Strona · s. 12strona oryginału ↗
Prawie na palcach Jewhen CHYKALENKO
Слово Просвіти, №06 за 2020 рік
Mychajło SŁABOSZPYTSKYJ Moje odkrycie Jewhena Chykalenki nastąpiło dopiero wtedy, gdy w Toronto pisałem książkę o Petrze Jacyku „Ukrainiec, który odmówił bycia biednym”. Od Jacyka usłyszałem po raz pierwszy sentencję Chykalenki o tym, że łatwo kochać Ukrainę do głębi duszy, a trudniej kochać do głębi własnej kieszeni. Dowiedziawszy się, że nie czytałem „Wspomnień” Chykalenki, Jacyk chętnie podarował mi to wydanie. Przy tym powiedział, że w ukraińskim duchowym Panteonie wielkiemu mecenasowi i działaczowi kulturalnemu Jewhenowi Charłampijowyczowi Chykalence należy się jedno z najbardziej zaszczytnych miejsc. Czytałem te wspomnienia jak powieść historyczną. Wyczerpujące charakterystyki ludzi, którzy dawno odeszli w historię. Najbardziej nieoczekiwane wątki z ukraińskiego życia pod rosyjsko-imperialnym jarzmem, kiedy wszystko, co ukraińskie, było pod oficjalnym lub nieoficjalnym zakazem. Czy warto podkreślać, że to bezcenna lektura także dla historyków, filologów, biografów, etnografów, wreszcie dla wszystkich, którzy nie są obojętni na naszą przeszłość, w której dla naszego ogółu wciąż jest tak wiele nieznanego?! Wtedy przeczytałem wszystko, co mogłem znaleźć, o ukraińskiej dobroczynności i o mecenasach. Z czasem na tym materiale napisałem książkę szkiców „Ukraińscy mecenasi”, gdzie opowiedziałem o Ostrogskich, Halszce Hulewiczównie, Petrze Konaszewiczu-Sahajdacznym, Petrze Mohyle, Iwanie Mazepie, Mychajle Mykłaszewskim, Cyrylu Rozumowskim, Ołeksandrze Bezborodce, Dmytro Truszczyńskim, Hryhoriju Hałahanie, Ołeksandrze Polu, Jelyzawecie Myłoradowycz, Charytonenkach, Tereszczenkach, Brodskich, Symyrenkach, Chanenkach, Tarnowskich, Wołodysławie Fedorowyczu, Pawle Potockim, Andrzeju Szeptyckim, a także — chyba najdokładniej — o Jewhenie Chykalence. Jeszcze przed wyjściem książki (było to ogólnie drogie, prezentowe wydanie) otrzymałem od radia propozycję prowadzenia autorskiej audycji „Ukraińscy mecenasi”. Po kilku audycjach o Chykalence był taki telefon: — To do pana dzwoni Jewhen Chykalenko… Mało co się nie zirytowałem: jaki Jewhen Chykalenko? Kto to sobie ze mnie żartuje? Wtedy to było jak swoista infekcja: ludzie jakby zawzięli się grać w jakąś dziecinną grę, wymyślając nieoczekiwane wątki i mistyfikując na różne sposoby. Więc byłem święcie przekonany, że próbują mnie wciągnąć w coś podobnego. — Co za Jewhen Chykalenko? — gniewnie zapytałem. — Właśnie Jewhen Chykalenko, — odpowiedział mi nieco przygłuchy głos ze słuchawki. — Jewhen Iwanowycz jestem. Wnuk Jewhena Charłampijowycza. Tak właśnie zaczął się dla mnie wnuk wielkiego mecenasa. Po kilku dniach już wypytywałem swojego dobrego znajomego Mykołę Cymbaluka o Jewhena Iwanowycza. Jak się okazało, przyjaźnią się, a Cymbaluk nawet radził się Chykalenki, pielęgnując piękną ideę odrodzenia gazety „Rada”, która nie tylko była drogim dzieckiem Chykalenki, ale i niezwykle ważnym projektem narodowym. Niestety, historia gazety ułożyła się dramatycznie. Po pierwsze, nie wsparli jej ani środkami na cele charytatywne, ani masową prenumeratą ci, którzy pozycjonowali się jako szczerzy patrioci. Nie pospieszyli solidaryzować się z sztafetą Chykalenki, zaświadczając tym, że są oddani ukraińskiej sprawie „do głębi kieszeni”. Cymbaluk — być może pierwszy z zachwyconych wielbicieli imienia Chykalenki, kogo spotkałem wtedy na Ukrainie. I oto — Jewhen Iwanowycz. Krępy, nieco otyły, okrągłolicy, z uważnym spojrzeniem oraz równą, spokojną mową. A poza tym nie można od razu nie poczuć jego nieudawanej życzliwości.
