Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Żegnaj, fantazyjny przyjacielu

Слово Просвіти, №06 за 2021 рік

Neda Neżdana, poetka, dramaturg, dziennikarka Odszedł do lepszego świata Serhij Proskurnia… Jak to możliwe, Serhiju, tyle chcę powiedzieć, a tak brakuje mi słów… Ktoś powiedział „ojciec ukraińskiego undergroundu”, ale „ojciec” to nie to słowo. Awanturniczy, lekki, ironiczny, ryzykancki, wielotwarzowy. Kiedyś mówiono „człowiek renesansu”, a Serhij był człowiekiem naszego „Wesołego Apokalipsy”, jak nazwała tamten czas artystycznych przemian Nelli Kornijenko. Nie ojciec, lecz przyjaciel… Fantazyjne „Przyjacielu Li Bo, bracie Du Fu” za Olehem Lyszehą – tak właśnie chce się go nazwać od jednego z pierwszych spektakli, jakie widziałam. A był jeszcze „Duma o braciach nieazowskich” Liny Kostenko – w Refektarzu Michajłiwskim, pierwszym niezależnym autokefalicznym, kiedy teatr znów połączył się z cerkwią, by zacząć coś nowego, innego. I tyle było innego i różnego! Serhij był katalizatorem tylu rzeczy, w tylu kierunkach! Potrafił jakoś prowokować ludzi do ryzykownych i nieoczekiwanych działań, i to jakby lekko, mimochodem, chociaż jakże zwodnicza musiała być ta lekkość… Pamiętam wyjątkowe wieczory improwizacji poetów, muzyków, aktorów, malarzy w „Budmo!”, na których zadebiutowałam jako poetka. A do tego konkursy „StArt” i „Biennale Sztuk Aktualnych”. A do tego tworzenie różnych stowarzyszeń teatralnych i konfederacji dramaturgów – dzięki Serhijowi wtedy się zjednoczyliśmy i zaczęliśmy snuć wiele różnych awanturniczych przedsięwzięć… A do tego wspólny projekt antologii współczesnego ukraińskiego dramatu „Strajk iluzji” oraz dziwaczną performatywną prezentację w rewolucyjnym stylu – z namiotami i protestacyjnymi plakatami… A do tego gigantyczne i tak różnorodne festiwale „Mistecke Berezilla”, których dziś tak bardzo brakuje. A do tego wyjątkowe festiwale „jednej sztuki” – „Opętana” i „W oczekiwaniu na Godota”, i liczne gościnne występy na Ukrainie, by poruszać i nie pozwalać na zastój… A do tego, mimo awanturniczości, potrafił katalogować i systematyzować – tak w 2000 roku ukazało się wydanie „Ukraiński teatr”, będące odbiciem epoki. Pamiętam, jak zachwycony się śmiał, gdy zobaczył moje dwie biografie pod nazwiskiem i pseudonimem, w których wszystko było prawdą, ale żaden fakt się nie powtarzał. Przecież mógł to zrozumieć jak nikt inny – bo sam był o wiele bardziej wielotwarzowy. A do tego Serhij był chyba bardzo fatalną osobą dla łączenia rozchwianej ukraińskiej przestrzeni. Tak, powiedział mi kiedyś: „Idź na »Skradzione szczęście« »Teatru w koszyku« – to koniecznie trzeba zobaczyć!” – i to stało się początkiem mojej wieloletniej twórczej przyjaźni z teatrem. Zawsze czuł tę przestrzeń, jej „supełki”. Właśnie jak dwie minuty jego szewczenkowskiego projektu – „Kaukaz” Szewczenki, przeczytany przez Serhija Nihojana, jednego z pierwszych z Niebiańskiej Sotni – obiegły całą Ukrainę i stały się znakowe. Bo w tej kropelce – i istota Majdanu, w którym ożył prawdziwy Szewczenko, jego wolność i rycerskość… Wydaje się, że tego, co zrobił, starczyłoby na 10 żyć… I pewnie wspomnień takich jak moje, ale zupełnie innych, zbierze się niewiarygodnie dużo u bardzo wielu osób. Serhij był wyjątkowym statkiem, który potrafił żeglować między tylu rozproszonymi wyspami naszej teatralnej przestrzeni i jeszcze sprowadzać do naszego od dawna hermetycznego świata wiatry tylu mórz i oceanów… Pamiętam, jak byłam zaskoczona jego klasyczną żałobną oratorium – poświęconym Majdanowi – bo było ono tak niepodobne do jego undergroundowego wizerunku. A jednak w tym cały on – w połączeniu niepołączalnego, chuligaństwa i szlachetności, wariantywności, która właśnie jest istotą wolności. I ta „surowość” stała się kamertonem, obok którego dzikie tańce „zajączków” i „śpiewających majtek” w święto Dnia Niepodległości wyglądały tak nieadekwatnie, że zdawało się, iż między tymi Ukrainami (czy Ukrainą a Małorosją?) – rów Mariański. Serhij, za bardzo wiele chciałoby się podziękować i powiedzieć: jesteś niezastąpiony. Ktokolwiek by co myślał, ale dźwigać to wszystko na sobie – trzeba było mieć nie lada odwagę. Herosi undergroundu nie umierają… Jasnych ci spektakli, festiwali, performansów i happeningów w scenicznym zaświecie, przyjacielu…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn