Strona · s. 3strona oryginału ↗
Twórczy rozkwit kijowskiego okresu Wołodymyra Melnyczenki — 75
Слово Просвіти, №06 за 2021 рік
Serhij HAŁCZENKO, kandydat nauk filologicznych, laureat Państwowej Nagrody Ukrainy w dziedzinie edukacji Wołodymyr Melnyczenko podszedł do tego jubileuszu z twórczym ogromem — ponad 50 książek i 700 artykułów. Uczony zajmuje samodzielną i bardzo ważną niszę w szewczenkoznawstwie i hruszewskoznawstwie, w szczególności od dawna dzierży palmę pierwszeństwa w badaniu pobytu Tarasa Szewczenki i Mychajła Hruszewskiego w Moskwie. Wszedł już do historii niespotykanym nigdy wcześniej wydaniem ponad 20 książek ukrainoznawczych w rosyjskiej stolicy w języku ukraińskim (!) Tak prawdziwy Ukrainiec w Moskwie konkretnie zrealizował na początku tego stulecia (2001–2015) poetyckie żądanie bliskiego mu duchowo Wasyla Symonenki dotyczące bezpośredniego kontaktu z Ukrainą: “Niech milczą Ameryki i Rosje, kiedy ja z tobą rozmawiam!”. To przynosi wysoki zaszczyt profesjonalizmowi, patriotyzmowi i odwadze znanego historyka, który, kierując Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, wraz z zespołem zdobył mu status Narodowego i światowe uznanie, w czynie potwierdził słowa Szewczenki o tym, że “w swojej chacie własna i prawda, i siła, i wola”. Przekonujemy się, na czym dokładnie polega prawdziwa, a nie deklaratywna, słowna wierność Szewczence i Ukrainie… Wołodymyr Melnyczenko jest jednym z tych ukraińskich patriotów, dla których miłość do Ojczyzny, mówiąc słowami Iwana Franki, nie jest sentymentem, nie jest narodową dumą, a nielekkim i odpowiedzialnym brzemieniem, złożonym przez los na ich barki. Dlatego, kiedy w 2015 r. Wołodymyr Melnyczenko powrócił do Kijowa, nietrudno było mi przyłączyć się do gorąco-mądrych słów Iwana Dracza: “Wołodymyr Juchymowycz… wszystko potrafi — i pisać, i wydawać… U niego zacznie się kijowski okres… Człowiek z Medwyna, szablowanego przez Budionnego, niezniszczalny — ze skarbami wiedzy, z niedowierzaniem przyszłych wzlotów”. Rzeczywiście, już w Kijowie ujrzały światło dzienne fundamentalne książki, w których Wołodymyr Melnyczenko raz po raz potwierdzał swoją pozycję wiodącego ukraińskiego szewczenkoznawcy i hruszewskoznawcy. Zasadne jest, że w 2018 r. uczony został uhonorowany tytułem laureata Międzynarodowej Nagrody Literacko-Artystycznej imienia Hryhorija Skoworody “za serię fundamentalnych prac w dziedzinie szewczenkoznawstwa i hruszewskoznawstwa”. Nawiasem mówiąc, w Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy akademik Wołodymyr Melnyczenko gruntownie opracował temat “Nowe odczytanie twórczego dziedzictwa T. H. Szewczenki i M. S. Hruszewskiego w kontekście współczesnej edukacji humanistycznej”. W szczególności w akademii odnotowano, że uczony “odsłonił wychowawczy potencjał filozoficznej pedagogiki Dziennika Szewczenki”. Został nagrodzony akademickim Dyplomem jako autor “Koncepcji nowej naukowej historyczno-literackiej bazy ukraińskiej mentalności”. Według ocen specjalistów, Wołodymyr Melnyczenko “należy do tych niewielu uczonych, którzy nie tylko wnieśli potężny szewczenkoznawczy i hruszewskoznawczy nurt do filozofii edukacji, ale także tworzą prawdziwie nową, fundamentalną bazę naukową dla nauczania dyscyplin humanistycznych we wszystkich placówkach edukacyjnych, kształtowania u młodzieży patriotycznej świadomości i dumy z ojczystej historii, a nawet nowej matrycy genowej pamięci historycznej”. Prace Wołodymyra Melnyczenki należą do wysokiej nauki, bez której, mówiąc słowami M. S. Hruszewskiego, “ani edukacja, ani szkoła, ani popularna literatura, ani nawet publicystyka nie mogą utrzymać się na odpowiedniej wysokości — to ten fundament, ten poziom, według którego równa się wszystko”. Mnie szczególnie uderza twórcza współpraca uczonego z Ogólnoukraińskim tygodnikiem kulturologicznym “Słowo Proświty”, w którym, powróciwszy z Moskwy, najpierw zrealizował dwa wielkie projekty — na 150-lecie urodzin Mychajła Hruszewskiego (2016 r.) oraz “Dziennikowi Szewczenki — 160 lat” (2017–2018). Ale monumentalny projekt “Szczegóły życia Szewczenki”, realizowany w “Słowie Proświty” już trzeci rok, przerósł nawet moje oczekiwania — szewczenkoznawcy z niemałym doświadczeniem badawczym i naukowo-wydawniczym — skalą autorskiego zamysłu, rozmachem i, co najważniejsze, wysokim kunsztem jego realizacji. Około 40 artykułów, które już teraz mogłyby złożyć się na książkę. Wydaje się, że to właśnie ten twórczy wzlot, który przepowiadał mu Iwan Dracz! Wołodymyr Melnyczenko nie tylko nabrał ducha, by “wejść” w niektóre szczegóły życia Szewczenki, ale także godnie wykonał to ważne zadanie. Ponieważ zbiorowa biografia Poety jest syntezą drogocennych szczegółów jego codziennego życia i twórczości. Uczony wykazał szczególne zainteresowanie obyczajami narodowego geniusza, dosłownie wyłowiwszy dla tytułu tej tematyki trafne słowa Szewczenki z jego listu do W. H. Szewczenki z 22 kwietnia 1860 r. o “takim drobnym dniu powszednim”. Badacz głęboko odkrywa kulinarne gusta poety, jego stosunek do palenia tytoniu i spożywania napojów alkoholowych, wiele nowych szczegółów pokazał poprzez historie o ubraniach Szewczenki, w szczególności jego obuwiu, przede wszystkim butach, nakryciach głowy — słomkowym kapeluszu, czapce z daszkiem, kaszkiecie — i słynnej czapce, poprzez pasjonującą opowieść o tym, kiedy i dlaczego pojawiała się u Tarasa Hryhorowycza jego broda czy o snach poety… Swego czasu Wołodymyr Melnyczenko poświęcił monografie przyjaciołom Szewczenki O. M. Bodianskiemu i M. S. Szczepkinowi. Tym cenniejsze są nowe szczegóły ich przyjaźni i ważniejsze autorskie rozważania o tym, że jej wysokość mierzy się nie częstotliwością spotkań, a zgodnością serc. Autor przedstawił także swoją wizję relacji Tarasa Hryhorowycza z kobietami — Agatą Uskową, Kateryną Piunową, Lykerią Połusmak, która wyróżnia się skrupulatnym stosunkiem do faktologii i nietolerancją wobec faktograficzności oraz subiektywistycznej ślepoty i ograniczenia w naświetlaniu uczuć Poety i Mężczyzny. Szczególną wartość mają opowieści o mało znanych i wybitnych współczesnych oraz potomkach poety — Mykole Hoholu, Mykole Szuhurowie… Najbardziej spodobał mi się esej “Iwan Bunin: “Szewczenko — niedościgniony genialny poeta!”. Bardzo wysoko cenię te słowa rosyjskiego pisarza. Dlatego dla mnie ważne jest, że Wołodymyr Melnyczenko prześledził zachwyt Bunina Szewczenką w chronologii jego życia i twórczości. We współczesnym szewczenkoznawstwie Wołodymyr Melnyczenko potężnie objawił się przede wszystkim jako historyk, który szczególnie czule wsłuchuje się w zapytanie Szewczenki odnośnie tego, że “historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”. Wszakże najlepsze osiągnięcia uczonego zapewnione są tym, że jest on także doświadczonym literaturoznawcą i głębokim historykiem sztuki. Powiedzmy, pasjonująco opowiada o tym, jak Taras Szewczenko swoiście, po swojemu postrzegał sztukę wybitnego holenderskiego malarza i grafika Rembrandta Harmenszoona van Rijna, nie kopiując, nie powtarzając, a pogłębiając, rozwijając, wzbogacając jego manierę. Pouczające są badania ocen Szewczenki unikalnego obrazu Aleksandra Iwanowa “Objawienie Chrystusa ludowi”, pozostawionych przez poetę w Dzienniku i korespondencji, oraz autorska analiza jaskrawo-precyzyjnej charakterystyki obrazu Pawła Fiedotowa “Swaty majora” przez Szewczenkę. Dzięki Wołodymyrowi Melnyczence odkrywamy dla siebie nowego, nieznanego Kobzarza, który utożsamia się z Ukrainą nie tylko genialnym