Strona · s. 4strona oryginału ↗
W 80. rocznicę „Procesu 59”
Слово Просвіти, №06 за 2021 рік
Iwan PENDZEJ, docent katedry historii powszechnej Przykarpackiego Narodowego Uniwersytetu imienia Wasyla Stefanyka, kandydat nauk historycznych, Iwano-Frankiwsk. „Proces 59” (inna nazwa – „Proces drugiej egzekutywy OUN”) – wielki, przede wszystkim polityczny, proces sądowy nad 59 Ukraińcami (22 kobiety i 37 mężczyzn) – najbardziej znany spośród szeregu procesów sądowych, przeprowadzonych przez organy partyjne i sądowe ZSRR przeciwko OUN w latach 1940–1941. Odbywał się on w dniach 15–18 stycznia 1941 r. w budynku obwodowego zarządu NKWD we Lwowie (ówczesna ul. Pełczyńskiego – Dzierżyńskiego, obecnie – ul. Witowskiego 55). Jego celem było nie tylko zastraszenie wszystkich, którzy stawiali opór nowej władzy na ziemiach zachodnioukraińskich, ale także złamanie kręgosłupa oporu – OUN. Nikogo z opinii publicznej ani krewnych podsądnych nie dopuszczono do sali sądowej. Był to zamknięty, lecz pokazowy proces sądowy. Na ławie oskarżonych zasiedli członkowie OUN, zatrzymani przez NKWD na podstawie szczegółowych zeznań dotyczących pracy i kontaktów krajowego centrum OUN, które złożył aresztowany 4 września 1940 r. we Lwowie kierownik wydziału organizacyjnego nowo utworzonej Krajowej Egzekutywy (KE) OUN ZUZ Iwan Maksymiw, oraz na podstawie innych materiałów śledczych i agenturalnych. Oprócz referenta organizacyjnego KE OUN Iwana Maksymiwa (pseudonimy „Bohdan Bard”, „Weczirnij”, „Petro Orich”, „Romb”), który jednocześnie był zastępcą krajowego prowidnyka, aresztowano i oddano pod sąd: kierownika komórek OUN w szkołach średnich Lwowa Tarasa Kociubę („Werba”), krajowego referenta „Junactwa” OUN Rostysławę Mahalas („Hromowyj”), kierownika referatury wywiadowczej KE OUN na Ukrainie Zachodniej Mykołę Matwijczuka, kierownika referatury propagandowej KE OUN Kosta-Arpada Berezowskiego (kierował ukraińskimi organizacjami nacjonalistycznymi wśród studentów), zastępcę kierownika Lwowskiego Miejskiego Prowodu OUN Romana Horbala, kierownika „Junactwa” OUN w obwodzie stanisławowskim i członka KE OUN Dmytra Klaczkiwskiego oraz innych. Jednocześnie aresztowano szeregowych członków – Lubę Komar, Natalię Wynnykiw i inne. Wśród nich była rodzona siostra przyszłego głównodowodzącego UPA Romana Szuchewycza, 18-letnia Natalia. Nie zajmowały one znaczących stanowisk w organizacji, ale wykonywały ważne zadania: kurierami KE było 8 osób, 3 osoby – kurierami obwodowymi, łącznikami okręgowymi i rejonowymi – 11 osób, gospodarzami mieszkań konspiracyjnych i kontaktowych – 9 osób. Tylko aresztowani członkowie Junactwa OUN Bułka, Czarkowski, Starka oraz członek OUN Bezpałko, według danych śledztwa, nie mieli konkretnych zleceń. Większość aresztowanych i oddanych pod sąd Ukraińców stanowili młodzi ludzie w wieku od 16 do 30 lat, którzy uczyli się w placówkach oświatowych Lwowa. Według jednego źródła – 13 studentów Uniwersytetu Lwowskiego, 6 studentów Instytutu Medycznego, 3 studentów Instytutu Politechnicznego, a także 12 gimnazjalistów, 6 absolwentów szkół wyższych, 5 absolwentów gimnazjów – łącznie 45 osób; według innego – „13 studentów Uniwersytetu Lwowskiego, 8 – instytutu medycznego, 4 – instytutu politechnicznego, 3 – instytutu pedagogicznego oraz 11 uczniów lwowskich szkół klas 8–10”, łącznie 39 osób. Faktycznie na ławie oskarżonych znalazł się cały skład KE (z wyjątkiem Myrona Dmytra, który przebywał w głębokim podziemiu) oraz członkowie młodzieżowej organizacji OUN. W trakcie brutalnego śledztwa przygotowawczego, które trwało trzy miesiące i zakończyło się 13 grudnia 1940 r., aresztowani członkowie OUN, przetrzymywani najprawdopodobniej w więzieniach nr 1 („Brygidki”) oraz nr 2 („więzienie na Łąckiego”), byli poddawani torturom i zastraszaniu. Na wszelkie sposoby poniżano ich godność ludzką. 