Strona · s. 5strona oryginału ↗
„Proświta” Kijowszczyzny uczciła ofiary bitwy pod Litkami
Слово Просвіти, №06 за 2018 рік
Jewhen BUKET, przewodniczący Kijowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Zdjęcie Pawła ZOŁOTARIOWA. 3 lutego, w dniu 100. rocznicy bitwy pod Litkami, Kijowskie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki uczciło pamięć poległych we wsi Litki w rejonie browarskim żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej. Po bitwie pod Krutami niewielki oddział w składzie 24 junkrów, utworzonej na bazie Konstantynowskiej Szkoły Wojskowej w listopadzie 1917 roku w Kijowie Kijowskiej Szkoły Wojskowej im. Bohdana Chmielnickiego, wycofywał się w kierunku ukraińskiej stolicy. Koleją dojechali do stacji Bobryk (dalej została ona zajęta przez wojska Murawjowa), przeszli przez wieś Semypołky i lasem dotarli do Sitek. Tam oddział zatrzymał się na nocleg. Już o świcie do wsi wkroczyli czerwoni, a żołnierze URL podjęli z nimi nierówną walkę. 20 bojowników (według innych danych — 21) zginęło w walce, czterech okupanci stracili. Później miejscowi chłopi pozwozili poległych i pochowali ich w zbiorowej mogile, usypali nad nią kurhan. Wśród wczesnych poezji Pawła Tyczyny znajduje się wiersz, który według wersji miejscowych krajoznawców może odnosić się właśnie do bitwy pod Litkami. Zaraz za wsią — wszystkich ich rozstrzelali, wszystkich porozbierali, z martwych szydzili, bili im czołem. Wypadła przecież zima! — Że teraz wszystkim wolność, wycięli wam pola, w głowach topola, a głów nie ma. Jak zczerniała noc — za wsią świeciło, ze śpiewami chodziło, strzegło, kadziło niewinną siecz. Wiadomo, że rodzony brat Pawła Tyczyny, Jewhen, na początku lat 20. XX wieku (zachował się datowany list) był organizatorem Autokefalicznego Kościoła w Litkach. Działalność w dziedzinie „ukrainizacji religii” przyciągnęła uwagę „czekistów”. Jewhena Tyczynę aresztowano, a Pawło musiał go (według własnych późniejszych wspomnień) ratować… Możliwe, że właśnie od brata poeta dowiedział się o bitwie pod Litkami. Na Wielkanoc 1929 roku na mogile pojawił się dębowy krzyż z napisem: „Tu pochowani ukraińscy kozacy, bestialsko zamordowani przez bolszewików”. Wszyscy, którzy szli rano święcić paschę, zobaczyli ten krzyż, a następnego dnia już go nie było. Z wiśniowych drzew, którymi była obsadzona mogiła, pozostały tylko pniaki. Z czasem i je wykarczowano, kurhan zrównano z ziemią i przez miejsce pochówku wytyczono szeroką ścieżkę. Ktoś doniósł „gdzie trzeba”, że krzyż ustawił miejscowy stolarz Stepan Oberemenko, którego dwóch braci było oficerami w armii URL. 10 lat Oberemenko odsiedział za swój czyn w jednym z syberyjskich obozów koncentracyjnych, potem wycieńczony powrócił do Sitek. Tutaj go wkrótce pochowano. Z dokumentów archiwalnych wiadomo, że „Proświta” w miasteczku Litki istniała w 1918 roku, przy niej działało kółko teatralne. Jeden z inicjatorów odrodzenia litkowskiej „Proświty” Wiktor Prokopowycz Tereszczenko opowiedział, że w 1965 roku na obrzeżach Sitek, w pobliżu cmentarza darnyckiego, kopacz Iwan Mykytaś ładował budowlany piasek z wyrobiska. I nagle natknął się na ludzkie kości oraz szczątki na wpół spróchniałego wyposażenia wojskowego. Ojciec pana Wiktora, Prokip Tereszczenko, który był nauczycielem w litkowskiej szkole, wypytał starszych ludzi o historię wsi i wiele dowiedział się o wydarzeniach ze stycznia 1918 roku oraz powstaniu z 1920 roku w Litkach. Prokip Andrijowycz zdołał zarazić młodszych mieszkańców wsi, swoich uczniów, bliskich i krewnych ideą, by przy pierwszej okazji odnowić zniszczoną mogiłę. Stało się to możliwe dopiero w niepodległej Ukrainie. Na początku maja 1996 roku na zebraniu litkowskiej „Proświty” córka Prokipa Tereszczenki, Lidia Szust, zaproponowała odnowienie mogiły żołnierzy URL i wypełnienie w ten sposób testamentu zmarłego ojca. Następnego ranka kilkadziesiąt osób z łopatami zebrało się przy piaskownicy. 85-letni (w tamtym czasie, a obecnie również nieżyjący) Petro Mychajłowycz Jurczenko, świadek bitwy, który mieszkał obok, wskazał miejsce pochówku. Petro Kostenko wysypał tam pierwszy z przywiezionych sześciu wozów ziemi. Za nim Wiktor Pyłypenko zrzucił z góry ziemię z dwóch przyczep ciągnikowych, Mykoła Popowycz — koparką, a ludzie — narzędziami saperskimi poprawili stożek mogiły. Ustawiono krzyż z metalowych rur, wykonany przez Wiktora Tereszczenkę z tym samym napisem, co kiedyś: „Tu pochowani ukraińscy kozacy, bestialsko zamordowani przez bolszewików”. Mogiłę obłożono darnią i ogrodzono łańcuchami. W 2000 roku dziennikarz Wołodymyr Czepur-Udajśkyj wydał broszurę, w której opisał wydarzenia w Litkach. W tym samym roku odnowiono nasyp kurhanu z pomocą kijowskiego architekta Anatolija Curkana. Jesienią 2007 roku przy wsparciu finansowym przewodniczącej rady wiejskiej Lidii Pinczuk przeprowadzono trzecią, gruntowną jego rekonstrukcję. Każdego roku w pierwszą sobotę lutego goście z różnych zakątków Ukrainy przyjeżdżali, aby wraz z mieszkańcami Sitek uczcić pamięć poległych ukraińskich żołnierzy. Bywał tu Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko. Przez wiele lat z rzędu wśród organizatorów uroczystości memorialnych był członek komisji kontrolno-rewizyjnej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Mykoła Ocun. On w szczególności zorganizował przewiezienie do Sitek jednego z ostatnich elementów artystycznego wystroju mogiły — metalowego płaszcza i czapki żołnierza spod Krut. Ale w tym roku, właśnie na 100. rocznicę bitwy, wieloletnią tradycję naruszyły władze lokalne! Przewodniczący Browarskiej Rejonowej Administracji Państwowej M. F. Kłymenko oraz przewodniczący rady wiejskiej w Litkach I. H. Andrijasz postanowili 29 stycznia przy kurhanie poległych żołnierzy URL we wsi Litki uczcić pamięć poległych w bitwie pod Krutami. A do członków „Proświty” w sobotę dołączyli żołnierze ATO. W rezultacie tradycyjna uroczystość w pierwszą sobotę lutego była nieliczna, ponieważ przeprowadzono ją tylko siłami społeczności. Sumiennie odprawił nabożeństwo zarówno 29 stycznia, jak i 3 lutego tylko ojciec Mykołaj, proboszcz parafii Pokrowskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego… Kijowskie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki w najbliższym czasie zwróci się do kierownictwa Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej oraz Browarskiej Rejonowej Administracji Państwowej z propozycją oficjalnego ustanowienia pierwszej soboty lutego dniem pamięci ofiar bitwy pod Litkami. Jesteśmy głęboko przekonani, że każdy poległy za wolność i niepodległość Ukrainy zasługuje na godne uczczenie pamięci, każde wydarzenie doby walk wyzwoleńczych powinno być oddzielnie zaznaczone w kalendarzu dat pamiętnych.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
