Strona · s. 8strona oryginału ↗
Moja Dokija Humenna
Слово Просвіти, №06 за 2021 рік
…W przededniu Wielkanocy, kiedy babcia Kateryna układała rzędem rozgrzane babki wielkanocne z pieca na „bambetlu” (ławie ze skrzynią), przykrytym czystym lnianym płótnem, ja z daleka, przełykając ślinkę, obserwowałam to święto, i najbardziej chciało mi się „wydłubać” z pulchnej babki choć jedną rodzynkę, która, zdawało się, tak i mrugała do mnie: a spróbuj! Nie wybierałam na obrazie oczu Bogu, bo „wszystko widzi”, jak, przypomnijcie sobie, Czypka z „Czy ryczą woły, gdy żłoby są pełne…” Panasa Myrnego, a ukradkiem, kiedy babcia na chwilę się odwracała, jednak wydłubywałam, niech Bóg wybaczy, z jeszcze gorącego „ciała” rytualnego chleba jedną czy drugą suszoną winogronkę, żeby w mig połknąć, jak głodny bocian żabę, i poczuć błogość, której nie da się wyrazić słowami… Dziś zaś właśnie tak – „wydłubywaniem rodzynek” – nazwałam sama dla siebie całkiem „legalne” miłe zajęcie: podczas czytania dzieła literackiego wybierać-wypisywać cytaty, w których jest „kod” prawd, które autor chce przekazać czytelnikowi, czy po prostu krótkie ciekawe epizody – swoiste „portreciki” czasu, ludzi, wydarzeń, czy niespodziewanie błyskotliwa metafora, czy po prostu oryginalna myśl… Tym razem – Dokija Humenna, „Dar Jewdotei” (Egzamin pamięci, Kijów, „Dnipro”, 2004), czytana przeze mnie chyba po raz trzeci. Zanim „poczęstuję” smacznymi „wybranymi rodzynkami”, proponuję zapoznać się z notą wydawniczą książki: „Do wydania weszły dwie książki wspomnień znanej poza Ukrainą, ale nieznanej na ojczystej ziemi pisarki, która opowiada o swoich dziecięcych i młodzieńczych latach, które minęły w prowincjonalnym miasteczku na południu Kijowszczyzny, nauce w gimnazjum i Kijowskim Instytucie Oświaty Narodowej. Utalentowana pisarka szczerze i ciekawie opowiada o ruchu literackim kijowskiego zrzeszenia „Pług”, a później – Związku Pisarzy Ukrainy. Ze stron książki wyłania się ówczesne życie, duch i obyczaje kijowskiego środowiska studenckiego i literackiego”. * * * … Ojciec przywiózł z Kijowa „Historię kultury ukraińskiej” I. Ohijenki i inne ukraińskie książki. Ohijenkę zaś najbardziej pamiętam, bo takiej książki jeszcze nie zdarzyło mi się czytać, Z TAKIMI DALEKIMI HORYZONTAMI. * * * Jakie piękne słowo – s z k ó ł k a! Rzeczywiście, szkoła dla małych drzewek. * * * Ja takich ludzi, którzy mają pasję do intelektualnych radości, bardzo szanuję, uważam za bliskich. * * * … Jeszcze nie szarzało, jak my już tam byliśmy, – ale jakże tu SIBIRNO (mroźno)! * * * Trzy lata chodziłam ja po Włodzimierskiej o każdej porze roku, dnia i wieczora. Ile różnych emocji! Można by je podzielić na dwie połowy: jak z przyrodą – szczęśliwa, a jak z ludźmi – pokąsana. * * * Na południu Ukrainy często się zdarza: nazwisko czysto kacapskie, a dusza ukraińska. Owoce kolonizacji Katarzyny Drugiej? * * * Pokoik na piętrze był nie tylko mały, ale i ciemny, pomalowany na ciemnobordowy kolor. To pierwsze, co zrobiłam, to przekształciłam go na biały. Najęłam majstra, który wypalił specjalną maszynką farbę olejną. A potem pobielił, przy tym opowiadając mi swoje spostrzeżenia. On wie, do jakiej narodowości należą jego zleceniodawcy, tylko po ich gustach. Żydzi lubią ściany malowane farbami olejnymi, Rosjanie – lubią „tapety”, gdzie lęgną się pluskwy. A on już wie, że ja jestem Ukrainką, bo chcę mieć białe ściany. A cóż, u nas chatę bielą dwa razy do roku. W chacie musi być jasno… * * * Najgorsze zaś o k r u c i e ń s t w o odmowy, kiedy ciebie kochają, a ty – nie, to dla zakochanego najwyższe b ł o g o s ł a w i e ń s t w o. Bo jak zmiłowanie się przeciągnie, wtedy rana zakochanego jest niezagojona. * * * To ja jeden jedyny