Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Iwan Bryk i Julian Dzerowycz — ostatni prezesi Macierzystej „Proświty”

Слово Просвіти, №06 за 2020 рік

Maria PAWLUK, Olga MANIUK, zjednoczenie rejonu halickiego m. Lwowa WUT „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. Iwan Stanisławowycz Bryk — ukraiński uczony, slawista, filolog, historyk, pedagog, działacz społeczny, członek rzeczywisty NTSz, prezes Towarzystwa „Proświta” w latach 1932—1939. Urodził się 8 lipca 1879 roku w m. Ustrzyki Dolne (obecnie Polska). Uczył się w Gimnazjum w Przemyślu (1891—1898). Wyższe wykształcenie zdobywał na uniwersytetach we Lwowie (1898—1901), Lipsku, Pradze (1901—1902), Wiedniu (1902—1903). Studiując we Lwowie nauki humanistyczne, brał aktywny udział w działalności „Akademickiej Hromady” oraz „Kółka Naukowego”, które działało przy uniwersytecie. W Pradze podczas studiów założył „Ukraińską Hromadę”, publikował w „Zapiskach NTSz”. Na Uniwersytecie Wiedeńskim obronił pracę doktorską z filozofii. Po powrocie do Lwowa pracował jako wykładowca języka i literatury ukraińskiej w ukraińskich i polskich gimnazjach, profesor Lwowskiego Uniwersytetu Tajnego. W czasie I wojny światowej podczas obrony Przemyśla trafił do rosyjskiej niewoli. Powrócił w 1918 roku, pracował w sekretariacie formacji wojskowych, kierował wydziałem intendentury. Razem z działalnością pedagogiczną wiele uwagi poświęcał pracy społecznej. Od 1906 roku — sekretarz i dyrektor kancelarii „Proświty”, jeden z organizatorów i sekretarz Pierwszego Kongresu Oświatowo-Gospodarczego w 1909 r. Pod jego redakcją Towarzystwo wydało „Księgę Pamiątkową Kongresu” (1910). Podczas aresztowania oraz po śmierci Iwana Kyweliuka w latach 1919—1923 I. Bryk pełnił obowiązki prezesa „Proświty” do czasu wyboru na to stanowisko M. Hałuszczynskiego. Szczególną zasługą I. Bryka jest nawiązanie międzynarodowych kontaktów „Proświty”. W 1929 r. reprezentował Towarzystwo na zjeździe Światowego Związku Edukacji Dorosłych w Cambridge. W 1932 r. Iwana Bryka, który w tym czasie obchodził 25-lecie nieprzerwanej pracy w Głównym Wydziale „Proświty”, wybrano na prezesa Towarzystwa. Początek lat 30. XX w. zaznaczył się w historii Europy jako okres ciężkiego kryzysu gospodarczego. We Wschodniej Galicji ciężka sytuacja ekonomiczna chłopstwa doprowadziła do masowej migracji z kraju i, w konsekwencji, do upadku życia kulturalnego regionu. Z powodu braku ludzi zamykano czytelnie, biblioteki, a nawet filie Towarzystwa. Gwałtownie malały nakłady książek wydawanych przez „Proświtę”. Według stanu na 1931 rok bilans finansowy Towarzystwa był ujemny. W Galicji kryzys gospodarczy zbiegł się z drugą falą antyukraińskich wystąpień ze strony polskich szowinistów. Dochodziło do pogromów w pomieszczeniach prawie wszystkich ukraińskich organizacji. Skomplikowały się warunki istnienia ukraińskich szkół. Takim był początek prezesury I. Bryka w Towarzystwie. Wyjść z ciężkiej sytuacji gospodarczej „Proświta” mogła tylko dzięki zwiększeniu sprzedaży swoich wydawnictw, które we wszystkich czasach były i pozostawały najbardziej stabilnym źródłem jej dochodów. W związku z tym w 1932 roku komisja rewizyjna sporządziła „Projekt środków dla poprawy planowania pracy i kancelarii księgarni „Proświty”. W 1932 r. po raz pierwszy ukazał się katalog-cennik księgarni „Proświty”, w którym pokazano wszystkie wydawnictwa będące w sprzedaży. Przy księgarni otwarto punkt wypożyczania książek z niską opłatą za korzystanie z literatury. Od 1933 roku Towarzystwo wydaje i bezpłatnie rozsyła „Spisy zalecanej literatury dla czytelni” w związku z ciągłymi nowinkami cenzuralnymi ze strony polskich władz. Obecność świeżo zakazanej literatury w czytelni była powodem do zakazu jej działalności. Daremnymi były starania skierowane na uzyskanie pożyczki narodowej od miejscowego Sejmu. Główny Wydział decyduje powierzyć rozpowszechnianie ukraińskiej książki kolporterom z wypłatą im 25 procent od uzyskanej sumy. Przełomowym momentem w działalności Towarzystwa stało się przyjęcie planu wydawniczego na 1934 rok. „Proświta” uzupełnia wydawanie miesięcznych książek 3—4 ark. wyd. na koszt funduszu „Uczcie się, bracia moi...”, zaplanowano wydawanie kwartalnie książki z serii „Biblioteka Popularnonaukowa”. Tematycznie nowa seria obejmowała wszystkie dziedziny wiedzy, w pierwszej kolejności — ukrainoznawstwo. Trwa wydawanie czasopisma „Życie i wiedza”. Członkom Towarzystwa i organizacjom, które kupowały wydawnictwa „Proświty”, udzielano znacznego rabatu handlowego. Zmienia się tematyka miesięcznych książek. Oprócz historycznych pojawiają się książki z geografii, przyrodoznawstwa, o walce narodów o samostanowienie. Wieczory tematyczne były i pozostały jedną z głównych form pracy oświatowej wszystkich ukraińskich towarzystw. Niedrogie partytury utworów ukraińskich kompozytorów-klasyków (Mykoły Łysenki, Ostapa Nyżankowskiego, Filareta i Mykoły Kolessów) cieszyły się wielkim popytem i zapewniały dochód „Narodowemu Wydawnictwu Muzycznemu”, stworzonemu przez „Proświtę” w 1935 roku. W 1932 roku została wznowiona Specjalna Komisja Łemkowska (stworzona jeszcze w 1911 r.) w celu objęcia działalnością kulturalno-oświatową ukraińskiej ludności Łemkowszczyzny. Rozszerzyć swoje wpływy na region karpacki „Proświta” zdołała tylko w latach 1932—1936, wnosząc tam wielki wkład w likwidację masowego analfabetyzmu ludności i podniesienie ich świadomości narodowej. Prywatny księgarz Iwan Tyktor na koszt filii „Proświty” wydaje czasopismo periodyczne „Nasz Łemko”. Staraniami tej komisji nawiązano stosunki ze „Związkiem Ochrony Łemkowszczyzny”, stworzonym przez ukraińskich emigrantów w USA. W 1936 roku ukazuje się w 6-tysięcznym nakładzie książka „Proświta — Huculszczyźnie”, która rozprowadzana była na huculskiej ziemi za symboliczną opłatą — 0,5 złotego. Niezmiennym popytem cieszą się coroczne Kalendarze „Proświty”. Sytuacja materialna stopniowo stabilizuje się w latach 1936—37. Jednak od 1936 do 1939 roku polskie władze zakazały działalności 135 czytelni. Na ziemiach północno-zachodnich (Wołyń, Chełmszczyzna, Polesie, Podlasie) nie pozostała żadna z sześciuset czytelni „Proświty”. W 1938 roku Główny Wydział Towarzystwa powraca do planu urzeczywistnienia swojego najskrytszego marzenia — otwarcia we Lwowie Instytutu Oświaty, który kształciłby niezbędne kadry do pracy oświatowej, „gdzie inteligentna młodzież przygotowywałaby się do codziennej pracy dla narodu”. Lecz czasu na realizację tej idei już nie było — Europę ogarnia wojenna zawierucha. Na ostatnim walnym zgromadzeniu Macierzysta „Proświta” zebrała się 8 czerwca 1939 roku. Na prezesa wybrano Julijana-Kornyla Dzerowycza, który kierował nią do września 1939 roku. Julijan-Kornyl Ihnatijowycz Dzerowycz — galicyjski pedagog, działacz kościelny i