Ile byśmy ze sobą nie rozmawiali i ile bym nie obserwował jego relacji z ludźmi, ani razu nie widziałem, żeby wybuchnął lub podniósł głos. Kiedyś zapytałem go: „Wyczytałem, że Jewhen Charłampijowycz potrafił się zagotować, „pokazać charakter”, a pan jest miłujący pokój i łagodny — jakby nie jego wnuk”. A on odpowiedział: „Ja również potrafię zagotować się wewnątrz, ale życie nauczyło mnie nie popuszczać sobie, tak właśnie wyrobiła się maniera niepoddawania się emocjom, stało się znacznie łatwiej komunikować z ludźmi”. Ucieszył się, gdy Liga Ukraińskich Mecenasów ustanowiła nagrodę imienia Jewhena Czykałenki, która przyznawana jest za mecenat. Jest to jedyne odznaczenie o takim charakterze na Ukrainie i w diasporze. Na corocznych zebraniach Ligi omawiane są kandydatury dobroczyńców (niepodważalny warunek — aby nie byli członkami Ligi), analizowany jest zakres i charakter ich działań dobroczynnych. Bierze się pod uwagę również tak istotną okoliczność: czy dobroczynność nie jest podyktowana merkantylnymi motywami, jak, powiedzmy, przekupywanie wyborców w celu uzyskania ich głosów w wyborach lub coś podobnego. Nie będę wymieniał tutaj imion tych, których kandydatury do tytułu laureatów nagrody zostały odrzucone właśnie z takich powodów. Ale wymienię kilku z tych, którzy zostali laureatami, a ten wybór zaaprobował również Jewhen Iwanowycz, który za każdym razem skrupulatnie podchodził do kandydatów na laureatów. Był realistą, bo wiedział, że na Ukrainie sprzedaje się stanowiska, dyplomy wszystkich uczelni i wszystkie nagrody. Takim specyficznym państwem dzisiaj jesteśmy. Z nielicznymi wyjątkami, typowa bananowa republika. A zatem, nasi laureaci nagrody imienia Jewhena Czykałenki. To Wołodymyr Kaszycki z Polski, Marjan Kocz ze Stanów Zjednoczonych, Stanley Peterson (czyli Bohdan Patyk) oraz Stepan Petelycki z Kanady, ks. Iwan Szewciw z Australii, Ołeksandr Słobodian, Hryhorij Husejnow, Wiktor Korsak z Ukrainy. Oczywiście, podczas wszystkich naszych spotkań z Jewhenem Iwanowyczem rozmawialiśmy o drzewie rodu Czykałenków. Ja, przeczytawszy o mecenasie wszystko, co wtedy było dostępne, miałem wiele pytań do Jewhena Iwanowycza, który u siebie w domu stworzył małe muzeum Czykałenków, zgromadziwszy tam to, co udało mu się znaleźć z rodzinnych relikwii. Było całkiem sporo fotografii, książek, czasopism, listów. Czykałenko-wnuk zmuszony był przyjmować na siebie rolę przewodnika przez czas i wydarzenia, w których znajdowali się Czykałenkowie. Wypytywałem Jewhena Iwanowycza, jak i kiedy dowiedział się, że jego nazwisko Czykałenko jest szczególne i co za nim stoi. Opowiadał, że ojciec początkowo chronił syna przed historią rodu. I dopiero w czasach chruszczowowskiej „odwilży” Iwan Jewhenowycz szczegółowo opowiedział o dramatycznym losie swojego ojca. Te pojedyncze fakty, które już znał Jewhen, po tym ułożyły się w