Strona · s. 4strona oryginału ↗
Traktat Brzeski: 1918—2018 Kronika wydarzeń
Слово Просвіти, №06 за 2018 рік
Ołeksandr SLIPCZENKO, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy
Jak wiadomo, Centralna Rada nie uznała przewrotu piotrogrodzkiego, który doprowadził do władzy „rząd komisarzy ludowych... nieuznawanych przez przeważającą większość ludności kraju”. Przeciwnie, wystąpiła ona z inicjatywą przeprowadzenia negocjacji w sprawie utworzenia „jednolitego socjalistycznego ministerstwa”, czyli nowej władzy centralnej Rosji, „wspólnymi siłami rządów Ukrainy, Donu, Kubania, Kaukazu i innych obwodów wraz z centralnymi organami wszechrosyjskich rewolucyjnych demokracji”. W ogóle, w tamtych warunkach rozgardiaszu i politycznego samowolstwa na tyłach i na frontach, Ukraina wydawała się pewną wyspą stabilności. Udało jej się uformować funkcjonalny mechanizm samorządowania w postaci parlamentu (Centralna Rada) oraz rządu (Sekretariat Generalny); 20 listopada (według nowego stylu) III Uniwersałem ogłoszono utworzenie Ukraińskiej Republiki Ludowej, chociaż bez zrywania więzi federacyjnych z Rosją. Nieprzypadkowo pojawiły się idee przeniesienia stolicy przyszłej federacji do Kijowa; tam też naczelny dowódca Duchonin chciał przenieść swoją Kwaterę Główną z Mohylewa. A po jej zajęciu przez bolszewików i zabójstwie generała do Kijowa przenieśli się przedstawiciele rosyjskich sojuszników — Anglii i Francji, napomykając o możliwości wymiany z URL oficjalnych misji dyplomatycznych. Zamiast Frontu Południowo-Zachodniego i Rumuńskiego utworzono jednolity Front Ukraiński „dla lepszego wcielenia w życie sprawy tymczasowego rozejmu i dla obrony Ukrainy”; zaktywizowała się ukrainizacja oraz powrót na ojczyznę jednostek wojskowych. Udało się rozbroić i wywieźć poza jej granice probolszewicko nastawione nieukrainizowane jednostki, przeszkodzić wykorzystaniu terytorium Ukrainy do tranzytu na Don i Kubań oddziałów Czerwonej Gwardii i marynarzy. Ukraina nie poparła też zamiarów Piotrogrodu dotyczących separatystycznego zawarcia pokoju z państwami Czzwórprzymierza (Niemcami, Austro-Węgrami, Turcją, Bułgarią), opowiadając się za „powszechnym demokratycznym pokojem” z udziałem krajów Ententy; początkowo zignorowała zaproszenie bolszewików do przyłączenia się do rozpoczętych kontaktów z Niemcami. Jednak, aby nie dać im możliwości przedstawiania siebie jako jedynego prawomocnego rządu byłego Imperium Rosyjskiego, Sekretariat Generalny wyznaczył swoich obserwatorów „dla informacji i kontroli”. W tamtym czasie w pełni ujawnił się cały kompleks sprzeczności między Kijowem a Piotrogrodem, który wybrał taktykę nacisku siłowego. Profesjonalny carski dyplomata Gieorgij Cziczerin, który wkrótce zastąpi Trockiego na stanowisku ludowego komisarza spraw zagranicznych, tak wypowiedział się o jej inspiratorach: „Nieszczęście w tym, że Trocki lubi teatralne gromowładztwo… i wykazuje ultrawojowniczość… A Iljicz lubi stanowczość, bezwzględność, ultimatum itd.”. Oto w ich współautorstwie, do którego dołączył jeszcze jeden „amator ostrych spraw” Stalin (unikalny przypadek takiego potrójnego współautorstwa!), pojawił się 17 grudnia dokument pod pretensjonalnym tytułem „Manifest do narodu ukraińskiego z ultymatywnymi żądaniami wobec Rady Ukraińskiej”. Znamienne, że w odróżnieniu od innych najwcześniejszych „po-październikowych” dokumentów, które za przykładem rewolucji francuskiej nazywano dekretami, ten nazwano manifestem. Najwyraźniej zadziałały tu inne skojarzenia. Jego autorzy zapewne przypomnieli sobie słynny manifest carski z 1905 roku. Naśladując go, manifest bolszewicki również „darował” narodowi Ukrainy prawo do niepodległości, jednocześnie odmawiając jego organowi przedstawicielskiemu prawa do jakichkolwiek samodzielnych działań. A w „ultymatywnej” części dokumentu Centralną Radę oskarżono o „niesłychaną zdradę rewolucji” bez uściślenia, o jaką rewolucję właściwie chodzi. Przecież Rada właśnie rozbrajała te rozpropagowane przez bolszewików jednostki, które wystąpiły przeciwko legalnemu i uznanemu przez nią Rządowi Tymczasowemu, utworzonemu w lutym 1917 roku. Jeśli chodzi o wydarzenia październikowe, to rewolucją uważano je tylko w Smolnym. Na swoją odpowiedź Ukraina nie czekała wyznaczonych w ultimatum 48 godzin. Praktycznie tego samego dnia w Piotrogrodzie jej przedstawiciele zdołali zapoznać bolszewików z jasną odpowiedzią (podawana w skrótach): „… Konflikt między Republiką Ukraińską a Wielkorosyjską można załagodzić przy zachowaniu następujących warunków: 1) uznanie ze strony Rady Komisarzy Ludowych praw Ukraińskiej Republiki Ludowej i pełne jej nieingerowanie w sprawy Republiki; 2) zaspokojenie żądań o ukrainizację jednostek wojskowych i wycofanie tych jednostek z innych frontów w granice Ukrainy; 3) należyte uregulowanie kwestii znaków pieniężnych i zapasów złota; 4) nieingerowanie Rady Komisarzy Ludowych i Kwatery Głównej Naczelnego Dowódcy w zarządzanie ukraińskimi, czyli rumuńskim i południowo-zachodnim frontami; 5) rozwiązanie kwestii pokoju z udziałem Republiki Ukraińskiej”. Wciąż pewny swoich sił Sekretariat Generalny żądał także przedpłaty za dostawy żywności. No i wreszcie, śmiałe żądanie: nie mniej niż „jedna trzecia przedstawicielstwa” w jakimś, tylko przewidywanym rządzie federalnym ma być zagwarantowana Ukrainie, która „wyróżnia się zorganizowaniem i dążeniem do rzeczywistego uporządkowania stosunków w całej Rosji”. Nie zapominajmy — ta wymiana poselstw odbywała się niespełna półtora miesiąca po przewrocie w Piotrogrodzie, kiedy dojście do władzy bolszewików z ich nowo powstałą RKL wydawało się jakimś krótkotrwałym nieporozumieniem. Dlatego wyrażoną w odpowiedzi Centralnej Rady zgodę na pokojowe rozwiązanie „konfliktu bratnich narodów” i na współpracę w tym z RKL można by przy dobrej woli i chęci ocenić jako dość ważną formę poparcia nowego reżimu. Ale takiej chęci nie było. Kilka dni później bolszewicy w Charkowie utworzyli alternatywne organy „władzy” — Centralny Komitet Wykonawczy i Ludowy (w odróżnieniu od kijowskiego Generalnego) Sekretariat. Taki chwyt tworzenia równoległych „ludowych” rządów przez bolszewicką dyplomację był później stosowany wielokrotnie. Jako przykłady można podać rząd Kuusinena w podmiejskich Teriokach przed rozpoczęciem wojny z Finlandią w 39-tym, Komitet Polski Wyzwolenia Narodowego, sformowany w Moskwie w 44-tym, lub ogłoszenie o nowym rządzie Kadara, zrobione z Użhorodu w 56-tym. Coś podobnego istnieje i dzisiaj w okupowanych Ługańsku i Doniecku. Wojnę Ukraińskiej Republice Ludowej wypowiedziano, ale
Lewyckiego oraz adiutanta S. Petlury kapitana Hasenki) stało się wiadomo o gotowości Niemców do rozpoczęcia negocjacji, jeśli Ukraina „sformalizuje swój samodzielny status”. 24 grudnia Sekretariat Generalny wysłał do wszystkich walczących i neutralnych państw notę o tym, że URL „wkracza na drogę samodzielnych stosunków międzynarodowych” i nie uzna pokoju, jeśli bolszewicy podpiszą go bez niej. Dwa dni wcześniej zaczął funkcjonować Sekretariat Generalny ds. międzynarodowych (zamiast poprzednich — międzynarodowych) na czele z Ołeksandrem Szulhynem. Ale znów z zastrzeżeniem — tylko do tego momentu, kiedy w Rosji zostanie utworzony rząd federalny i zostanie rozwiązana kwestia rozgraniczenia odpowiednich kompetencji. Od krajów Ententy odpowiedzi nie otrzymano, a Niemcy i ich sojusznicy wyrazili gotowość do podjęcia rozmów. Do Brześcia Litewskiego wyruszyła delegacja w składzie: Wsewołod Hołubowycz, Mykoła Lubynski, Mykoła
Lewyckiego, Mychajła Połoza oraz Ołeksandra Sewriuka, zatwierdzona na walnym zgromadzeniu zaledwie dwóch wiodących frakcji Rady — eserów i socjaldemokratów. Wiek delegatów — między 24 a 34 lata, bez doświadczenia dyplomatycznego. Dlaczego właśnie na nich padł wybór, można się tylko domyślać. No, powiedzmy, inżynier drogowiec Hołubowycz — bądź co bądź, członek rządu, sekretarz generalny handlu i przemysłu. Ale student Sewriuk, który rzucił naukę, po prostu bliski rodzinie Hruszewskiego; prawda, włada niemieckim i francuskim. Lewycki — początkujący prawnik, przedstawiciel (nieoficjalny) ukraińskiej społeczności Kubania. Lubynski — lingwista-dialektolog. Połoz uczył się w akademii rolniczej, walczył. 36-letni Serhij Ostapenko, który później go zastąpi, zdążył już ukształtować się jako specjalista-statystyk. Rewolucyjne wydarzenia wyprowadziły ich wszystkich na awanscenę życia politycznego Ukrainy. W Brześciu Litewskim oczekiwała ich konfrontacja z potężnymi profesjonalnymi kadrami czterech państw. Wymieńmy głównych: książę bawarski Leopold — generał-feldmarszałek, głównodowodzący wojsk niemieckich na froncie wschodnim; jego szef sztabu generał Hoffmann; sekretarz stanu MSZ Niemiec, dyplomata z 20-letnim stażem baron Kühlmann; minister spraw zagranicznych Austro-Węgier, hrabia Czernin; minister sprawiedliwości Bułgarii Popow oraz główny wezyr i minister spraw zagranicznych Turcji Nessimi-bej. Bolszewików reprezentowali zawodowi rewolucjoniści, rzekomo socjaliści: Lew Trocki, Adolf Joffe, Lew Kamieniew, Lew Karachan plus eksperci wojskowi z Sztabu Generalnego. Jedyną kobietą w delegacji była eserka-terrorystka Kamierita-Bicenko (w 1905 roku zastrzeliła ministra wojny Sacharowa; u Czernina powstało wrażenie, że w Brześciu „szuka kolejnej ofiary”). Od „mas rewolucyjnych” w skład delegacji wchodzili żołnierz Bielakow, robotnik Obuchow oraz marynarz Olin. Ich nazwiska przypominają partyjne pseudonimy — najprawdopodobniej była to ukryta ochrona. Do kompletu brakowało chłopa; przedstawiciela chłopów Staszkowa dobrano już w drodze. Wпрочем, żadnego wkładu w pracę delegacji on również nie wniósł, wyróżniając się jedynie nadmierną skłonnością do darmowego picia. 1 stycznia 1918 roku, wcześniej od wszystkich, delegacja Ukraińskiej Republiki Ludowej była już w Brześciu. Formalnie zgadzając się na jej obecność, Rada Komisarzy Ludowych za jej plecami wysłała telegram do Charkowa, zapraszając przedstawicieli nowo utworzonego Sekretariatu Ludowego również do wzięcia udziału. Wytworzyła się fantastyczna sytuacja negocjacyjna. W zasadzie prowadzono tu dialog między dwiema stronami, które dotąd rywalizowały: Rosją i Państwami Centralnymi, obie pragnęły zakończyć wojnę. Ale wewnątrz każdej z nich nie ma jedności. Zarówno bolszewicy, jak i Rada mówią o rewolucji, ideałach socjalistycznych, federacji wolnych narodów itd. Jednakże są to, że tak powiem, słowa ogólne. A w istocie między nimi trwa wojna i o żadnym równouprawnieniu Piotrogród nie myśli.Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
