Strona · s. 9strona oryginału ↗
„MAM DUSZĘ NIE NA MIEJSCU, GDY NIE WIEM, CO I JAK Z TOBĄ…” Lindgren A., Schwardt S. „Twoje listy chowam pod materacem…” Korespondencja 1971–2002 / Astrid Lindgren, Sara Schwardt; przeł. ze szw. Halina Kyrpa. Kijów: Ridna Mowa, 2019. — 184 s.
Слово Просвіти, №06 за 2021 рік
Oksana Szalak
Czy potrafisz sobie wyobrazić, że korespondujesz z Astrid Lindgren? O czym byś jej napisał? Pewnie najpierw pomyślałbyś, co ją interesuje w czytaniu i czy w ogóle coś ją interesuje… Ale teraz mowa o listach dwunastoletniej dziewczynki, która zwraca się do ulubionej pisarki. I to nie po prostu tak, lecz z prośbą o pomoc w zdobyciu głównej roli w filmie („Mogłabym zagrać Pippi, ale teraz chciałabym zagrać w filmie na podstawie książki „Biały kamyczek” Gunnel Linde, wiem, że masz wpływy”)… Ten pierwszy list najwyraźniej oburzył pisarkę, bo Sara Jungkranz (to właśnie ona odważyła się napisać coś takiego) nie zachowała odpowiedzi, a przy kolejnej okazji żałowała i karciła samą siebie – gorzko i zupełnie nie po dziecięcemu…
Astrid Lindgren, która otrzymywała tysiące listów od czytelników – małych i dorosłych – uważała za niezwykle ważne odpowiadać na nie. Przeważnie były to listy, które nie wyróżniały się oryginalnością – o zachwycie jej twórczością. Były to listy uczniów, którzy pisali, wykonując zadania nauczycieli, albo rysunki w kopertach – z przedszkoli. Pisarka grzecznie odpowiadała…
Listów Sary Jungkranz w epistolarium Astrid Lindgren wraz z odpowiedziami jest osiemdziesiąt. Taka liczba tylko świadczy o tym, że obie adresatki były nieobojętne w wyrażaniu swoich myśli, choć różnica wieku była niemała – ponad 50 lat. Sara Jungkranz – emocjonalna, żarliwa, buntownicza natura, skłonna do refleksji – wyrosła wśród przemocy i nieustannie się z nią stykała. Było jej trudno na świecie, bo sama była – z jednej strony samotna i zagubiona, z drugiej – ambitna i niezadowolona z siebie…
Jednak to właśnie w niej Astrid zdołała dostrzec „pokrewną duszę”: „Należysz do tych ludzi, którzy potrafią odczuwać, przejmować się i myśleć-martwić się, właśnie tu jesteśmy z tobą pokrewnymi duszami”. Właśnie dzięki Sarze i listom do niej można raz jeszcze zobaczyć Astrid Lindgren – nie tyle pisarkę, która odsłania sekrety swojej twórczości, ile niezwykle czułą i współczującą osobę, która potrafi podnieść na duchu, doradzić, pocieszyć, która potrafi widzieć dziecko, choć ani razu go nie zobaczyła!
Uderza, że Astrid w ogóle prawie nie opowiada o sobie, poza kilkoma okazjonalnymi przypadkami, gdzie z żalem (a pod koniec – z autoironią) zauważa: „Wspominam swoją młodość jako coś beznadziejnie smutnego i bez wyjścia (a dzieciństwo – jako nieustanne światło). Starość jeszcze nie sprawia mi kłopotów, ponieważ, dzięki Bogu, mam mocne zdrowie, choć ciężko patrzeć, jak wielu ludzi cierpi. „Ostatni kwartał jest najgorszy” – zawsze powtarzała moja mama. No cóż, można powiedzieć, że cię pocieszyłam!”.
Jako młoda kobieta Astrid naprawdę wiele wycierpiała: miała romans z dużo starszym mężczyzną – ojcem jej szkolnej przyjaciółki, redaktorem naczelnym gazety, w której zaczęła pracować po szkole. Potajemnie urodziła pozamałżeńskie dziecko i przeniosła się z rodzinnego miasteczka Vimmerby do Sztokholmu. To bolesne doświadczenie dodawało wiedzy i umiejętności rozumienia cudzej duszy. Właściwie już od pierwszych listów Sara przestała być dla Astrid obca. Pisarka, która wtedy miała już wnuki, odnosiła się do swojej młodej czytelniczki z taką uwagą, z jaką mogłaby odnosić się do najbliższej osoby. Dopytywała, zachęcała, pocieszała, dodawała otuchy, uspokajała, karciła, namawiała… Ale kiedy czuła, że za bardzo naciska, natychmiast taktownie się wycofywała. Własne doświadczenie zawsze było pod ręką, i gdy Sara się rozczarowywała, buntowała, cierpiała, bo ojciec „łoił skórę”, a matka jej nie broniła, jedna z najsłynniejszych wówczas pisarek nie bała się wspomnieć swoją niespokojną młodość: „Kiedy miałam 19–20 lat, chciałam popełnić samobójstwo <…> odżywiałam się źle, z powodu braku pieniędzy, więc nie miałam zbyt wiele powodów, by cieszyć się życiem. Ale potem stopniowo się przystosowałam i życie wydawało mi się dość przyjemne”. To dodawało Sarze pewności siebie.
Astrid potrafiła być też stanowcza i pomysłowa. Gdy dziewczynka napisała o swoim pierwszym doświadczeniu z paleniem, pisarka nawet obiecała wypłacić jej całkiem sporą sumę (i rzeczywiście wypłaciła!), jeśli ta nigdy nie weźmie papierosa do ręki. A kiedy młoda Sara wypiła nadmiar alkoholu na balu maturalnym z powodu nieszczęśliwej miłości do nauczyciela, to nie na żarty zaniepokoiła Astrid: „Nie myśl, że czytam ci morał – ja po prostu chcę, chcę, c h c ę, żebyś zrozumiała, jak łatwo tam się stoczyć – z jednego prostego powodu: człowiek może nie rozumieć, że to niebezpieczniejsze niż dynamit. Strzeż jasnego, logicznego umysłu, jaki masz, nie mąć go alkoholem…”. Pisarka udzielała jednak rad także o charakterze twórczym. Zapomniawszy o marzeniach aktorskich, Sara postanowiła napisać powieść w imieniu transgenderowej dziewczynki (jej nastoletnie poszukiwania twórcze nie znały granic), Astrid zaś odradziła jej to, opowiadając kiedyś, jak sama pisze: „Piszę jednak wyłącznie dla własnej przyjemności, nie myślę o tych, którzy to przeczytają, kiedy piszę… Choć bez końca coś zmieniam, przepisuję, wyrywam kartkę, wyrzucam i piszę od nowa, dopóki każde zdanie nie stanie się takie, jakie chcę”. Niezwykle przenikliwe wiersze o sławie i znanym człowieku ukazują zdumiewającą prostotę i ludzkość Astrid Lindgren, jej zrozumienie, po co na tym świecie potrzebna jest literatura: „Chcesz wiedzieć, jak to jest być sławną? Ale rozumiesz, ja się tym zbytnio nie przejmuję – a kiedy czasem się nad tym zastanawiam, to jakby to dotyczyło kogoś innego. Nie znam nic obrzydliwszego niż gwiazdorstwo, które teraz po prostu kwitnie, za to b y w a miło, kiedy rozumiesz, że komuś w życiu zrobiło się weselej od twoich książek, wtedy nawet odczuwam zadowolenie”. I jeśli Sara, która teraz jest nieco starsza od tej Astrid Lindgren, pisującej do niej w latach siedemdziesiątych, postanowiła opublikować swoje listy (bez cenzurowania i redagowania!) wraz z odpowiedziami znanej pisarki, to prawdopodobnie dlatego, że Lindgren jest dla niej nie tylko znaną autorką, ale zarazem mentorką, starszą przyjaciółką i wreszcie bliską duszą. W młodości dziewczyna chyba nie do końca uświadamiała sobie jej znaczenie w swoim życiu, lecz czas minął i Sara – kiedyś nastolatka o trudnym losie, a potem dziewczyna o trudnym charakterze – zrozumiała, kto ukształtował ją jako osobowość, kto ogrzewał ją dobrym słowem, kto chronił przed życiowymi pułapkami i ratował w najtrudniejszych chwilach. Z opublikowanej korespondencji interesująco jest obserwować, jak zmienia się młoda adresatka Lindgren nie tylko pod wpływem jej powieści, ale też listów, które „przechowuje pod materacem”, z dala od postronnych oczu. Jak dorasta, czuje się równą wielkiej Lindgren, która nie tylko ją rozumie, ale i kocha. Kocha bezwarunkową i bezinteresowną miłością człowieka, dla którego nie ma nawet znaczenia, czy widuje się ze swoją adresatką, bo widzi ona sercem. Wydanie „Твої листи я зберігаю під матрацом…” (Kijów: Rідна мова, 2019) – jedno z nielicznych, poświęconych Astrid Lindgren i przetłumaczonych w Ukrainie. Przekładu dokonała znana pisarka, tłumaczka skandynawistka Halina Kyrpa. Sądząc po składni, leksyce – nasyconej, barwnej, różnostylowej, która odtwarza nie tylko językowe upodobania samej Astrid Lindgren, ale też mowę potoczną, miejscami młodzieżowy slang Sary Schwardt – praca tłumaczki okazała się niełatwa. Tłumaczka często sięga po dialektyzmy i neologizmy, aby wiernie oddać teksty niezwykłej korespondencji. Dzięki Halinie Kyrpie i świętej pamięci niezapomnianej Olhie Senjuk mamy dziś 25 książek prozy Astrid Lindgren przetłumaczonych na ukraiński. To ogromny dorobek – i nie tylko literatury dla dzieci. Minęło 19 lat, odkąd Astrid odeszła od nas. Jej skromny nagrobny kamień nadal świeci swoją bielą w miasteczku Vimmerby (prowincja Smaland), gdzie nieopodal urodziła się na chutorze Näs. I jakby słyszy się słowa dziewczynki, którą Lindgren uważała za pokrewną duszę: „Ludzie mówią: kocham swój kraj, a ja najbardziej kocham Smaland…”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