13 listopada 1940 roku wszystkie ich sprawy połączono w jedno postępowanie. W styczniu 1941 r. materiały śledcze przekazano do sądu obwodowego w mieście Lwowie. Mimo długotrwałego śledztwa i bolszewickiej praktyki terroru moralnego wobec podsądnych, większość członków OUN zachowywała się, podobnie jak ich towarzysze w ukraińskich procesach politycznych czasów okupacji polskiej lub sowieckiej – mężnie i niezłomnie. Tak młoda Marijka Nakoneczna na prowokacyjne pytanie prokuratora, co zrobiłaby, gdyby OUN zleciła jej zabicie „ojca Stalina”, odpowiedziała dźwięcznie: „Wykonałabym rozkaz organizacji” (Luba Komar. Proces 59-y. Drugi nakład. Prolog Nowy Jork, New Jersey 1991. – s. 33). W ostatnim dniu procesu, w Wigilię, aresztowana ukraińska młodzież nie zdradziła tradycji narodowej – zdołała w oryginalny sposób uczcić to wielkie święto religijne. „Moja sąsiadka – wspominała Luba Komar – lekko potrąciła mnie i, ostrożnie wsuwając mi w dłoń kromkę białego kołacza, szepnęła świąteczne pozdrowienie i dodała: 'Skubnij troszkę i przekaż dalej'. Domyśliłam się, że to wigilia Jordanu, więc skubnąwszy odrobinę, podałam kołacz sąsiadce z drugiej strony. I tak wędrował on z rąk do rąk, jednocząc nas wszystkich jakby przy wspólnym stole w Wigilię” (tamże). Podsądnym wyznaczono dziewięciu adwokatów, którym część spraw do zapoznania się przekazano dopiero w przeddzień rozprawy, dlatego nie mieli fizycznej możliwości zapoznania się z materiałami. Zresztą żaden z nich, oczywiście, nie mógł wpłynąć na decyzję sądu, który odbył się według wypracowanego, typowego dla stalinowskiego bezprawia scenariusza i jedynie zatwierdził oskarżenie prokuratorskie. Prawdziwy obywatelski czyn wykazał galicyjski adwokat Roman Krysztalski, który w swojej płomiennej mowie, broniąc podsądnych, wykrzyknął: „Przecież to kwiat ukraińskiej młodzieży!”. „To były mężne i wzruszające słowa – pisze we wspomnieniach Luba Komar. – Po grubiańskich wyzwiskach prokuratora pod naszym adresem, zabrzmiały one w naszych uszach jak cudowna muzyka i napełniły nasze serca dumą. Na zawsze głęboko zapadły w naszą pamięć. Ale w tamtym czasie, uświadamiając sobie, gdzie jesteśmy, nasze uniesienie przyćmił niepokój: czy nie zasiądzie z nami na ławie oskarżonych nasz dobry, ale nierozważny obrońca?” (tamże, s. 38). 18 stycznia 1941 r., po dwugodzinnej naradzie, kolegium Lwowskiego Sądu Obwodowego w pełni zadowoliło kary wysunięte w oskarżeniu prokuratorskim. 58 podsądnym zarzucono przestępstwa z artykułu 54, podpunktów 2 i 11 Kodeksu Karnego USRR, a 59. – Szengerowi P. I. – z artykułów 19, 54-2, 54-11, 20, 206 – przygotowanie zbrojnego powstania i udział w kontr... Budynek Lwowskiego Obwodowego Zarządu NKWD (fotografia z końca lat 30.)
organizacji rewolucyjnej. Oskarżono ich o przynależność do nielegalnej OUN, o działalność antyradziecką, przygotowywanie powstania przeciwko władzy radzieckiej, szpiegostwo na korzyść Niemiec. „Działalność antyradziecka OUN”, zgodnie z tekstem oskarżenia, miała na celu „przygotowanie zbrojnego powstania przeciwko władzy radzieckiej, przejęcie władzy w swoje ręce i stworzenie tzw. samodzielnego państwa ukraińskiego typu faszystowskiego według zasady: Ukraina dla Ukraińców”. 42 oskarżonych (31 mężczyzn i 11 kobiet) sąd skazał na karę śmierci przez rozstrzelanie, pozostałych 17 (11 kobiet i 6 mężczyzn) otrzymało 10 lat pozbawienia wolności (w obozach koncentracyjnych) z późniejszym zesłaniem na 5 lat, konfiskatą mienia na rzecz państwa oraz 5 latami pozbawienia prawa zamieszkania w USRR. W motywacji wyroku sądu zaznaczono, że surowość wyroku wynika z tego, iż „prawie wszyscy oskarżeni oświadczyli na rozprawie sądowej, że nie chcą zaprzestać wrogiej działalności przeciwko władzy radzieckiej i oświadczyli, że będą kontynuować wrogą pracę w każdych warunkach…” [Branżowe Państwowe Archiwum SBU (dalej: BPA SBU). – F. 13. – Spr. 74170fp. – T. 8. – K. 285 – 286]. sprawa nie tkwiła w „radzieckich szpiegach”, a