raz trafiłam do towarzyskiego kręgu wyrafinowanych pisarzy, w tę atmosferę, za którą tęskniłam. I gdyby nie dociekliwa Hasia… [Agata Turczynśka] Ona jakoś ze wszystkimi znajdzie o czym mówić, wszystkich zna, ze wszystkimi ma dobre stosunki. Po wieczorze w sali, w westybulu, w korytarzach jeszcze długo stoją grupkami i rozmawiają. Wychodząc – przy wejściach, na ulicy… Między nimi i Hasia. A ja od razu do domu, bo wstrętnie, wstyd i nijak stać tak, nikt do ciebie ani słowa, ani ty do nikogo. To przykre uczucie, że jest się samotnym, w atmosferze panowania życia zbiorowego jeszcze się zaostrza. Ja kiedyś pytałam Hasię, jak to ona potrafi. A ona wyjaśniła. Główna rzecz – uśmiech. Jak uśmiechniesz się do kogoś, wtedy ta osoba od razu łagodnieje. Tego ona nauczyła się, jak była bezdomna. Bywało – deszcz, nie ma gdzie się podziać, a uśmiechniesz się do stróża, on cię wpuści do budki. Ale skąd wziąć uśmiech, kiedy w duszy go nie ma? * * * Choć gości poczęstowali biedną herbatą, ale wynagrodzili duchową ucztą. * * * … Sam profesor Jawornycki, stary dziadziuś, wziął ode mnie opłatę za wstęp – pięć kopiejek – i poprowadził po salach muzeum. Kozacka starożytność, zbierana przez całe życie ze wszystkich tutejszych okolic, – aż oczy rozbiegają się. Same szable czego są warte, – dla jakichże to olbrzymów i siłaczy one zrobione? A oto i sami ci olbrzymi, wykopani z mogił i pochówków. Najbardziej zapamiętałam jeden pochówek: szkielet był taki wielki, jak dwa normalne. Czy to naprawdę tak wielcy ludzie wtedy żyli? Gdzież oni żyli? Tutaj, w Zaporożu! – Obok tego szkieletu-olbrzyma, oprócz takiej samej olbrzymiej szabli, stała czworokątna butelka z ciemnozielonego szkła. Kozaków na tamten świat wyprawiali z okowitą! Akademik Jawornycki oprowadzał mnie po tych salach i opowiadał, jakby całej wycieczce z 30 osób albo, przynajmniej, osobie z królewskiej dynastii. * * * Nocowałam ja obok największego progu, Nenasytca, w chatce na wzgórzu, która oknami wychodziła na Dniepr-Nenasytec. Jak cudownie było zasypiać pod nieustanny klekot Nenasytca! A ci ludzie, gospodarze chaty, mówili, że wręcz przeciwnie: obrzydł im ten szum, nie daje zasnąć. Przeklinali go. Mnie zaś wydawał się on muzyką. W dzień Nenasytec wyglądał jeszcze lepiej. Ta wyspa-góra pośrodku Dniepru była w klekocie białej piany. Nad bryzgami i białymi potokami latają mewy, błękitne niebo rozpostarło swój namiot. Życie i nieustanny ruch. Siedź tu choć dzień, choć tydzień, choć wiek. Tak było i za czasów kozackich, i za Światosława, za czasów niepamiętnych. Już wtedy miała lada chwila rozpoczynać się budowa Dnieprogesu, wtedy też mówiło się o tym, że progi te malownicze, ten oto majestatyczny Nenasytec będą zatopione. I mnie, zobaczywszy go na własne oczy, tak stało się szkoda i żal! Otóż długo siedziałam ja na kamyku, nogi spuściwszy w przezroczystą wodę, i nie chciałam duszą przyjąć, że to odwieczne piękno wkrótce zaleje woda i ja już nigdy więcej nie zobaczę tego cudu. * * * … Wtedy też widziałam i niemieckie kolonie obok wsi Dniepropietrowszczyzny. Jaki kontrast! Jakby dwa kraje przeplotły się. Ukraińska wieś – bez drzew. Nędzne, rozpadające się chaty, zaślepione zatkanymi szmatami okienkami. Obok chaty – kupka chwastu, palą krowieńcem. A oto niemiecka kolonia: każda zagroda – jak twierdza, jak majątek ziemski. Domy szczycą się figurowo-wzorzyście ułożoną cegłą, takież i ogrodzenia. Wewnątrz zagrody dużo solidnych budynków gospodarczych, wystarczająco i zieleni: sady, aleje, – tak, jakby to nie był stepowy kraj… Dlaczego tak? Dlaczego Niemcy potrafili, a nasi nie umieją? Dlaczego nie nauczą się, w końcu? Czy to nie ukraińskie wsie, a tych zesłanych żołnierzy jeszcze z Katarzyńskiej Noworosji?
* * * To był poeta stepu. Z jakim zachwytem mówił on o swoim stepie, o najmniejszej kropeczce, którą widzi jego orle oko! Ani gór, ani lasu nie kocha, one go duszą, przygniatają. Od jego pełnego zachwytu opisu stepu i ja zobaczyłam step inaczej – rzeczywiście, bezkresna przestrzeń, horyzont! Oddychaj pełną piersią, czuj, że wszystko aż po najdalsze horyzonty – jest twoje. * * * Pieśń – to był fundament naszej przyjaźni, a na nim my już Luba PROĆ, Dublany, obwód lwowski mogli swoje szczere, bez maski, myśli, nastroje i uczucia wyrażać. I to jest tak potrzebne, jak codzienne mycie się. Przyjaźń – to być jak ze sobą, i nie bać się zostać wyśmianą. * * * …Jaka jest jego ideologia, trochę można było sobie wyobrazić… To przecież on opowiedział mi najnowszą wtedy anegdotę. Podczas czystki aparatu jednej z instytucji komisja weryfikacyjna zapytała urzędnika: „Jak pan odnosi się do władzy radzieckiej?” – „Tak, jak do własnej żony” – odparł zapytany. „Jak pan odnosi się do swojej żony?” – „Nie kocham, ale cierpię!” * * * Czyż ja nie tęskniłam za towarzystwem? Ale za subtelnym, wybornym. Oto idę kijowskimi ulicami wieczorem do domu, wokół miasto-las w koronkowych ażurach elektryczności, a ja, żeby nie płakać, coś wymyślam, myślę. Wtedy znów podchodzi do gardła – nie ma ludzi. Takich, jakich chcę – nie ma… Jedyni przyjaciele – moje myśli. I ja wybieram jakąś swoją najmilszą myśl i idę z nią, ją rozwijam. Tak i u mnie pojawiło się towarzystwo mi do duszy – moje własne myśli. Ja je czasem nazywałam Słońcami. * * * Moje kilkukrotne zapalenia płuc, suche i mokre opłucne gdzieś tam w piersiach odzywały się od czasu do czasu, i ja wtedy chodziłam do przychodni. Jedna lekarka poradziła mi, zamiast mikstur, cudowny środek: zimne wycieranie. Ręcznik z surowego płótna zamoczyć w wodzie o temperaturze pokojowej, trochę posolonej, wykręcić i tym ręcznikiem wycierać się. Do wyboru – rano czy wieczorem. Jej radę zrealizowałam – i rzeczywiście! Hartuje! Naliczylam sobie cztery korzyści z wycierania. Po pierwsze, po wycieraniu robi się nie zimno. Po drugie, wzmacnia siłę woli… Po trzecie, rzeczywiście tym wycieraniem pozbyłam się kandydatury na gruźlika. Po czwarte, po wycieraniu robi się wesoło, rześko, CHĘTNIE DO PRACY. * * * To tak nie raz zdarzało mi się na życiowej drodze. Dotąd dobre, równorzędne stosunki, póki na od-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