poetyckim śpiewem, wyostrzonym poczuciem sprawiedliwości społecznej i narodowej, oddaniem twórczości i wolności, ale także mentalną ludzkością, dobrocią, wiernością, oddaniem, kozackim temperamentem, energetyką uczuć, emocjonalnością przyjaźni. Akcentuję także na tym, że w swoim projekcie Wołodymyr Melnyczenko zaproponował dziesiątki nowych imion i terminów do “Szewczenkowskiej encyklopedii”. W pełni popieram jego przekonanie o tym, że “w “Szewczenkowskiej encyklopedii” lub dodatku do niej należy przedstawić każdą postać, choćby jeden raz oznaczoną przez Szewczenkę w utworach, Dzienniku i korespondencji”. Osobno opowiem, jak osiem lat temu Wołodymyr Juchymowycz jako pierwszy podzielił się ze mną zamysłem stworzenia pracy, której temat sformułował krótko i jasno: “Nowe odczytanie Dziennika Tarasa Szewczenki”. Komuż, jak nie mnie, było wiadomo, że taką monumentalną pracę może wykonać tylko zespół autorów z różnych dziedzin szewczenkoznawstwa. Dość powiedzieć, że wybitne, głęboko naukowe komentarze do Dziennika Szewczenki, wydanego w 1927 r., zostały napisane przez zespół utalentowanych uczonych pod wodzą akademika S. O. Jefremowa. Ale przecież to było wiadome także Wołodymyrowi Melnyczence… Dlatego, znając jego hartowny w pracy charakter, niesamowitą pracowitość oraz celowość i wielki twórczy potencjał, powiedziałem wtedy, że podnosząc tę nie do podniesienia dla jednego pracę, zasłuży sobie na pomnik za życia. Żarty żartami, ale Wołodymyr Juchymowycz ukończył fundamentalny trud i przekazał mi go do redakcji naukowej! Zawiera on półtora tysiąca stron, czyli ponad 60 arkuszy wydawniczych, które zawierają ponad 2,5 tys. komentarzy! Przypomnę, że we wspomnianym wydaniu Jefremowa było około 650 komentarzy, a we współczesnym akademickim wydaniu Dziennika jest ich około 930. Zaświadczam, że to rzeczywiście nowe odczytanie utworu Szewczenki! Według słów uczonego, Dziennik Szewczenki wraz z “Kobzarzem” są duchowymi spoiwami naszej narodowej tożsamości. Proponuje on odzwierciedlić w Wielkim Herbie Państwowym Ukrainy obecność Szewczenki w jakimś szczególnie wyrazistym detalu. Nie mogę nie poprzeć… Niezwykle trafnie powiedział o szewczenkoznawczych badaniach Wołodymyra Melnyczenki znany ukraiński historiozof i politolog Wasyl Tkaczenko: “Ukraina… musi być nastawiona na postać, która ze względu na swoje zasady moralne i postawę obywatelską powinna być maksymalnie zbliżona do poziomu Tarasa Szewczenki. I właśnie w tej pozycji zawarta jest paląca aktualność dorobku naukowego Wołodymyra Melnyczenki... W życiu i twórczości Wołodymyra Melnyczenki słowo nie rozmija się z czynem i jego głos w ogólnonarodowym dialogu dotyczącym tożsamości Ukrainy brzmi potężnie i intelektualnie nasycenie. Jego dorobek twórczy jest daleki od ogólnych rozważań — jest prowokacyjnie dokumentalnie przesiąknięty, wypełniony gruntowną wiedzą o materiale historycznym i konkretach codziennego życia i obyczajów. I w tym dokumentalizmie profesjonalnego muzealnika, pomnożonym przez głęboką historiozoficzną percepcję i odtworzenie życia społecznego — tkwi oryginalność i niepowtarzalność jego twórczego pisma. A zatem w znakomitym szeregu wiodących szewczenkoznawców Wołodymyr Melnyczenko, moim zdaniem, ma pełne prawo zadeklarować: “Jestem taki sam jak wszyscy — nie jestem podobny do nikogo”. I w tej hipostazie doktor nauk historycznych, akademik Wołodymyr Melnyczenko zajął już swoje prawowite miejsce w światowej Szewczenkianie”. Należy także szczególnie zaznaczyć, że prace badacza będą z pewnością wykorzystane w tworzeniu najnowszej zbiorowej biografii Tarasa Szewczenki, o której już nadszedł czas poważnie pomyśleć. Nawiasem mówiąc, z propozycji Wołodymyra Melnyczenki w tym roku na bazie Szewczenkowskiego rezerwatu