w znacznie głębszych okolicznościach. Najprawdopodobniej Stalinowi, pomimo jego antyimperializmu, nie chciało się psuć stosunków z USA — prezydent F. D. Roosevelt kanałami tajnej łączności wielokrotnie informował go o przygotowaniach do ataku Niemiec na Związek Radziecki. Ignorował on je, podobnie jak analogiczne doniesienia z innych źródeł, święcie wierząc w przyjaźń z Hitlerem, ale pogorszenia stosunków z USA nie chciał. Dlatego zasadne jest przypuszczenie, że główną przyczyną zamiany wyroku Irynie Pyk, jej faktycznego ułaskawienia i wydalenia poza granice ZSRR było to, że była ona obywatelką USA, najpotężniejszego państwa na świecie. A ilu uczestnikom „procesu” i komu dokładnie wyrok śmierci pozostawiono bez zmian, ilu i kiedy zostało straconych? Jana Prymaczenko uważa, że bez zmian wyrok – rozstrzelanie — pozostawiono 19 osobom. A w Wikipedii wymieniono 20 osób. Według materiałów BPA SBU, odzwierciedlonych w Internecie, wyrok „najwyższy wymiar kary – rozstrzelanie” pozostawiono tylko wobec 18 osób [BPA SBU. – F. 13. – Spr. 74170fp. – T. 8. K. 424]. W rzeczywistości stracono 21 osób. „Większość wyroków kary śmierci wykonano 14 kwietnia 1941 r. Dotyczyły one Maksymiwa, Dumanskiego Mychajła, Wowka, Sorokiwskiego, Nyrki, Hoszka. Wobec innych, skazanych na rozstrzelanie, informacji brak”. Należy zwrócić uwagę na to, że Dumanski Mychajło, skazany na rozstrzelanie, został ułaskawiony, dlatego zaliczenie go do rozstrzelanych jest błędne. Najpełniejsza odpowiedź na pytanie, kogo i kiedy stracono (choć i ona nie jest wyczerpująca), znajduje się w materiałach sądu nad Krajową Egzekutywą OUN we Lwowie, które przechowywane są w „Państwowym Archiwum Federacji Rosyjskiej” (GARF) i cytowane poniżej. Zaznaczono w nich: „14 kwietnia 1941 r. zostali rozstrzelani członkowie centrum krajowego: Maksymiw I. A. / „Bard Bohdan Andrijowycz”, Wowk M. A., Matwijczuk M. M., Dumanski P. I., Berezowski K.-A. A. Rozstrzelano także uczniów i studentów: Sorokiwskiego S. H., Jednoroha B. S., Kostyszyna J. W. / Markiwa J. M., Kociubę T. T., Nyrkę S. M., Tysliaka S. M., Kowaliuka W. T. i Pakuliaka M. I. Tego samego dnia zostali rozstrzelani także aktywni członkowie OUN, którzy przechowywali broń i którzy, według oskarżenia, zajmowali się szpiegostwem — Diakiw R. H., Berest R.-M. P., Hoszko M. M., Matwijczuk A. M., Dumanski S. I., Klark P. W. i Danylewycz (Rubinski) W. P.”, tj. 20, a nie 21 rozstrzelanych. O tym, że wyroki utrzymane w mocy wobec 20 uczestników „Procesu 59-ciu” zostały wykonane dwukrotnie – 17 i 18 czerwca 1941 r. W ciągu kilku kolejnych dni po procesie wszyscy skazani napisali prośby o ułaskawienie, a później ich rodzice wysyłali listy i telegramy do sądu republikańskiego oraz osobiście do Stalina z prośbą o ułaskawienie (BPA SBU. – F. 13. – Spr. 74170fp. – T. 5. – K. 1-424). Czy radziecka Temida uwzględniała naturalną reakcję skazanych i ich rodziców na okrutne wyroki sądu? Dokumentalnego potwierdzenia tego nie można znaleźć. Wiadomo, że 18 lutego 1941 roku Sąd Najwyższy USRR rozpatrzył skargę kasacyjną i pozostawił wyrok bez zmian (nieznana pozostaje treść skargi kasacyjnej). Wyjątek zrobiono tylko dla „nieletniej Iryny Zubacz”, której karę śmierci zamieniono na 10 lat więzienia w poprawczych obozach pracy. Sąd Najwyższy ZSRR 15 marca 1941 r. zamienił wyroki kolejnym 19 skazanym na karę śmierci na pozbawienie wolności — 10 lat obozów koncentracyjnych, 5 lat zesłania oraz 5 lat bez prawa zamieszkania w USRR. 27 marca 1941 r. specjalną decyzją Sądu Najwyższego ZSRR została ułaskawiona I. Pyk. Jej wyrok śmierci zamieniono na wolność — jako obywatelka USA została wydalona poza granice ZSRR. Jana Prymaczenko twierdzi: „o jej uwolnienie aktywnie walczyli amerykańscy dyplomaci i w rezultacie została wymieniona na dwóch radzieckich szpiegów”. Naszym zdaniem, sprawa
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
