Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

„Wrzosowe miody” Nadiji Humeniuk

Слово Просвіти, №06 за 2020 рік

Wiktor PALYNSKYJ, m. Lwów 1. Spontanicznie na początku… Od razu, od samego początku czytania tej książki, rzuca się w oczy doborowo-naturalny autorski i wyraźnie zindywidualizowany język bohaterów. I to na tyle ewidentnie wyróżnia powieść Nadiji Humeniuk „Wrzosowe miody” („Klub simejnoho dozwillia”, Charków, 2019, 315 s.), że chce się o tym powiedzieć już teraz, nie zwlekając aż do jakichś konkretnych rozdziałów tego eseju. A ponadto pisarka posiada zdolność bardzo gęstego budowania swojej powieściowości, czyniąc kosztownym każde słowo i jednocześnie intuicyjnie pozbywając się zbędności oraz wątpliwych wykrętów w swoim literackim wypowiadaniu się. „Po trzech dobach parnej czerwcowej mżawki na niebie wreszcie czysto błysnęło… Sprężysta mleczna strużka światła popłynęła z niego w czarny kocioł nocy, stopniowo wyciskając z niego ciemność i czyniąc pierwszy biały rozczyn, z którego za godzinę lub dwie miał wyjść pogodny letni dzień”. Takie odczucie, że czytelnikowi otworzyło się nie tylko nowe widziadło, ale i jakiś niebieski wektor, dotąd w życiu przez niego niezauważony. „…Cienka wibracja dźwięków raz po raz kołysała gęsty mrok i przekazywała przezeń sygnały alarmu wyżej, wyżej, wyżej, aż tam, gdzie już blednął okrągły widnokrąg księżyca i ledwo-ledwo rumienił się horyzont”. „Wrzosowe miody” wlewają się w duszę, aby dbać o twoją przyjemność. Czytelniku i artyście (w najszerszym pojęciowym zakresie). Bo każdy z nas zasadniczo jest i jednym, i drugim. Dlatego refleksyjnie, twierdzę, reagujemy na podobne teksty. Nadija Humeniuk naprawdę zna się na miodach z wrzosu. 2. Myślisz?.. (samopytanie) „Aż… Nie, nie to, że ona całkiem nie lubiła takich księżycowych nocy. Tylko niepokojąco jej jakoś o tej porze, sama nie wie dlaczego, ale niepokojąco — mdłość w piersiach się rozlewa, dziwna tęsknota wszechświatowa serce ściska, żal chwyta za czymś, tak nieodgadnionym, nieosiągniętym, niepochwyconym, niewypitym do dna, a to nawet nie spróbowanym. I jeszcze ten niewyjaśniony, jakiś aż mistyczny strach, który zawsze wywołuje pełnia. …Zdawało się, że aż z Dymczynoho chutoru wrzosowy krzak świeci”. Cytuję, oczywiście, nieprzypadkowo. Pisarka, przy całej wyrazistości i konsekwencji linii fabularnej, mimo wszystko przede wszystkim stara się wytworzyć pewne mentalne środowisko dla swoich postaci; łączy je więzami widzialnymi-niewidzialnymi; wyszukuje możliwości przejawienia się właśnie w swojej niepowtarzalności; charaktery szczególne, kolorowe, co nazywa się wypielęgnowane przez autorkę. Zwyczajni ludzie, jak oto Domka Kałapusza, Dymka (taki przydomek we wsi Turyczach jej dali), — a jej charyzmy wystarczyłoby i dla stołecznej teatralnej primy. Właściwie tylko ona znała receptę wrzosowego miodu. Ale czy zagadka tutaj tylko w tym miodzie?.. Pewnie, ona po prostu wiedziała?.. I tego wystarczyło na całe pokolenia!.. Bo wiedźma… …Wydaje mi się, że autorka niespiesznie przygląda się swoim bohaterom tak, jakby chciała znaleźć wśród nich i samą siebie. Ale inną, doskonalszą, przenikliwszą… Z mistycznym widzeniem niewidzialnego. Możliwe, właśnie dlatego i bytowo-etnograficzne w książce nie-nie błyśnie błyskiem prawdziwej nieprzemijającej kosmiczności ludzkości. „Dziwne stworzenia — ludzie? …ich ziemskie życia”. …Tutaj zauważę tylko, że artystyczne odkrycia — najkosztowniejsze. Jestem pewien. 