narodowego w Kaniowie planuje się przeprowadzić Międzynarodowe Czytania Szewczenkowskie “Stworzenie nowej “Biografii” Tarasa Szewczenki: podejścia koncepcyjne i ogólnonarodowe znaczenie pracy”. Miałem okazję wielokrotnie pisać o szerokiej i gruntownej erudycji naukowej Wołodymyra Melnyczenki — historycznej, literaturoznawczej, historyczno-artystycznej, o solidnej bazie dokumentalnej jego publikacji oraz niezmiennie głębokim i wszechstronnym opracowaniu tematu, za który się wziął. Wszystko to, wraz ze szczególnym autorskim stylem uczonego i pisarza, uczyniło go jednym z najlepszych popularyzatorów wiedzy naukowej, w tym o życiu i twórczości Tarasa Szewczenki. Wszakże przyzwyczaiłem się częściej mówić o uczonym słowami wielkich Ukraińców, bezdyskusyjnych autorytetów. Jeszcze półtorej dekady temu znany poeta, przewodniczący Ogólnoukraińskiego towarzystwa “Proświta” Pawło Mowczan pisał: “Imponuje mi ten nie czysto naukowy styl autora, a niespodziewanie-asocjacyjny, kiedy w tkankę rozprawy wplatają się poetyckie wersy Wasyla Symonenki czy pytania z eseistyki Borysa Olijnyka, kiedy autorska opowieść o dawno minionych czasach zatrzymuje się na minionych wydarzeniach, utrwalając i powiększając je jak w stop-klatce odpowiednim do teraźniejszości komentarzem…”. Podsumowując badania Wołodymyra Melnyczenki, uhonorowane w 2009 r. Narodową Nagrodą Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, ówczesny przewodniczący Komitetu Szewczenkowskiego, akademik Mykoła Żułynski zaznaczył: “Wołodymyr Melnyczenko… twórczo połączył gruntowną naukę z wolną, rozluźnioną manierą wykładu, która organicznie włącza autorską emocję, osobistą ocenę, swobodną intonację…”. Autor sam ostrzega swojego czytelnika, powiedzmy, odnośnie już wspomnianej kapitalnej pracy “Nowe odczytanie Dziennika Tarasa Szewczenki”: “Opierając się na światowych standardach podobnych wydań, świadectwach samego Tarasa Hryhorowycza, opowieściach i wspomnieniach współczesnych poety, najlepszych badaniach szewczenkoznawczych, w szczególności J. J. Barabasza, I. M. Dziuby, M. H. Żułynskiego, wielu autorów “Szewczenkowskiej encyklopedii”, znalezionych przeze mnie dokumentach archiwalnych itp., zbudowałem tę pracę naukową według własnej wizji i napełniłem ją swoją miłością do Szewczenki, własną obecnością, w tym emocjonalną, własną manierą wykładu wyjaśnień i interpretacji tekstu poety, własnym, a nie pożyczonym, życiowym, uczuciowym i naukowym doświadczeniem”. Te szczere i uczciwe słowa można w pełni odnieść także do całej twórczości Wołodymyra Melnyczenki. Na tym zakończę. Życząc mu nowych pasjonujących książek i artykułów, jasnego, sławnego i twórczego życia.
1 Melnyczenko W. Ju. Mychajło Hruszewski w Moskwie: autorska encyklopedia-chronoskop. — Kijów: Łybid, 2016. — 568 s.; Tegoż. Mychajło Hruszewski: “Szewczenko — święty sztandar narodowy”: 100 historii i opowieści o dwóch ukraińskich geniuszach. — Kijów: Łybid, 2017. — 440 s.; Tegoż. Moje duchowe studnie. Artykuły i wywiady XXI wieku. — Kijów: Łybid, 2019. — 752 s. 2 Kronika współczesnej nauki i edukacji Ukrainy: Szkoły naukowe, systemy autorskie i koncepcje. — Kijów: Alfa-Wita, 2018. S. 87. 3 Melnyczenko W. Ju. “Na chwałę naszej przesławnej Ukrainy”: Taras Szewczenko i Osyp Bodianski. — Moskwa: OLMA Media Grupp, 2008. — 560 s. Tegoż. Taras Szewczenko: “Mój wielki przyjaciel Szczepkin”. — Moskwa: OLMA Media Grupp, 2009. — 480 s. 4 Tkaczenko W. M. Geniusz Szewczenki: lekcje obywatelskości (na stronach książki Wołodymyra Melnyczenki “Moje duchowe studnie. Artykuły i wywiady XXI wieku”. — Kijów: “Łybid”, 2019. — 748 s. // Procesy społeczno-polityczne. Wydanie 3 (13). — Kijów: Politiia, 2019. S. 312, 318–319.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
