Strona · s. 10strona oryginału ↗
Badania krajoznawcze Wasyla Machny O powieści W. Machny „Wieczny kalendarz”
Слово Просвіти, №06 за 2021 рік
Mychajło KARASIOW Idea narodowa, nad którą od kilkunastu już lat łamią sobie głowy najlepsze umysły Ukrainy, w rzeczywistości formułuje się dość prosto. Brzmi to tak: aby wychować człowieka na Ukraińca, należy obudzić w nim dumę z narodu. Przebudzenie tej dumy osiąga się przede wszystkim poprzez historię i literaturę. Ponadto czytelnik jednak porównuje własne czyny z bohaterem, którego polubił. Zważywszy na to wszystko, powieść historyczna nabiera w koordynatach idei narodowej szczególnego znaczenia. Nagrody krajoznawcze i literackie, a najbardziej Szewczenkowska, odgrywają tu niebagatelną rolę. Nagroda czyni autora popularnym, a zatem jego utwory przeczyta większa liczba ludzi. Z drugiej strony, na utworach laureatów nagrody wzorują się inni pisarze. Nagroda służy tym kryterium, które określa, co jest dobrą literaturą, a co złą. W tym roku do Nagrody Szewczenkowskiej zgłoszono, między innymi, powieść Wasyla Machny „Wieczny kalendarz” — jego pierwszą próbę w prozie historycznej. Autor urodził się na Tarnopolszczyźnie. Historię miejscowości swojej ojczyzny, właściwie, on właśnie bada. W 2000 roku W. Machno przeprowadził się do USA. W czasie swojej twórczości zdobył niemało nagród literackich, w szczególności Ukraińsko-żydowską nagrodę „Spotkanie”, ustanowioną w 2020 roku. Ma niezły dorobek entuzjastycznych opinii o swoich utworach. Oto co mówi przewodniczący jury tej nagrody A. Kurkow: „Mnie do tej pory nie puszcza powieść Wasyla Machny „Wieczny kalendarz”. Powieść wielka i majestatyczna, podobna jednocześnie i do całej planety, i do osobnej Wieży Babel, w której ludzie, którzy zgubili wspólny język, próbują zrozumieć siebie nawzajem oczami i czynami”. Niestety, z A. Kurkowem można zgodzić się tylko w jednym: ludzie w powieści zgubili wspólny język; tyle tylko, że ich próba „zrozumienia siebie nawzajem oczami i czynami” nie zawsze jest zrozumiała dla kogoś innego, poza autorem. Streszczenie treści „Wiecznego kalendarza” nie wydaje się możliwe. Składnik literacki, który powinien dominować w powieści historycznej (przypomnijmy Waltera Scotta z jego słynnym: „Historia to tylko gwóźdź, na którym wieszam wiązkę moich powieści”), ten składnik literacki został zignorowany przez autora. Ani fabuły, ani bohatera w powieści nie ma. Jest tylko chaotyczny zbiór epizodów, z których tylko nieznaczną część można nazwać historycznymi, i to umownie. „Ja po prostu chciałem opowiedzieć o ważnych dla mnie osobiście rzeczach, które dotykałyby i historii, i terytorium, i rodziny, – jakaś taka totalna powieść o wszystkim, — mówi Wasyl Machno. — Żeby w niej były linie fabularne i przejścia, i żeby te części były powiązane, umotywowane, żeby między nimi nie odczuwało się jakiegoś rozdarcia. Także dużo myślałem nad tym, żeby w powieści zaszło swoiste „wewnętrzne rymowanie”: podobnie, jak w wierszu – rym, gdzie 1-szy wiersz rezonuje z 3-im, 2-gi z 4-ym…”. Musimy skonstatować, że o ile pierwsze marzenie autora — napisać powieść jednocześnie o wszystkim — jednak się spełniło, to