Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Profesor Chrystyna Bursztynska: „Ukraina ponad wszystko”

Слово Просвіти, №06 за 2020 рік

W Narodowym Uniwersytecie „Politechnika Lwowska” ujrzała światło dzienne. Przedmowa Chrystyny Bursztyńskiej. Książka rozpoczęła się materiałem o roli Macierzystej „Proświty”, utworzonej 8 grudnia 1868 roku, która przetrwała w Galicji do 1939 r., kiedy nadeszła bolszewicka nawała. Zważywszy na I wojnę światową i jej ciężkie skutki, „Proświta” działała niecałe 70 lat. I przez ten czas podniosła kulturę narodową kraju, świadomość narodu, sprzyjała patriotycznemu wyszkoleniu młodzieży, zajmowała się rozwojem instytucji gospodarczych. Lecz co najważniejsze — zwyciężyła moskalofilstwo. Kto nie jest zbyt zaznajomiony z historycznym rozwojem Galicji, może myśleć, że pod skrzydłami Austro-Węgier rozwijała się ona jak u Pana Boga za piecem. Przez polski ucisk, utopijne idee słowianofilskie, uświęcone berłem rosyjskiego cara, moskalofilstwo rozprzestrzeniło się na tyle, że opanowało nawet greckokatolicki kler cerkiewny. I. Franko ten okres w historii Galicji nazwał „czarną dziurą”. Założona „Proświta”, do której przed II wojną światową należało 15% dorosłej populacji Galicji, stała się „państwem Ukraińców w obcym państwie”. Nasza działalność bazowała na zasadach Macierzystej „Proświty”. Głównymi kierunkami stały się walka o państwo; utwierdzenie języka ukraińskiego — rozpowszechnianie jego nauczania i tworzenie zabezpieczenia naukowo-metodycznego; działania kulturalno-oświatowe, bo na Ukrainie kultura — to także polityka. W książce naświetlono nasz udział w Pomarańczowej Rewolucji oraz Rewolucji Godności, zbiórce środków w Politechnice na pomoc rodzinom Niebiańskiej Sotni oraz na potrzeby naszej armii w wojnie rosyjsko-ukraińskiej. Dobrą tradycją stała się opieka nad dziećmi rodzin Niebiańskiej Sotni oraz dziećmi z rodzin ubogich na święto św. Mikołaja. Na Ukrainie jeszcze w czasach imperialnych odrodzenie narodowe rozpoczęło się od imienia Szewczenki, w Politechnice — również od tego wielkiego imienia. Począwszy od 1988 r. przeprowadzamy Konkurs wśród studentów na najlepsze czytanie utworów T. Szewczenki lub poezji o nim. W naszym konkursie brali udział studenci Uniwersytetu im. Iwana Franki, Ukraińskiej Akademii Drukarstwa, uczniowie Pierwszego Ukraińskiego Gimnazjum Akademickiego. Ogółem — od 40 do 80 uczestników w różnych latach. W Politechnice, gdzie nasza działalność zawodowa bazuje na badaniach analitycznych, dobrze rozumieliśmy, że w państwie postkolonialnym kultura ukraińska musi stać się podstawą polityki narodowej. Bo tam, gdzie istnieje samoidentyfikacja ludności jako Ukraińców z rdzenną historią, językiem, kulturą, świat obcy (czytaj — „ruski mir”) nie przejdzie. A jeśli priorytetem staje się podświetlona informacyjnymi iluminacjami „kiełbasa”, to zdarzają się nieuniknione metamorfozy, w szczególności z wyborami prezydentów. Przypominam, jak wpajał L. Kuczma społeczeństwu frazę, że „idea narodowa nie zadziałała”. A jak ma zadziałać, jeśli naród po kolonialnym pobycie dopiero się formuje. Rozmowa z laureatką orderu Księżnej Olgi III stopnia Chrystyną Bursztyńską „Zaczęliśmy to rozumieć później…” — Pani Chrystyno! Jak Pani doszła do idei narodowej? — Od małego. Rodzina była patriotyczna. To mamy w genach i we krwi. Przez Jarosława Lemyka, bardzo jasnego człowieka, poznałam Irynę i Ihora Kałynciów. Nawet pytali mnie pewni „odpowiedzialni” ludzie, dlaczego zainteresowałam się poezją Ihora Kałyncia. Czyżby, mówili, nie rozumie Pani, że on jest drukowany za granicą? Wiaczesław Czornowił. Nieustannie stawaliśmy w jego obronie. Z Horyniem Mychajłem rozmawiałam — występował w Politechnice, jego credo było twarde, bezkompromisowe: „Każdy tworzy sobie drogę sam”. To była bardzo niełatwa epoka, która wymagała silnych, heroicznych ludzi. Poznałam też Opanasa Załywachę, który razem z Ałłą Horską, Hałyną Sewruk, Ludmyłą Semykiną i Hałyną Zubczenko stworzyli na 150-lecie T. Szewczenki witraż dla westybulu „czerwonego korpusu” Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki. Komisja uznała witraż za „nacjonalistyczny” i w przeddzień 9 marca 1964 roku go zniszczono. — Opanas Załywacha, ciekawa postać naszej kultury — jak on doszedł do działalności narodowej? — Urodził się na Charkowszczyźnie, w 1932 roku rodzina uciekła od Hołodomoru na Daleki Wschód. Uczył się w Leningradzkim Instytucie Malarstwa, Rzeźby i Architektury im. I. Riepina (a nie Riepina), skąd go relegowano za „zachowanie niegodne radzieckiego studenta” — nie przyszedł na spotkanie z kandydatem na deputowanego. A o ukraińskości zaczął myśleć, gdy uczył się w instytucie, i studentka ze Słowacji zapytała go: „A skąd jesteś? Do jakiej kultury należysz?”. To pytanie przewróciło jego duszę i on potem powiedział: „Zapragnąłem być Ukraińcem”. Bardzo kocham tego artystę, jego dzieła sztuki. Kiedy razem ze znanym lwowskim kolekcjonerem, przewodniczącym Klubu Inteligencji Greckokatolickiej Iwanem Hreczką gościliśmy u inżyniera W. Wolyckiego, bardzo poruszył mnie obraz na ścianie. To był Załywacha, jeszcze mało znany szerokiemu ogółowi. Tak trafiłam w zdumiewający świat Opanasa Załywachy z jego Skrobną Bogarodzicą, oświeconymi czumakami i kosmicznymi słonecznikami. Rozumiał, że ludzie, którzy poznają jego dzieła, szybciej zbliżą się do wspólnego kręgu narodowego. — Czy domyślali się wtedy ukraińscy naukowcy, że właśnie Moskwa nalegała na budowę Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej? — Zaczęliśmy wszystko rozumieć później, kiedy opublikowano materiały o Czarnobylu. Budować elektrownię jądrową na trzech uskokach geologicznych, na co wskazali w swoich wnioskach członkowie ekspertyzy inżynieryjno-geologicznej, było kategorycznie niebezpieczne. I, co znamienne, stacja była w bezpośrednim moskiewskim podporządkowaniu. To samo dotyczyło aparatu kierowniczego i kadr kierowniczych. Faktycznie Ukraina wpływu na stację nie miała, co po awarii doprowadziło do napiętych relacji moskiewskiego i kijowskiego wyższego kierownictwa partyjnego. I kiedy na żądanie Kremla i osobiście pierwszego sekretarza KC KPZR Michaiła Gorbaczowa partyjny kierownik ukraińskiego KC Wołodymyr Szczerbycki zmuszony był zorganizować pierwszomajową demonstrację, ukraińscy pisarze wystąpili z potępieniem systemu partyjnego. W czerwcu 1986 roku na zjeździe Związku Pisarzy Ołeś Honczar wystąpił z szeregów KPZR i oświadczył, że Czarnobyl zmienił pisarzy i ich stosunek do świata. — Przy okazji, jak Pani odnosi się do Michaiła Gorbaczowa, który obalił Związek? Z wdzięcznością czy z zastrzeżeniem? — Z zastrzeżeniem, oczywiście. Gorbaczow widział, czuł, że całe to gospodarstwo — ZSRR — rozpada się i dalej nie może istnieć. Zabrał się za jego reanimowanie. Ale główne zasady moskiewskiego imperium leczeniu nie podlegały. Działalność Gorbaczowa — to sposób na utrzymanie imperium, które już pękało w szwach. Przy okazji, Ołeś Honczar uważał, że Czarnobyl bardzo efektywnie przyczynił się do rozpadu Związku. Nawet wielu ukraińskich komunistów zobaczyło potworny system państwa, w którym żyli. — Jak udało się Wiaczesławowi Czornowiłowi stać się przywódcą ruchu narodowo-wyzwoleńczego? — Był człowiekiem niezwykle oddanym sprawie narodowej. Chociaż, niestety, nie zawsze potrafił (czy też — mógł) być dyplomatą. I nie zawsze potrafił zjednać sobie tych ludzi, którzy byli jego współmyślicielami, czyli bardzo przejmowali się sprawą narodową. „Bogaci ludzie — bogate państwo” — to było jego motto… Według słów Jarosława Pitki, obecnie przewodniczącego Lwowskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”: „Dysydenci nie mieli wystarczającej wiedzy w zakresie budowania partii i metodyki walki z takim wrogiem, jak Imperium Moskiewskie. Nie do końca rozumieli rolę KGB, gdyż jej adepci potrafili zmieniać taktykę, ale nigdy — strategię. Ta struktura miała i ma głęboki wpływ na cały świat. Słowem, nasi dysydenci byli nie tyle idealistami, co nie rozumieli teoretycznych podstaw budowania partii”. Weźmy choćby RUCH — a jakaż to była siła! „Kogo obdarowano darami, kogo utopiono we krwi...” (Ł. Kostenko) — W jakiej akcji protestu wzięła Pani udział po raz pierwszy — w Ludowym Ruchu Ukrainy czy w Kongresie Ukraińskich Nacjonalistów? — Pierwsza — kiedy we Lwowie 13 czerwca 1988 roku organizowała się „Proświta”. Druga — przy Uniwersytecie, kiedy odbywała się masowa obrona zasad Ukraińskiej Grupy Helsińskiej. — Kiedy Pani poczuła (zrozumiała), że Ukraina jednak stanie się niepodległa? — Wydawało się, że na to potrzeba dziesięcioleci, że Związek to mur, którego nie będzie łatwo zburzyć. Dużo czytaliśmy, w szczególności to, co przekazywano z rąk do rąk. Analizowaliśmy utwory. Spieraliśmy się. Może powiem myśl heretycką, ale straszna rosyjsko-ukraińska wojna naszych dni część zdenacjonalizowanych Ukraińców przywróciła do wspólnego domu narodowego. „Bo przecież poważne ruchy narodowe zaczęły się od słowa Szewczenki…” — Kto komu bardziej pomagał: Jurij Rudawśkyj — rektor Politechniki — „Proświcie”, czy „Proświta” — rektorowi w jego głębokiej ukrainocentrycznej działalności? — Wzajemnie. To był bardzo wykształcony człowiek. Dobrze znał literaturę ukraińską, historię ukraińską, czego brakowało wielu. Pamiętam, zorganizowaliśmy akademię na 100-lecie urodzin Jurija Łypy w 2000 roku. Jurij Rudawśkyj uważnie śledził realizację scenariusza Akademii, rozmyślał o znaczeniu „Doktryny Czarnomorskiej” dla geopolityki Ukrainy. Rektor sprzyjał temu, aby na Radzie Naukowej uniwersytetu zatwierdzono „Program utwierdzenia języka ukraińskiego”, który opracowali członkowie Towarzystwa „Proświta” i etapami odpowiadali za jego realizację. W zrusyfikowanym Instytucie Politechnicznym nie było to proste. Niektórzy dosłownie rzucali wskazówkami metodycznymi napisanymi w języku ukraińskim. Znacząca w Politechnice była działalność skierowana na wypracowanie norm naukowo-technicznych, skupiona w utworzonym Komitecie Technicznym standaryzacji terminologii naukowo-technicznej. Przede wszystkim wielki wkład w tę sprawę wnieśli wykładowcy Andrij Zeliznyj, Marija Hanitkewycz, Wołodymyr Perhacz, Bohdan Rycar, Wołodymyr Łytynśkyj i inni. — A pojawienie się w Politechnice wydawnictwa — czyj to pomysł? — No oczywiście — Jurija Rudawśkiego. Bo rozumiał, że bez podręczników, słowników terminologicznych, bez nauczania w języku ukraińskim pełnowartościowe funkcjonowanie Politechniki jest niemożliwe. Z czasem wydawnictwo stawało się coraz bardziej znaczące — obecnie wydaje do 100 i więcej podręczników rocznie. A to już zasługa rektora Jurija Bobała. W tamtych czasach konferencje terminologiczne były bardzo potężne, gromadziły specjalistów z całej Ukrainy. Początkowo konferencjom przewodniczył Wołodymyr Perhacz, a obecnie — Bohdan Rycar. A ponadto — wygłaszano referaty o znaczącym wydarzeniu lub o wybitnej osobistości, której jubileusz obchodzono. — Pani również brała aktywny udział w prowadzeniu tych konferencji? — Tak. W 2018 roku przygotowałam referat o Macierzystej „Proświcie” — jak zwyciężyła moskalofilstwo, co zainteresowało uczestników ze wschodnich obwodów Ukrainy. — Co Pani powie o wieczorach poświęconych poezji Ihora Kałyncia? — Były dwa. Do pierwszego z nich nawet napisałam scenariusz i miałam słowo wstępne. A jego pierwszy tomik — „Wogoń Kupała”, znałam prawie na pamięć. A w ogóle ukraińscy poeci nabierali potrzebnego ducha we Lwowie: Wasyl Symonenko, Iwan Dracz, Wasyl Stus, Mykoła Winhrawonśkyj. Dla mnie wszyscy dysydenci to bohaterowie. Dobrze rozumieliśmy wagę poety w naszej kulturze, jak i to, do czego zdolna jest obca władza: „pomogli” opuścić ten świat Wasylowi Symonence, zamordowali, już w czasach pieriestrojki, Wasyla Stusa, no i do śmierci Wiaczesława Czornowoła — och, jak wiele „haczyków”. Wasyl Symonenko po pobycie w naszym mieście napisał wiersz „Ukraiński lew”. Często bywał we Lwowie Mykoła Winhrawonśkyj. Ostatni raz — we wrześniu 2003 r. Żył tym, że ożywiał „naszą do śmierci porąbaną literaturę” i pracował dla tej części ludzi, która „zdaje sobie sprawę z tego, do jakiego narodu należy”. — Co może Pani powiedzieć o rodzinach Potiaków czy Zełenczuków, którzy są w Kryworówni? — Z trzeciego pokolenia Hannusia Zełenczuk — dyrektor muzeum Iwana Franki w Kryworówni. A ogólnie — to działające, szlachetne huculskie rodziny. — Czym zapadł Pani w pamięć konkurs fotograficzny gazety Politechniki — „Audytorium”? — Pamiętam, że fotografie zawsze były albo na poziomie duchowym, albo wysokoprofesjonalne. Bardzo wspierał tę sprawę niezapomniany Wasyl Pyłypjuk, znany na świecie fotokunstysta. To była dobra sprawa, studentów zachęcano nagrodami, także — od „Proświty”. — Pani, pisząc o Irynie Farion, tak wyraziła swoją opinię: „Być ukraińskim filologiem w państwie ukraińskim, w tym, które mamy, jest bardzo niełatwo”. Oczywiście, odpowiada to rzeczywistości. A jeśli te słowa przeczytają uczniowie czy studenci — i nie pójdą studiować na ukraińskich filologów? — Kto ma w sobie siłę i hart — ten obowiązkowo zostanie filologiem. W końcu „Proświta” zawsze stawała w obronie Iryny Farion — tej wybitnej postaci naszej kultury. Bardzo lubię jej naukowe podejście do analizy postaci literackich czy historycznych, jej umiejętność dostrzegania tego, co najważniejsze, analizowania w sposób niebanalny. To talent od Boga i od samodoskonalenia. — W co Pani wierzy? — W Ukrainę. Ukraina — ponad wszystko. — W 2009 roku Jarosław Daszkewycz powiedział mi: „Wyciągnąć nasz naród z bagna można tylko nacjonalizmem”. Zgadza się Pani? — Absolutnie. Bez nacjonalizmu nie mielibyśmy państwa. Bo przecież poważne ruchy narodowe zaczęły się od słowa Szewczenki. Szewczenko — to człowiek zesłany nam przez Boga! Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK, m. Lwów książka wspomnień, refleksji, dokumentów, fotografii „Towarzystwo, które zmieniło Politechnikę”, poświęcona 150-leciu Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki i 30-leciu jego działalności na Politechnice Lwowskiej. Opracowanie i redakcja — Jarosława Wełyczko, główny redaktor wydawniczy, przewodnicząca komisji informacyjnej Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki (obecnie — „Proświta”) od 1988 roku, zasłużony pracownik oświaty, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy; pod redakcją ogólną Chrystyny Bursztynśkiej — profesor katedry fotogrametrii i geoinformatyki Instytutu Geodezji, doktora nauk technicznych, od 1990 roku — przewodniczącej Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki (obecnie — „Proświta”) Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”. Proponujemy uwadze czytelników rozmowę z profesor Chrystyną Bursztynśką o książce „Towarzystwo, które zmieniło Politechnikę”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn