Strona · s. 5strona oryginału ↗
Opowiadania ze szkoły wychowania antykomunistycznego
Слово Просвіти, №06 за 2021 рік
Olesia KOWALCZUK, zasłużona nauczycielka Ukrainy, laureatka nagrody im. B. Hrinczenki, obwód wołyński, wieś Żydyczyn
Zamiast przedmowy
Zabrałam się do pisania w gryzących rozmyślaniach: czy warto… Czy warto opisywać przeżyte przez zwykłego człowieka i marnować czas, którego (o nieodwracalna przykrości!) nie może być już wiele przed nami? W końcu przeważyła myśl, że w należytym zrozumieniu przeszłości, historycznego losu narodu, a zatem i teraźniejszości, wyraźnie pomaga pamiętnikarstwo nie tylko wielkich, ale i przeciętnych śmiertelników. A czyż biografia każdego nie jest częścią biografii narodu? I jak to dobrze, że tutaj – zwłaszcza zważywszy na chroniczną kampanię ukrainofobów dotyczącą idealizowania czerwonej przeszłości – bardzo wymownie dają o sobie znać drukowane wspomnienia o przeżyciach osobistych, także w „Słowie Proświty”. Mając na uwadze powyższe, ośmielam się zaproponować uwadze ukochanej gazety przedstawione dalej teksty – może niektóre z nich rzeczywiście nadadzą się do druku. A dla uwyraźnienia wspomnianych zamiarów trzeba będzie nieco wybiec w kronice naprzód. Podczas studiów w Łuckim Państwowym Instytucie Pedagogicznym im. Łesi Ukrainki autorce przypadło w udziale stać się uczestniczką ruchu dysydenckiego szістdesiątników i figurować w roli jednomyślnej w procesie sądowym nad Dmytrem Iwaszczenką, Walentynem Morozem oraz braćmi Mychajłem i Bohdanem Horyniami. Niezaprzeczalnym świadectwem tego jest tekst Wyroku Sądu Wołyńskiego z 20 stycznia 1966 roku (dla prawdy dołączam fotokopię jego fragmentu z wydania „Reabilitowani historią. Obwód wołyński. Księga pierwsza. Łuck, 2010”, s. 372). Przy okazji muszę zaznaczyć, że przytoczona w tekście, rzekomo bardzo poważnego dokumentu, informacja w zasadzie odpowiada rzeczywistości, lecz czerpano ją nie z zeznań „świadków”, jak tam twierdzono, lecz z kontroli korespondencji i podsłuchiwania poufnych rozmów o bezeceństwach w polityce narodowej KPZR. Jak wiadomo, starszych osadzono w więzieniu, a wobec młodszych przeprowadzono komsomolski sąd i wykluczono za „niegodne zachowanie” (za „plucie w oczy radzieckiej władzy!”) z szeregów chwalebnej młodzieży leninowskiej. Z takim „wilczym biletem”, bez dyplomu, skierowano mnie m.in. do „ideologicznie silnego zespołu pedagogicznego” wiejskiej szkoły w polskiej… w poleskiej głuszy. Ale na razie – nie o pełnym dramatyzmu nauczaniu pod kloszem KGB, z nieustannym skłanianiem się ku szpiclostwu, lecz o źródłach przekonań i uwarunkowaniu wyboru życiowego. Na licznych przesłuchaniach we wszechwiedzącym resorcie raz po raz brzmiało oburzenie: jak mogliśmy, dorastając po wielkim Zwycięstwie i przechodząc szkołę komunistycznego hartu jako żółtodzioby-pionierzy-komsomolcy, tak nisko upaść, znalazłszy się w „nacjonalistycznym uwięzi”: „Wiedź nikakich usłowij dlja riecydiwow banderowszczyny dawno niet!”. I dziwnym trafem niewyspani „stróże porządku” tej przeklętej epoki nie zdawali sobie sprawy, że właśnie wyznawane przez nich postulaty, odbijające się w realiach ówczesnego życia, służyły – jak mówił niezapomniany Jewhen Swerstiuk – za szkołę antykomunistycznego wychowania.
…Wspominam swoje dzieciństwo i piszę jakby o kimś innym, choć dobrze znanym – mianowicie o typowej małej Ukrainiance z Zachodu z niespokojnego pogranicza lat 40.–50. minionego stulecia. Niech tak właśnie czytelnik to odbiera…
Z Ukrainą w rodzinnych domach
Zdaję sobie sprawę, że świadomie pamiętam siebie mniej więcej od drugiego i trzeciego roku życia, kiedy to, budząc się wcześnie rano, z mojego łóżeczka wciąż i wciąż przyglądałam się wnętrzu izby. Na ścianach wisiały ikony w rushnykach, wyszywanych rękami różnych pokoleń rodu, ukraińskie pejzaże, namalowane przez ojca na owalnych przekrojach pni brzozowych, zdjęcia bliskich ludzi. Największy portret przedstawiał T. H. Szewczenkę, osadzony w rzeźbionej drewnianej ramie z naściennego lustra. Oczywiście był to szczególnie bliski krewny, bo z ojcowskiego imienia, tak jak ja. Łesia Ukrainka również była krewną, bo tak samo się nazywała. Obok „rodziny” – namalowany młody kozak na koniu, mknący z szablą w ręku naprzeciw tatarskiego jeźdźca. Ten to już nie był krewny, lecz zły obcy, dlatego ów śmiały kozak chciał wypędzić go z Ukrainy. Wokół wizerunku Szewczenki znajdowały się rysunki pięknych koni o rozwianych grzywach. Nie zdejmowano ich nawet wtedy, gdy bielono izbę: niech przyjdzie i zdecyduje sam autor, czyli mój wujek Dmytro, który w wieku dwudziestu lat pod pseudonimem Sirko „poszedł bronić Ukrainy”. Niestety, nigdy go już nie zobaczyłam…
Obok łóżka stały etażerki i szafki, pełne książek. Czytali je domownicy, a sąsiedzi je pożyczali. To był największy skarb, jaki pozostawił dziadek Tymofij. Odwiedzający chętnie słuchali także wierszy o chacie, których się nauczyłam, o tym, że są w niej „niskie progi, by nas nie omijali ubodzy dziadkowie”, o kwiecistym weselu i o „dziewczynce małej – Ukrainkę młodziutką”, w której „Ukraińcy – tatuś i mamusia, i cała rodzinka, i swojski znak – złoty tryzub”.
Świętością świętych dla wszystkich domowników była niezmienna kompozycja na masywnym komodzie, jako pamiątka po przodkach rodu, którzy przedwcześnie odeszli z życia, pozostawiwszy po sobie jasne legendy. Opowiadano je sobie, a następnie przyjmowano niemal z nabożeństwem; słuchać ich i rozmyślać nad nimi chciało się wciąż na nowo. Sam komód stanowił główną część posagu ulubionej synowej Kozelców-Nazarjewych – Berty Schreter. Pochodziła z rodziny niemieckich kolonistów, wcześnie osierocona, wychowywała się w domu wuja ze strony matki – Mayera. Jak przystało na niemieckie dziewczęta, przed zamążpójściem przeszła gruntowną szkołę gospodarstwa domowego: znała się na krawiectwie, haftowała, szydełkowała i robiła na drutach, tworząc wzory niezwykłej urody na koronkach, obrusach, swetrach. Dobrze znała europejską kuchnię i domowe wychowanie. Oczywiście wyróżniała się tym niemało wśród wiejskich kobiet i nikt nie zwracał się do niej inaczej niż „pani”. Jednak sama żywiła szczególny sentyment do wszystkiego, co ukraińskie, co właśnie zbliżyło romantycznie usposobioną dziewczynę do równie wzniośle usposobionego duchem Ukraińca Tymofija – przyszłego prawosławnego kapłana. Zgodnie z warunkami ślubu kościelnego przyjęła chrzest i stała się Warfołomiją. Kiedy mąż znalazł się w armii UNR w roli kapelana, sama wychowywała dzieci w duchu miłości do Ukrainy, a niemieckiego uczyła ich niezbyt chętnie: przecież nie trzeba się wyróżniać spośród ludu, wśród którego się urodziły. Wszystkie pięcioro w późniejszym czasie okazało się czynnie patriotycznych: dwaj synowie „oddali życie za Ukrainę”, przeszedłszy wcześniej szkolenie w Proświcie, obok trzech sióstr, które również na swój sposób wspierały działalność UPA.
Zaś wspomniana kompozycja na komodzie, podobnie jak cała jej zawartość, również stanowiła niezwykłe źródło wiedzy o rodzinnych upodobaniach. W centrum kompozycji wznosiła się szkatułka obciągnięta wiśniowym aksamitem i artystycznie ozdobiona złotym splotem, pełna wytwornych kobiecych ozdób. Obok leżał „Kobzar” z haftowanymi niebiesko-żółtymi i czerwono-czarnymi zakładkami, a z drugiej strony stał brązowy świecznik przy ikonie Matki Bożej. To wszystko było prezentem narzeczonego Tymofija dla swojej wybranki w dniu zaręczyn. Nad nim na ścianie wisiał z kolei podarunek narzeczonej: dwie misternie splecione z błękitnej i żółtej muliny dekoracyjne kieszonki – na zegarek i pince-nez (nawiasem mówiąc, te cenne przedmioty ukradli enkawudziści podczas jednej z kolejnych rewizji). W szufladach komody przechowywano wyszukanie haftowaną pościel. Prześcieradła, poszewki na kołdry były oznaczone wyhaftowanym imieniem właścicielki po niemiecku, a poszewki na małe dziecięce poduszeczki („jasiki”) opatrzono inicjałami dzieci po ukraińsku. Drugim, nie mniej drogim dla mnie domem była chata Kowalczu-
Autorka z braciszkiem Dmytrusiem. 1947 r.
…ków-Terebejiw – moich dziadka i babci ze strony ojca. Ona tonęła na odległym chutorze w objęciach wspaniałego sadu o powierzchni pół hektara, a wewnątrz obdarowywała każdego wonią lekarskich ziół – mięty, bławatków, lubczyku, czebrecu, szałwii… Po stracie wszystkich trzech synów w ruchu powstańczym babcia Ksienia dosłownie drżała nad wnukami i zmuszała ich, by jedli od rana do wieczora, prawie bez przerwy. Dobrego jedzenia zawsze było dużo. Zostawszy sierotami w wieku 17 lat, nieustający pracownicy z odziedziczonych 2 hektarów ziemi uprawnej dorobili się jeszcze 20. Czasem podczas posiłku wnuków babcia nagle gdzieś znikała na podwórzu. I mnie już w szóstym roku życia przypadło podglądnąć, jak ona, klęcząc przed ikonostasem, szeptała, dławiąc się łzami: „Zmiłuj się, Ukrainо, nad nami! Ile ich jeszcze potrzebujesz? Oddaj, Boże, choć tego mojego najmniejszego – Saszka”. Potem całowała ukrzyżowanie i skrzypce syna, powieszone na ścianie między obrazami a засохniętymi gronami kaliny. Oczywiście i tego swojego bliskiego krewniaka żywego nigdy już nie poznałam. Tymczasem na rajskim chutorze długo znajdowało schronienie wielu żebraków z Briańszczyzny i Kaługi. Kilku chłopców mieszkało ponad rok, a dziewczynę z samego Smoleńska wzięliśmy z bratem na niańkę. Chłopcom przypadło ubranie poległych synów, a Rosjankę – „naszą Nadię” – mama w każdą niedzielę wysyłała do cerkwi w swoim proświtiańskim stroju – z wiankiem, wstążkami i w eleganckich botkach z chromowej skóry lub w pantofelkach-łódkach. Razem z kuzynami i sąsiednimi dziećmi chętnie bawiliśmy się w żebraków i dających jałmużnę. Nazywaliśmy tę grę „padajtie kadiłaska”, bo ten dziwny magiczny zwrot słyszeliśmy codziennie od licznych przechodzących żebraków z torbami – „kołchoźników”, którym nie wolno było odmówić: „oni, tak jak my, są chrześcijanami”. Nie bez przyczyny wszyscy nasi „lokatorzy” gorzko płakali, gdy gospodarzy raskułaczano, i nie chcieli ładować na wozy dobytku ani burzyć nowego, jeszcze wiatraka. Tak, rodzinne strzechy mojego dzieciństwa obdarowywały swoim ukraińskim ciepłem nie tylko mnie…
Ukochana córeczka – zdrajczyni?