odnośnie „wewnętrznego rymowania” sprawa jest bardziej skomplikowana. Nie rymuje się „Wieczny kalendarz”, choćbyś płakał. Jednak zatrzymajmy się na przedstawionych w powieści wydarzeniach historycznych bardziej szczegółowo. Książkę rozpoczyna opowieść o żydowskim fałszywym mesjaszu Sabbotaju Cwi. Żadnego związku z przedstawioną w „Wiecznym kalendarzu” historią ta postać nie ma, zresztą opowieść o nim kończy się wraz z pierwszym rozdziałem książki. Dalej przedstawiana jest inna historia — o rodzinie Ukraińców Barewiczów, którzy zwarli się w walce z Polakami Wolańskimi o niezasiedlone ziemie Mytnyci (osada na Tarnopolszczyźnie). Jednak i ta walka nie stanowi kanwy fabuły, bo tej kanwy w utworze nie stanowi nic. Na przykład, dalej w powieści mowa jest o Ormianinie Syrynowiczu — wraz z bardzo długim cytatem z jego testamentu: tutaj szczegółowo wyliczane są cerkwie i księża, którym ofiarowuje zmarły, a także „synowie Jakub, Asfatur i Krzysztof, i córka Zofia Mitkiewiczowa, i wnuk Zachariasz, syn Kirkora, i wnuczka Zuzanna, córka Bedrosa, i wnuczka Anna, córka Haraczura… A w domu Syrynowiczów słuchali pielgrzyma. Byli tu ze swoimi żonami Taniel, Bedros, Hajk, Aram, Lewon i Narek. Maral była żoną Taniela, Sirwart — Bedrosa, Taline — Hajka, Griszymie — Arama, Hajane — Lewona i Hegine — Nareka”. Zaniepokojony czytelnik może się uspokoić — praktycznie nigdzie w powieści z wymienionymi postaciami więcej się nie spotka, i ta powódź nieistotnych osób zniknie z jego pamięci, jak widmowy sen. Nie poprawia się pisarstwo Machny także wtedy, gdy analizuje on sytuację międzynarodową. Fakty historyczne, których i tak w powieści jest jak na lekarstwo, są jeszcze zaszyfrowane niezrozumiałymi terminami: „Najbardziej niepokoiło paszę, że słaba Imperium Osmańskie nie zdoła przekształcić się w wielki Turgan”. Czy znajdzie się wielu takich, którzy wiedzą, co to jest — wielki Turgan? Dodajmy, że nawet Google nie zna takiego słowa. I, śmiem was zapewnić, że z powieści W. Machny wy tego też się nie dowiecie. Jeszcze przykład: „Wszystko działo się w miesiącu dżemazielgira. Kajmakam-pasza, reis-ul-kiutab Mustafa-efendi oraz czawusz-baszy Sulejman-aga z głównym tłumaczem i pisarzem Chodżą Ali-efendi siedzieli naprzeciw lackich posłów, wysłuchując ich warunków”. Czy zrozumiał czytelnik z tego pisma, kiedy odbywało się wydarzenie i jacy tureccy dostojnicy byli obecni na tym spotkaniu (oprócz pisarza, oczywiście)? Zdaniem autora, bardzo interesujące i pożyteczne dla czytającej publiczności mają być związki dynastyczne żydowskich rodzin. Wylicza je z taką głębią, jakby archeolog znalezione artefakty w grobowcu Tutenchamona: „Jedno niepokoiło narzeczoną Chanę — przyszłego męża rebe Cwi Arie Twerskiego widziała tylko raz. I choć Cwi Arie należał do dynastii Złatopol, żeniąc się z Chaną, przystawał do czortkowskiego dworu. Do „Złatopol” zdoła dodać „Czortków”. Dynastia Twerskich nie była obca Friedmanom, bo pierwszą żoną Dowida Mosze była córka rebe Arona Twerskiego, Czarnobylskiego”). Z czasem opowiadanie zupełnie przechodzi w absurd, bo autor zaczyna opisywać rzeczy, które w żaden sposób nie „rymują się” z poprzednimi i następnymi wydarzeniami w powieści: o tym, jak sądzili się o świątynie prawosławni i katolicy, o jakichś defterach z różnych miast, z listami płatników podatków; o tym, jak chrześcijanom i Żydom jakiś jerozolimski kadi nakazał zabijać po jednym psie każdego dnia; o zabójstwie jakiegoś Abd-al Fattaha-efendiego, który ani przed, ani, jasna sprawa, po śmierci nie odgrywa żadnej roli w powieści historycznej Wasyla Machny. W takim samym chaosie następuje jedna po drugiej, bez przejść i jakichkolwiek logicznych związków, informacja o walce powietrznej samolotów w wojnie 1914 roku; o złodziejach; o cyrku i trupie cyrkowej; o wołoskim Cyganie, który ukradł komuś kobyłę; o technologii uprawy tytoniu; o tym, kto co sprzedawał na jarmarku, i o cenach grochu i tytoniu… A najciekawsze wydarzenie w utworze historycznym „Wieczny kalendarz” — kiedy bojowy kogut Hrycia Barewicza zaatakował Murzę, tureckiego zarządcę osady Mytnyca. Na kilku stronach książki autor opowiada historię tego koguta, opisuje śmiertelną walkę jego z Murzą, i, w końcu, bohaterską śmierć od tureckiej szabli.
Szczególnie rozczula autorskie odwołanie do naszej pamięci: „Kuchnię ciągnęły znane nam muły”. I czytelnik przewraca strony książki wstecz, aby przypomnieć sobie, gdzież to on z tymi mułami się zapoznał. W ogóle mułom V. Makhno poświęca w powieści znaczną uwagę. Tak, jeden z rozdziałów swojego historycznego dzieła poświęcił rozmowie dwóch mułów między sobą. Jeden nazywał się Czerwonobokie Jabłko, a drugi – Oparzony Brzuch. Muły (przypomnę, że to „krzyżówka” osła i klaczy!) wspominały dziecięce lata, mówiły o wojnie, a czasami poruszały w swojej rozmowie także kwestie naturalnego mulego seksu. A jeszcze muły filozofowały, co również zostało zauważone przez bystre oko autora: „Dom, — kontynuował mówić muł-sanitariusz, — jest w naszej pamięci, Czerwonobokie Jabłko. Pojawia się nam nieczęsto, tak jak gęsta trawa i kwiaty na wiosennych łąkach. A to, co widzimy teraz, będzie naszą przyszłą pamięcią. Tak urządzone jest to życie. — To żyjemy od przeszłej pamięci do przyszłej? — Tak, — powiedział Oparzony Brzuch, — tak żyją wszyscy: i my, i ludzie, u których narodziła się ta wojna”. W dodatku do mułów głosami swoich gospodarzy zaczął rozmawiać dom Korytowskich. Przy tym czytelnik ledwo pamięta jego gospodarzy w poprzednim wrzeniu imion i wydarzeń. Widocznie, zmęczony wysiłkami napisania czegoś historycznego, V. Makhno przechodzi do scen seksualnych – ulubionego elementu współczesnej prozy. Przez cały rozdział czytelnik może delektować się aktem płciowym między właścicielem niepomiernie wielkiego fallusa a właścicielką domu publicznego. Mamy także informacje o markach prezerwatyw i historię prostytutek. No, a dalej znowu idzie biografia jednego z mułów, które wspominano wcześniej. Jeśli tę biografię uznać za historyczną, to można powiedzieć, że powieść miejscami jednak się udała. W powieści historycznej zawsze istnieje pokusa, by cały wypracowany przez autora materiał faktyczny wcisnąć na strony książki. Nie będziemy tutaj mówić o poczuciu miary, powiemy o czymś innym. Utalentowany pisarz
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
