywali środki na budowę czytelni, tworzenie bibliotek. Mieszkaniec osiedla typu miejskiego W. Berezowycia Petro Hryb opowiadał, że jego starszy brat Mychajło, aby rozpocząć budowę domu-czytelni w rodzinnej wsi w obwodzie lwowskim, sprzedał krowę, a jego przyjaciel sprzedał konia. A mieszkaniec wsi Josypiwka Andrij Rudyj wysłał pieniądze z Kanady, za które kupiono ziemię pod budowę czytelni „Proświty”. Próby przedstawień i koncertów oraz ich wystawianie proświcianie realizowali w zimnych stodołach, a uzyskane środki szły na rozbudowę Towarzystwa „Proświta”. I takich przykładów są tysiące. Okupanci wszystkich maści niszczyli „Proświtę”. Rosyjska władza carska w 1914 r. barbarzyńsko niszczyła czytelnie proświciańskie, paliła biblioteki, łamała instrumenty muzyczne, rozbijała spółdzielnie, związki, więziła i wywoziła na katorgę na Sybir aktywnych prośwician. Polska władza okupacyjna na wszelkie sposoby przeszkadzała w działalności „Proświty”, a w 1930 r. przeprowadziła przeciwko Ukraińcom pacyfikację (akcję uspokojenia). Oddziały polskiego wojska i policji napadały na ukraińskie wsie, rozbijały domy „Proświty”, publicznie biły kijami na placach wsi i miast aktywistów „Proświty”, bijąc ich czasem na śmierć. Polscy policjanci zabili przewodniczącego „Proświty” we wsi Bohatkiwci w rejonie trembowelskim, księdza Jewhena Mandzija, którego córka Marija Jewheniwna później przez wiele lat pracowała jako nauczycielka języka niemieckiego we wsi Josypiwka, uczyła mnie, ale nikt nie znał prawdy o jej ojcu. A ukraińską patriotkę, znaną pisarkę ze wsi Denysiw w rejonie kozowskim, wieloletnią przewodniczącą „Proświty” Iwannę Błażkewycz polscy szowiniści bili publicznie kijami, połamali jej palce u rąk, przez co stała się inwalidką, a potem jeszcze otruli jej dwie małe córeczki, dając im cukierki z trucizną. Władza moskiewsko-bolszewicka w 1939 i 1944 r. całkowicie zniszczyła „Proświtę” i zakazała jej działalności. Dziesiątki tysięcy prośwician zostało aresztowanych, wysłanych do więzień i obozów koncentracyjnych, wielu z nich zginęło. Zginęli w obozach koncentracyjnych Workuty przewodniczący „Proświty” ze wsi Proszowa Pawło Harnyk, ze wsi Josypiwka Bohdan Jarema i wielu innych. Aresztowani i wysłani na katorgę zostali greckokatoliccy księża, którzy nie wyrzekli się swojej wiary i nie przeszli na rosyjską cerkiew prawosławną: ze wsi Ostriw — Wasyl Hłuchowecki, ze wsi Nastasiw — Czapil, z W. Berezowyci — Kurolaz i inni. „Proświta” na Ukrainie była zakazana prawie pół wieku, działała tylko w ukraińskiej diasporze. Towarzystwo „Proświta” wypełniło swoją historyczną misję. Dzięki działalności Towarzystwa zachowała się ukraińska nacja, język ukraiński, kultura, zwyczaje. „Proświta” wychowała setki tysięcy patriotów, bohaterów, którzy walczyli i oddawali życie za Niepodległość Ukrainy w szeregach Strzelców Siczowych, UHA, armii URL, OUN-UPA. Odrodzenie „Proświty” nastąpiło w latach 1989–1991 w czasie narodowo-wyzwoleńczych zmagań o zdobycie przez Ukrainę niepodległości. 22 listopada 1988 roku w auli Tarnopolskiego Instytutu Pedagogicznego odbyła się konferencja założycielska, na której utworzono obwodowe Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki. Na jego przewodniczącego wybrano profesora Romana Hromjaka. A 11–12 lutego 1989 r. utworzono Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki na czele z D. Pawłyczkiem. A 12 października 1991 r. zostało ono zreorganizowane w Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Jego przewodniczącym wybrano Pawła Mowczana. Proświcianie brali aktywny udział w zmaganiach narodowo-wyzwoleńczych 1989–1991 r., Pomarańczowej Rewolucji, Rewolucji Godności, we wszystkich akcjach walki o ukraińską Ukrainę, zachowanie i rozwój języka ukraińskiego, kultury i zwyczajów. W latach 1989–1991 pierwsze komórki towarzystwa języka ukraińskiego im. T. Szewczenki powstały we wsiach rejonu tarnopolskiego: Wełyki Haji, Proszowa, Ostriw, Myszkowyczi, osiedlu typu miejskiego Wełyki Birky, których przewodniczący: Taras Wawryniw, Zynowij Harnyk, Kazymyr Jarema, Bohdan Wenher doświadczyli nacisków ze strony władzy radzieckiej. W latach niepodległości Ukrainy siłami prośwician i społeczności w rejonie tarnopolskim w 1990 roku we wsi Ostriw przemianowano ul. Lenina na ulicę imienia poety-patrioty Wasyla Jarmusza, postawiono pomniki: we wsi Koziwka — Stepanowi Banderze w 1992 r., w osiedlu typu miejskiego W. Berezowycia — Tarasowi Szewczence w 1993 r., we wsi Kypiaczka — Kyryłowi Studynskiemu w 1997 r., we wsi Nastasiw — pomnik ku czci Niepodległości Ukrainy w 1994 r., we wsi Wełykyj Hłyboczok — stworzono kompleks muzealny i postawiono pomnik Jarosławowi Stećce w 2004 r., we wsi Ostriw — stworzono izbę-muzeum Wasyla Jarmusza w Szkole Ogólnokształcącej w Ostrowie w 2000 r., we wsi Szlachtynci — postawiono pomnik Ołeksandrowi Barwińskiemu w 2005 r., we wsi Smykiwci — postawiono popiersie Tarasowi Szewczence w 2012 r., we wsi Biła — postawiono krzyż pamiątkowy ku czci ofiar wielkiego głodu na Ukrainie oraz znak pamiątkowy Komórki „Proświta” we wsi Biła — 120 lat od dnia założenia. We wsi Nastasiw odrestaurowano pomnik Tarasa Szewczenki za środki agrofirmy „Ahroprodserwis”, który postawił w 1969 r. bez pozwolenia władz poeta-patriota Jarosław Pawuliak, za co był prześladowany przez władzę radziecką. Dzisiaj, w trudnym dla Ukrainy czasie, wszyscy proświcianie razem z ukraińską władzą i społecznością muszą poprawić pracę nad zachowaniem i rozwojem języka ukraińskiego, kultury, zwyczajów, tradycji, odrodzeniem duchowości, wszystkiego co ukraińskie, kierować wysiłki na mobilizację materialnych i duchowych sił ukraińskiej nacji na zdobycie zwycięstwa nad odwiecznym wrogiem Ukrainy — moskiewsko-bandyckimi okupantami. Młodzi proświcianie ze wsi Ostriw S. Kożuszko, L. Jarema, N. Kożuszko na święcie z okazji 147-lecia „Proświty”. Akompaniuje K. Jarema. 8 grudnia 2015 r. Tarnopolskie Muzeum Krajoznawcze. Delegacja tarnopolska na X zjeździe Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki: 1 rząd: W. Iwanyszyn, O. Szeliga, B. Sawak, O. Łomakina, P. Mowczan (przewodniczący Towarzystwa), D. Czubata, Ja. Pawliw, K. Jarema, M. Łahojda, N. Wodyneć; 2 rząd: O. Warakuta, W. Iwaseczko 18.11.2017 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