całościowy obraz. Okazuje się, że radzieccy historycy i quasi-literaturoznawcy, pisząc o relacjach Kociubynskiego i Czykałenki, rzucali na mecenasa brudne oszczerstwa, powielając kłamstwa w tym duchu, że ziemianin Czykałenko rzekomo prześladował pisarza-demokratę, oferując mu pieniądze (nawiasem mówiąc, było to cenne wsparcie dla Kociubynskich, którzy mieli złożone problemy finansowe!); jakoby Czykałenko chciał skierować twórczość pisarza w zupełnie inne koryto. Kiedy Jewhen jako uczeń przeczytał to w podręcznikach, to miał coś w rodzaju zagubienia. Ojciec na jego pytania to odpowiadał coś ogólnego, to zagadkowo mówił: jakoby kiedyś wszystko zrozumiesz. I oto na Jewhena niemal zwaliło się: Jewhen Charłampijowycz był jednym z niewielu, którzy finansowali ukraiński ruch kulturalny — i nie tylko kulturalny. W 1918 roku był pretendentem na stanowisko hetmana Ukrainy. Ale zdecydowanie odmówił tego zaszczytu, bo uważał, że hetmanem musi być człowiek wojskowy i z odpowiednią genealogią. Jewhen ze zdziwieniem i zachwytem podróżował przez historię rodu. Przyznawał: od tamtej pory w jego duszy jakby coś się zmieniło. Jakby nieoczekiwany promień światła oświetlił jej najdalsze zakamarki. Opowiadał: długo myślał nad takim faktem. Podczas rewolucji chłopi wszędzie i powszechnie rozgrabiali i palili pańskie majątki. (Mnie wtedy od razu przypomniała się historia majątku Wiaczesława Łypynskiego na ziemi humańskiej, barbarzyńsko zniszczonego i zabitego tam zarządcy jego — z goryczą i obrazą na prosty lud pisał o tym Łypynski). A majątku Czykałenki w Kononiwce na Czerkaszczyźnie chłopi nie tknęli. Mieli oni szczególny stosunek do pana Czykałenki — zasłużył sobie na to swoją dobroczynnością i ludzkością. Naprawdę wyjątkowy przypadek. Trzeba było być Jewhenem Charłampijowyczem, żeby na to zasłużyć. Dociekliwy Wołodymyr Panczenko nie mógł nie przeprowadzić wywiadu z Jewhenem Iwanowyczem, kiedy go poznał. Przeczytuję ten wywiad, który był w gazecie „Deń”. „Dziadek zmarł 10 lat przed moimi narodzinami, w 1929 roku. Ale jego obraz wyłania się w mojej świadomości dość wyraźnie. Przede wszystkim dzięki opowieściom. Oprócz ojca, o Jewhenie Charłampijowyczu opowiadali mi przyjaciele Lewka Jewhenowycza (mojego wuja), opowiadał profesor Szarlemań — zmarł w Kijowie gdzieś w 1963—1964 r. Był jeszcze wśród naszych znajomych syn Fedora
Matuszewskiego, też Fedir. Jego ojciec swego czasu kierował redakcją „Rady”. A pewnego razu gościł u mnie dziadkowy woźnica z Kononówki. Przyjechał i mówi: „Zbieram się do umierania, chcę się pożegnać…”. Dziadek był wysoce porządnym i uczciwym człowiekiem. Umiał dotrzymać słowa. Pewnego razu przyszedł do niego kupiec pszenicy. A Jewhen Charłampijowycz już obiecał ją innemu, nawet o cenę się umówili. I choć nowy kupiec płacił dwa razy więcej, namówić dziadka mu się nie udało. Ten stał na swoim: „Przecież obiecałem człowiekowi…”. Bardzo nie lubił kłamstwa”. Już w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku pojawiła się kwestia przeniesienia prochów Lewka Jewhenowycza na Ukrainę. Zwrócono się z tym do Kononówki. Trudno mi uwierzyć, że moi ziomkowie okazali się zwykłymi prostakami: mówiąc, że nie mamy nic przeciwko, przenieście, ale wszystko to róbcie na własny koszt. Tak oto odwdzięczono się Czykałenkom za dobroczynność Jewhena Charłampijowycza. Kiedy zaś z tym samym zwrócono się do Pereszor, to tam tylko zapytali: „Na kiedy to planować?”. Jewhen Iwanowycz był tam z ciotką Oksaną Czykałenko-Lyntwarową i jej córką Marianną, które przyjechały z Nowego Jorku, i witało ich ponad dwa tysiące ludzi. Cała wieś wzięła udział w przeniesieniu prochów najstarszego syna Jewhena Charłampijowycza. Różni ludzie mieszkają na Ukrainie. Tutaj nie ma o czym dyskutować. Jewhen Iwanowycz niechętnie mówił o Kononówce. Twarz jego przy tym stawała się posępniejsza. Dowiedziałem się, że on nigdy tam nie dotarł, chociaż jest to o połowę bliżej niż Pereszory. Bywały przypadki, że Jewhen Iwanowycz nie chciał mówić o jakichś epizodach z życia dziadka. Jednym z nich było jego rozwiedzenie się z żoną i stosunki ze stryjeczną siostrą Julią oraz reakcja na to synów i córek, kiedy między nimi a ojcem zapanowało chłodne wyobcowanie. Nie wiem, co on przy tym czuł i myślał, ale ten temat był dla niego całkowicie nieprzyjemny. Nawet raz wyrzucił mi, że w swojej audycji radiowej o Czykałence poświęciłem mu zbyt wiele uwagi. Mówiąc, że trzeba było powiedzieć tylko między innymi. I dopiero kiedy przypomniałem mu, że i on, i ja mamy za sobą rozbite małżeństwa, to – podoba się to nam czy nie podoba, ale to rzeczywistość – trzeba się z tym liczyć i przyjmować tak, jak jest. I nie trzeba z wielkiego człowieka robić całkowicie świętego. On sam zaprotestowałby przeciwko swojej beatyfikacji. Po tym Jewhen Iwanowycz już nie reagował na ten temat tak drażliwie. Pytałem: jak mu się żyło z tak odrażającym dla czasów radzieckich nazwiskiem? Opowiadał: jego ojciec – najmłodszy z trzech synów mecenasa. Lewko – znany archeolog i sekretarz Ukraińskiej Centralnej Rady, od 1919 roku zmuszony był wyjechać na emigrację. Wykładał na Praskim Ukraińskim Wolnym Uniwersytecie. Był doktorem filozofii. Po drugiej wojnie światowej znalazł się w USA. Zmarł tam w 78. roku życia w 1966, a w 1998 urnę z jego prochami przy aktywnym udziale Jewhena Iwanowycza przeniesiono do wsi Pereszory, gdzie swego czasu był majątek Czykałenków. Drugi syn Petro miał nadzwyczajne zdolności lingwistyczne. Władał ośmioma językami. Został zmobilizowany w czasie pierwszej wojny światowej. Doznał niewoli. Także był w Centralnej Radzie, pełnił rolę sekretarza premiera URL Wsewołoda Hołubowycza. Dalej on – sekretarz ambasady URL
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