oświatowo-kulturalny, mecenas, ostatni prezes Macierzystej „Proświty”. Urodził się 3 stycznia 1871 roku w rodzinie kapłańskiej we wsi Smilne (obecnie rejon brodzki w obwodzie lwowskim). Egzamin dojrzałości złożył w lwowskim gimnazjum w 1889 roku. Wykształcenie teologiczne zdobył w Greckokatolickim Seminarium Duchownym oraz na wydziale teologicznym Uniwersytetu Lwowskiego. Studiował filologię niemiecką w latach 1893—1895 na Uniwersytecie Wiedeńskim. W latach 1913—1918 wykładał katechetykę na Uniwersytecie Lwowskim; w latach 1918—1919 wchodził w skład Ukraińskiej Rady Narodowej ZURL. Od 1928 roku docent, a od 1930 roku — profesor Greckokatolickiego Seminarium Duchownego we Lwowie. Był aktywnym członkiem Towarzystwa „Proświta”, „Ridna Szkoła”, „Świętego Andrzeja” i innych, redaktorem czasopism kościelnych, autorem prac o tematyce pedagogicznej i religijnej. Jeden z organizatorów Pierwszego Ukraińskiego Kongresu Pedagogicznego we Lwowie w 1935 roku. Członek Głównego Wydziału „Proświty” w ostatnich latach. W 1938 roku prowadził nabożeństwo podczas uroczystego poświęcenia jubileuszowego sztandaru „Proświty” w Soborze św. Jura we Lwowie. Zmarł J. Dzerowycz podczas okupacji niemieckiej w Wiedniu 8 kwietnia 1943 roku. Pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie w grobowcu rodzinnym. We wrześniu 1939 roku Zachodnia Ukraina została podzielona między Związek Radziecki a hitlerowskie Niemcy, w wyniku czego od Ukrainy oderwano Chełmszczyznę, Łemkowszczyznę, Nadsanie, Brześczyznę, Podlasie, Naddniestrze. Reżim bolszewicki nie wybaczył „Proświcie” jej wyjątkowej roli w budzeniu świadomości narodowej Ukraińców Galicji, którzy zdobywali umiejętności cywilizowanego gospodarowania, pozbywali się ciemnoty, przyłączali się do osiągnięć kultury światowej i czystych źródeł tradycji narodowych. Jesienią tego samego roku bolszewicy zlikwidowali Towarzystwo „Proświta”. Zamknięto i w większości przypadków zniszczono praktycznie wszystkie istniejące wówczas ukraińskie organizacje kulturalne, naukowe i gospodarcze. Część uczonych została poddana represjom. Chyba największą stratą dla kultury ukraińskiej było zniszczenie ogromnej liczby ukraińskich książek, rękopisów, materiałów archiwalnych. Tysiące działaczy, aktywistów, członków Towarzystwa „Proświta” uwięziono w więzieniach i obozach GUŁAG-u, zesłano w syberyjską tajgę, stepy Kazachstanu, zabito podczas masowych rozstrzeliwań w 1941 roku. 30 czerwca 1941 roku właśnie z balkonu budynku Towarzystwa „Proświta” kierownictwo OUN ogłosiło odrodzenie państwowości Ukrainy. Lecz hitlerowscy okupanci, podobnie jak bolszewicy, szybko zlikwidowali wszelkie próby rozwoju ukraińskiego życia politycznego i kulturalnego. Od tego czasu Towarzystwo „Proświta” istniało tylko poza granicami Ukrainy, gdzie ukraińscy emigranci świętowali jego stuletni jubileusz. „Proświta” odrodziła się w Niepodległej Ukrainie, właśnie we Lwowie, początkowo jako Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, które później przemianowano na Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. 8 grudnia 2018 roku na szczeblu państwowym „Proświta” świętowała swój chwalebny 150-letni jubileusz w Operze im. Salomei Kruszelnickiej we Lwowie, gdzie proświtian witał, podkreślając nieocenione zasługi Towarzystwa, urzędujący wówczas prezydent Ukrainy Petro Poroszenko.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn