Strona · s. 13strona oryginału ↗
Wasyl ZACHARCZENKO: „Porozumiewając się po rosyjsku, zabijamy Ukrainę codziennie, co godzinę, co minutę…”
Слово Просвіти, №06 за 2021 рік
Z okazji 85. rocznicy urodzin pochodzącego z Połtawszczyzny działacza ukraińskiego ruchu oporu lat 60. i 70. XX wieku, pisarza, dziennikarza i więźnia politycznego reżimu komunistycznego Wasyla Zacharczenki. Oleg PUSTOWHAR, przedstawiciel regionalny Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim (na podstawie źródeł internetowych). Młode lata. 13 stycznia 2021 r. minęło 85 lat od dnia urodzin więźnia politycznego reżimu komunistycznego, pisarza-szestdziesiatnika, dziennikarza, laureata Nagrody im. Szewczenki Wasyla Zacharczenki (1936–2018). Urodził się we wsi Hutyriwka w pobliżu Połtawy w rodzinie chłopskiej. Uczył się w szkole średniej w Supryniwce. Jeszcze w latach szkolnych przyszłego pisarza oczarowało prawdziwe słowo Olesia Honczara. Później drogowskazami w literaturze, według jego własnych słów, stali się „trzej Hryhorijowie – Kosynka oraz dwaj bracia Tiutiunnykowie”. Rozpoczął studia na wydziale dziennikarstwa Uniwersytetu Kijowskiego. Studiował na jednym roku z przyszłym klasykiem literatury ukraińskiej Borysem Olijnykiem, poetą-pieśniarzem Wadymem Kryszczenką, znanym połtawskim dziennikarzem, wieloletnim redaktorem gazety „Seło Połtawśke” Pawłem Pustowitem. Ten ostatni wspominał, że był to szczególny rocznik: przyjmowano więcej młodzieży ze wsi, aby przygotować kadry dla gazet rejonowych. Aby jakoś przeżyć, chłopcy chodzili na stację kolejową, gdzie bywało, że całą noc rozładowywali wagony, a rano, wyczerpani, wracali do akademika. Musieli także znosić terror moralny na uniwersytecie – wszystkie wykłady (oprócz literatury i języka ukraińskiego) prowadzono po rosyjsku, a wokół panowała atmosfera podejrzliwości. Po ukończeniu uniwersytetu, w 1958 roku, początkowo pracował jako gazeciarz w Krzemieńczuku, później przeniósł się na Donbas. Choć i tam nie znalazł równowagi duchowej: „Dusiłem się w dusznej, zrusyfikowanej atmosferze, czułem, jak płycieje, wysycha moja rzeka językowa, jak głuchnę w tym obcym rosyjskim morzu”. Tam zetknął się z Wasylem Stusem, Iwanem Dziubą i innymi ukraińskimi patriotami, dysydentami-szestdziesiatnikami. W Doniecku pomagał zbierać materiały o rusyfikacji kraju do pracy, którą przygotowywał do druku Iwan Dziuba. Wtedy też, w połowie lat 60., zaczyna interesować się również innym niebezpiecznym w tamtym czasie tematem – Wielkiego Głodu 1932–1933 lat. Notuje opowieści świadków na Połtawszczyźnie, Doniecczyźnie, Czerkaszczyźnie, Żytomierszczyźnie, Czernihowszczyźnie: „Ludzie opowiadali o takich horrorach, o takiej krzyczącej niesprawiedliwości, o takich okrucieństwach swojego własnego współmieszkańca-aktywisty, że serce zalewało się krwią”. Pod „kloszem” KGB. Tułaczka w komunistycznym obozie koncentracyjnym. Wstąpiwszy do Związku Pisarzy, w 1969 roku Wasyl Iwanowycz przenosi się do Czerkas, gdzie początkowo pracuje w czasopiśmie „Mołod’ Czerkaszczyny”, a później w „Czerkaśkij prawdi”. Tutaj napisał swoje najlepsze powieści i opowiadania. A także – kontynuuje tutaj intensywne zbieranie materiałów i przekazuje je Dziubie przez Stusa. Lecz wkrótce po przeprowadzeniu szeregu rewizji przyjaciół aresztowano. Zrozumiałe, że pod kagebowskim „kloszem” znalazł się również Wasyl Zacharczenko. W jego mieszkaniu wykryto samizdat szestdziesiatników oraz notatniki. Również kagebowscy szperacze znaleźli w mieszkaniu pisarza zakazaną w Związku Radzieckim książkę Jurija Horlis-Horskiego „Chołodnyj Jar” o antybolszewickim i antyrosyjskim ruchu powstańczym Ukraińskiej Republiki Ludowej. Więc areszt nie kazał na siebie czekać. A wkrótce odbyło się też sądzenie: oskarżono, jak i setki innych dysydentów w imperium zła – ZSRR, o „działalność antyradziecką” z art. 62 KK USRR. „Wlepili” pięć lat surowego reżimu. Tułał się pisarz w komunistycznym obozie koncentracyjnym Breżniewa nr 5 na terytorium obwodu permskiego Rosji. W uwięzieniu poznał innych działaczy ukraińskiego ruchu oporu lat 1960–1970 – literaturoznawcę, językoznawcę, tłumacza Iwana Switłycznego, obrońcę praw człowieka Semena Hłuzmana, poetę i prozaika Ihora Kałyncia. Pozbawiono pisarza również członkostwa w Związku Pisarzy, które zostało przywrócone dopiero po dziesięciu latach. Do 1982 roku jego imię było wykreślone z procesu literackiego, a książki usuwano z bibliotek. Laureat Nagrody Państwowej imienia Tarasa Szewczenki. Ogółem w dorobku twórczym pisarza znajduje się dziesięć powieści, dziewięć opowiadań, ponad sto nowel, wśród których najsłynniejsze to – powieść w nowelach „Wełyka Wedmedycia” (1988), „Kotylasia wozy z hory” (o ukraińskiej wsi lat 80.), „Kłekit staroho leleky” (1989), „Brat myłoserdnyj” (1990), „Mobilizowani” (1995), „Oczymy do hołubych wikonnyć” (1998), „Dim pid jasenamy” (1999), „Wełyki łowy” (2002), „Dowhi prysmertky” (2002), „Niczi pojizdy” (2003), „Pyj wodu z krynyci twojej” (2004) i in. Zrehabilitowała Wasyla Zacharczenkę prokuratura obwodu czerkaskiego dopiero 9 października 1991 roku, po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości, którą szczerze witał. „W liście do swojego kolegi z roku Pawła Pustowita z 19 sierpnia 1992 roku wyznaje: „Pierwsze miesiące po 1 grudnia (1991 r.) chodziłem, nie chodziłem, a latałem ze szczęścia. Teraz bardzo niepokojąco i gorzko, że państwa nie budują, a imitują tę budowę. Stąd i przeważająca część nieszczęść na nasze głowy. Lecz wierzę, że do imperium już nas nie zaciągną. Jednak przyjdą i na Ukrainie nasi Waszyngtonowie. A jednak przyjdą”, – wspomina Taras Pustowit, zastępca Państwowego Archiwum obwodu połtawskiego. W 1995 roku przyszło ogólnopaństwowe i społeczne uznanie. Wasyl Zacharczenko został laureatem Nagrody Państwowej Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki za powieść „Prybutni ludy”, opublikowaną w 1994 roku w czasopiśmie „Witczyzna”. Jego praca literacka została wyróżniona również innymi nagrodami: imienia Andrija Hołowka (1989) oraz imienia Jurija Janowskiego (1991), imienia Ołeksy Hirnyka (2005). W 2009 r. za propagowanie ukraińskiej książki bohater naszej opowieści został uhonorowany nagrodą imienia Dmytra Nytczenki. „Pamiętajcie, Ukraińcy: porozumiewając się po rosyjsku, zabijacie Ukrainę codziennie, co godzinę, co minutę, w tej chwili... Takie tylko tak musimy, zmuszeni jesteśmy stawiać pytania, jeśli nie chcemy, żeby nas starto z powierzchni ziemi, wszak Ukraina i dalej, już w latach Niepodległości, niemiłosiernie, cynicznie jest rusyfikowana”, – z bólem pisał Wasyl Zacharczenko. Jeszcze jeden cytat z dziennika pisarskiego: „Żaden naród nie ma u siebie pod bokiem tak podstępnego, podłego, azjatycko okrutnego, tatarsko bezdusznego sąsiada. My sami jesteśmy winni, że z głupoty swojej pozwoliliśmy zuchwaleć Moskwie, dobrowolnie poddawszy się jej w 1654 roku w Perejasławiu. Tym my nadzwyczaj wzmocniliśmy to dzikie imperium – kładąc się pod jej nogi żywym mostem do Europy”. Wasyl Zacharczenko odszedł z życia 5 grudnia 2018 roku w m. Czerkasy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