3. Co powiesz!?. Tutaj?.. (Do siebie) Niemało w powieści waży i dyskurs pamięci. Wątpię, by pisarka gdzieś oddzielnie celowo zaczerpnęła z naukowej, innej literatury, powiedzmy, elementy wiejskiego wesela lub świątecznych obrzędów oraz wielu wiejskich perypetii, przyprawiając je łaskotliwymi autentycznymi emocjami, wybuchowym humorem, czymś patriarchalno-nostalgicznym. Odważni bohaterowie nie po prostu, jak aktorzy, tworzą barwne obrazki, a żyją własnym żywym życiem (ta aliteracja umyślnie uświadamiana jest przeze mnie), napełniając nieustanną energią coś tak drogiego i poruszającego, ale już prawie zapomnianego, być może — z samych zakamarków pamięci rodu. Jak oto w obejściu Jasnyckich, gdzie „chata chodzi jak w tańcu”. Pisze się Humeniuk (lekkość i wrażliwość pióra) — dobrze odbierane przez czytelnika. ...I właśnie takich „mizanscen” — dosyć. Nadają się i do ponownego czytania... 4. Dogodzić sobie… …Są w powieściowym tekście N. Humeniuk i takie „okienka”: „A dziwna kobieta w słomkowym kapeluszu jeszcze kilka nocy śniła jej się, a potem zaczęła się zapominać, jakby za woalką się schowała”. Jeśli postrzegać te „miniatury” bezodniesieniowo, to one rzeczywiście przechodzą w jakieś surrealistyczne wizje ze swoim kolorytem niepowtarzalności i zmiennoświadomym sposobem istnienia. Zdradzają w osobowości autorki skłonność do ciągłego eksperymentu rozszerzania stylistycznych możliwości siebie innej. To — poszukiwanie, bez wątpienia interesujące dla czytelnika, jest nieprzypadkowe i wyjaśnialnie wywodzi się z rozdziału do rozdziału, a jest ich trzy: „Słodki miód marzycielstwa”, „Cierpki miód czułości”, „Słony miód samotności”. Więc nieczęsto skłaniając się do jednoznacznych definicji, a tym bardziej w tym przypadku, nie określałbym tekstu, powiedzmy, jakimś konkretnym sposobem artystycznego postrzegania świata. Raczej — to wielogłosowość, atrakcyjna właśnie swoją polifonicznością, wybredną obrazowością, która miejscami graniczy z poetycką. Próbami wszystko ogarnąć i poczuć. 5. Słowo o słowie …Z najważniejszego. Rozmyślam sobie, że powieść „Wrzosowe miody” Nadiji Humeniuk jest prawdziwym znaleziskiem dla akademickich leksykografów. Pisarka swobodnie, rozluźniona, stylowo pracuje ze słowem, włączając dialektalne, ustno-gwarowe, slangowe leksemy; słowa i konstrukcje składniowe z archaicznych i historycznych, w istocie niewyczerpanych zasobów językowych. Robi to lekko, zdawałoby się, żartobliwie. Chociaż czuję za tym porządną, szczerą pracę pisarską. Często musi wyjaśniać rzadko używaną leksykę, wynosząc ją, jak to przyjęte. Dzięki czemu książkowi smakosze nawet w Charkowie spontanicznie odbiorą i przyjmą takie słowowypełnione pojęcia, jak „kufer”, „żypołyty”, „bakun”, „lidawyj”, „marynarka”, „rower”, „hodzikalo”, „ocybenśkyj”, „mysnyk”, „sołtys”, „sabanyty”, „gandż”, „drubniak”, „bocjun”, „popława”, „bynda”, „dzyga”, „syduchy”, „cymus”... Ten szereg naprawdę może być bardzo długi. Chociaż w północno-zachodnich regionach część tego „słownika” i dzisiaj jest w aktywnym użyciu. …Korci coś takiego z miejscowej gwary postaci przytoczyć. Niekoniecznie aż tak wybiórcze; zwyczajne dla powieści: „Dubeniuky, mamy twoje, znaczy się, rodzina, na chutorze, o tam pod lasem, żyli. Teraz na nim twoja ciotka Chotynka — z Andrijem i z dwoma mniejszymi ich krempajami. Chutoru tego wojna nie dotknęła, to wszystko tak i zostało na miejscu. …Po wojnie ludzie wzięli się dalej chaty stawiać, oto ulica i wysznurowała się w pole, taka równiutka, jak bynda”. I w tym — cierpki miód. A, być może — i przede wszystkim. Słowo przecież… 6. Nieco z życiorysu W styczniu 1950 roku Nadija Humeniuk urodziła się. We wsi Onackiwci na Chmielniczyźnie. Z czasem ukończyła szkołę średnią, studium pedagogiczne w Chmielnickim. I jeszcze po jakimś czasie — pokonała dziennikarstwo na Lwowskim Uniwersytecie Państwowym imienia Iwana Franki. Długi okres była na pracy dziennikarskiej, w szczególności i w wołyńskiej gazecie obwodowej „Wicze”. Mieszka w Łucku. Obecnie — na pracy twórczej jako prozaiczka, poetka i publicystka (napisała i wydała około czterech dziesiątek książek). Nadiya Humeniuk (Lys) jest laureatką prestiżowych nagród literackich i konkursów. Świadomie nie wypisuję tej długiej listy uznania, licząc na to, że wnikliwy czytelnik z pewnością zajrzy do licznych źródeł „sieciowych” i bez większego wysiłku zaspokoi swoją ciekawość. Wspomnę jedynie, że jest zdobywczynią Grand Prix Międzynarodowego Konkursu Literackiego „Koronacja słowa” właśnie za powieść „Wrzosowe miody”. 