Rok 1945. Za kilka miesięcy skończę trzy lata. Kwitnie maj. Rwę na podwórku okazałe mniszki i boję się wejść do chaty. Dzieje się tam coś bardzo złego. Wszyscy dorośli co chwila wychodzą zatroskani i zapłakani. Nikt nie słyszy, że proszę o pomoc w upletieniu wianka. Zamiast tego ciocia Lala jednak ciągnie mnie za rękę do domu. Opieram się i zatrzymuję się zaraz za progiem izby. Przed oczami – łóżko przy przeciwległej ścianie. Na dużej białej poduszce – żółto-szare oblicze obcego dziadka. Koścista ręka wyciąga na dłoni kolorowe cukierki-karmelki. Ktoś z tyłu popycha mnie, żebym podeszła i wzięła „gościniec od taty”. Ani drgnę: ten mężczyzna jest taki nieładny i nie nadaje się być moim ojcem. Sine powieki bezsilnie opadają, a z kącików oczu po skroniach srebrzą się dwie wilgotne ścieżki. Cukierki spadają z dłoni na podłogę. Czuję się winna, zbieram rozsypane i co sił biegnę od łóżka do drugiego pokoju. Tam mam czekać na prawdziwego tatusia – tego dobrego przystojniaka, który nosił mnie do cerkwi na swoich ciepłych, szerokich ramionach. A tak przyjemnie było czochrać jego bujne loki obiema rękami!
…Aby jakoś rozładować tamtejszą nieprzyjemną sytuację, do łóżka chorego podsunięto kołyskę z nowo narodzonym synem. Ledwie zdołał kilka razy kołysać nią, cierpiący mimo wszystko z zadowoleniem się uśmiechnął. O tym opowiedziała mi, już dorosłej, babcia. Tymczasem wtedy jeszcze w dziecięcej główce nie układały się w odpowiednią logikę mamine opowieści, snute po chodzeniu z paczkami, o cierpieniach jej ukochanego, którego katowano w „kapezie” (камера предварительного заключения). Kat z rozkazu śledczego tańczył na desce, którą kładł ofierze na piersi, i odbił jej wątrobę i płuca. Z braku dowodów niedobitego „nacjonalistę” oddano do domu. Kilka dni później odeślą go ze szpitala jako beznadziejnego, a on, ledwie dotknąwszy ziemi nogami, umrze na rękach swojej dwudziestosiedmioletniej żony. Kiedy po pogrzebie palono materac przesiąknięty krwią z ran, znaleziono w nim około dziesięciu ulotek namalowanych przez zmarłego, z jego własnoręcznie ułożonymi rymowanymi wezwaniami do nieposłuszeństwa wobec „Moskali”. Nie zdążono ich rozdać pod adresy przed aresztowaniem, choć takie zlecenia zwykle wykonywał jak należy, a innych zadań zresztą mu nie powierzano – oszczędzano go na wykorzystanie talentu twórczego oraz ze względu na zdrowie nadszarpnięte jeszcze przez polską defensywę.
Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