7. W estetyce samotności …Pejzaż u Humeniuk to właśnie ten rzadki przypadek, kiedy „obrazek” czy „obraz” nie stanowi tła ani nie obramowuje akcji, nawet nie pogłębia jej psychologicznie, lecz jest pełnoprawnym bohaterem powieści, który uzupełnia i rozwija prawdziwe widowisko; nasyca je kolorytem i, co oczywiste, motywuje innych bohaterów do głębokich, niemal niepojętych uczuć i przeżyć, w szczególny sposób przemawia. Angażując obraz wizualny i coś jeszcze… — zawieszone, nieuchwytne. Zapewne właśnie dlatego tak bardzo chciało mi się zacytować cichy sam początek rozdziału „Słony miód samotności” (przypomnę, to trzeci rozdział powieści). „Zamieć taka, że świata białego nie widać. Wydaje się, że dom, porwany przez żywioł, oderwał się od fundamentów i niczym zagubiony w czasie statek kosmiczny krąży gdzieś pomiędzy niebem a ziemią. Bo za oknem ani budynków, ani drogi, ani ludzi, tylko srebrne błyski śniegu i przeciągłe wycie wiatru. Nawet cztery kawki, które zazwyczaj grzeją się przy willach ciągnących się długim sznurem przed dziewięciopiętrowcem, nie przyleciały na swoją codzienną wartę — najwyraźniej siedzą gdzieś wszystkie razem przy swoich gniazdach i nawet dziobów nie pokazują. Dokąd to Vika przepadła przy takiej pogodzie?” Właściwie bohaterka komunikuje się z kimś takim, co tym razem jest pewnym metaforycznym odbiciem samotności duszy w otoczeniu. Jednak uduchowionym. Wychodzi to wzruszająco. Wybrednie. Właśnie tak. …To więcej niż detal artystyczny. To uporczywe powieściowe „tkactwo”. Utalentowane. 8. I o tym Gdybym miał porównywać teksty N. Humeniuk ze sztuką, którą nazywa się plastyczną, to z pewnością wybrałbym grafikę. Ale polichromiczną, z bardzo gęstą kreską, rozległymi, dziwacznymi, kontrastowymi plamami-symbolami; bez jakichkolwiek najmniejszych luk białej kartki. Taka jest jej maniera stylowa. Wszystko mocno trzyma się kupy. Zbite do wysokiej gęstości. Szczególnie przejawia się to w drugim rozdziale powieści „Cierpki miód czułości”. Tutaj wszystko jest tak sztywno powiązane, że wydaje się, iż wyciągnij najmniejszy detal (niekoniecznie artystyczny, a zwykły narracyjny), a cała tekstura w jednej chwili się rozsypie. …Linie losu zarówno głównej bohaterki Bohdany (Dany), jak i Luby, Niny, Wiktorii, Sofii, Jana Zahurskiego, a nawet komisarza policji Josefa Lindowskiego, i co tu dużo mówić, wielu innych, drugoplanowych i trzecioplanowych postaci, są splątane kompozycyjnie w taki kłębek, że trudno go rozwikłać. Zresztą, chyba nie należy tego robić. Bo dzieło wymaga właśnie takiego konceptu tworzenia świata: bez luk, zapominalstwa, leksykalnych trzęsawisk… I to oczywiście pomaga w szeregu wyjaśnień, uzupełnień, przepowiedni, oczekiwań i odkryć. Nie na darmo stara, mądra Dymka przytacza biblijne: „Wszystko, co tajne, musi stać się jawne”. Wydaje mi się, że właśnie to „tajne” wyszukuje — wypisuje sama autorka powieści. …Zresztą — „kto pomnaża wiedzę, pomnaża i cierpienie” — również biblijne. (Możliwe, że stąd linia fabuły: siostry bliźniaczki, niby jakieś lustro. Czy nawet za-lustrze). 9. P.S. Wrzos — wiecznie zielony niski krzew o bardzo drobnych i licznych liściach oraz liliowo-różowych kwiatach. Kwitnie w lipcu-wrześniu. Rośnie w lasach sosnowych, rzadziej dębowo-sosnowych, w wilgotnych miejscach. Środek leczniczy. Ludowy. Nalewki przygotowują znający się na tym ludzie; farmaceuci wykorzystują. Goi rany. Przywraca funkcje stawów. …Czy doda to coś do powieści Nadii Humeniuk „Wrzosowe miody”?!. Sądzę, że nie. Przecież pisarka ma swój wrzos, swoje miody i swoje wyodrębnione światy. I te tajemnicze wrzosowo-miodowe obrysy są dla nas bardzo interesujące, bo leczą także rany duszy. Czytajcie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn