Strona · s. 6strona oryginału ↗
Kreski do portretu Bohdana Horynia
Слово Просвіти, №06 за 2021 рік
Ukraińskiemu politykowi, działaczowi społecznemu i pisarzowi-dokumentaliście, laureatowi Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, Bohdanowi Horyniowi, 10 lutego 2021 r. stuknęło 85 lat. Myrosław ŁEWICKYJ, członek NSPU. Bohdan Horyń należy do unikalnych postaci współczesnej Ukrainy. Połączyły się w nim trzy równoważne hipostazy. Jest utalentowanym politykiem-mężem stanu, skrupulatnym wobec słowa i faktu pisarzem-dokumentalistą, krytykiem literackim, aktywnym i bezkompromisowym działaczem społecznym. Te wzniosłe słowa o Bohdanie Horyniu zostały wypowiedziane przez byłego ukraińskiego urzędnika państwowego Ihora Lichowego. Nie ma w nich przesady: Bohdan Horyń zasługuje na wysoką ocenę za poświęcenie swojego życia Ukrainie, za walkę o państwową niepodległość, którą świadomie prowadził jeszcze z ławy studenckiej. Zatem odrodzenie niepodległego państwa było głównym życiowym credo Bohdana Horynia. W naszej opowieści skupmy się na politycznej stronie postaci Bohdana Horynia. Urodził się we wsi Kniseło na Lwowszczyźnie. Ojciec Mykoła był aktywnym proświcianinem, później – przewodniczącym Knisełowskiej „Proświty”. A dziadek Bohdana, Mychajło Horyń, w czasach Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZUNR) kierował ukraińskim zarządem wsi. Mykoła Horyń, zrozumiawszy, że pracy oświatowej za mało, by zatrzymać falę polonizacji, włączył się w działalność polityczną, za co był kilkakrotnie sądzony, ostatni raz – na karę śmierci. Od wykonania wyroku sądu uratował go wybuch II wojny światowej: na więzienie spadła bomba – straż i więźniowie rozbiegli się kto gdzie. Powrócił Mykoła Horyń do domu skatowany przez strażników więziennych w owianych złą sławą lwowskich „Brygidkach”. Czarny od pobicia ojcowski grzbiet do dziś odbija się w synowskich wspomnieniach bólem i nieakceptacją wszelkiej niesprawiedliwości i przemocy. W 1944 r. Bohdan zobaczył „wyzwolicieli”: do wsi przyjechał garnizon enkawudzistów wysiedlać niektóre rodziny na Sybir. Na podwórku rozpalili ogień i wrzucali do niego książki, ojcowskie i dziecięce. Dusza Bohdana krajała się z bólu, ale nie mógł nic poradzić. Tym bardziej, że mamie powiedziano, iż jest z dwoma synami na liście do wysiedlenia na Sybir. W młodości przyszło przekonanie, że tylko państwowa niepodległość może zagwarantować prawa i wolność Ukraińcom. O tym była mowa w podziemnej literaturze, którą rozpowszechniali aktywiści OUN, a później, w latach 60. – w samizdacie, który wytwarzał i aktywnie rozpowszechniał Bohdan Horyń. W pole widzenia KGB trafił jeszcze jako student Uniwersytetu Lwowskiego, który ukończył w 1959 roku. Jego krytyczne sądy o otaczającej rzeczywistości i konformistach nie uszły ocenie KGB. Bohdan Horyń kierował uniwersyteckim kółkiem literacko-krytycznym. Odważne sądy Horynia w dalekich studenckich latach budziły zaufanie i sympatię jeszcze żyjących współczesnych Iwana Franki – pisarzy Denysa Łukijanowycza, Mychajła Jackiwa, Mychajła Rudnyckiego – opowiadali mu oni o ukraińskiej przeszłości i darowali zakazane przez komunistyczną władzę wydania. Młodym badaczem zachwycał się rzeźbiarz profesor Iwan Sewera, o życiu i twórczości którego Bohdan Horyń zaczął pisać książkę, jednak areszt i wieloletnie represje zmusiły go do odłożenia tej pracy aż do czasów niepodległości Ukrainy. Książka „W poszukiwaniu brzegu. Życie i twórczość rzeźbiarza Iwana Sewery” została wydana we Lwowie w 1996 roku przez Instytut Ukrainoznawstwa. Praca dyplomowa Bohdana Horynia „Zagadnienia psychologii twórczości w pracy Iwana Franki „Z sekretów twórczości poetyckiej”” została oceniona przez promotora pracy dyplomowej, legendarnego profesora Mychajła Rudnyckiego, jako gotowa rozprawa kandydacka (według standardów europejskich – doktorska). Na obronie dyplomowej był obecny rektor uniwersytetu Jewhen Łazarenko, który rekomendował pracę do druku w czasopiśmie literacko-artystycznym „Żowteń”, gdzie w nr 5 z 1960 r. wydrukowano rozdział tej pracy dyplomowej. Wydawało się, że po tym dla Bohdana Horynia drzwi do wielkiej nauki są szeroko otwarte, obiecywano mu pracę w Instytucie Nauk Społecznych (obecnie – Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypjakewycza). Jednak stało się inaczej. KGB, ignorując opinię uczonych, doprowadziło do skierowania młodego specjalisty na Kirowohradszczyznę. Stamtąd, w związku z przesyceniem kadrami nauczycielskimi, odesłano go z powrotem do Lwowa, gdzie pracuje w Domu Twórczości Ludowej. Bohdan Horyń aktywnie włącza się w jedyny dostępny wówczas środek walki – udział w ukraińskim samizdacie. W tamtych czasach w ZSRR taka forma rozpowszechniania informacji. Na pierwszym planie (w centrum) Bohdan Horyń z kwiatami podziękowania za Akt Niepodległości, Lwów, 25 sierpnia 1991 r.
kwalifikowała się jako „działalność antyradziecka” i, zgodnie z artykułem 62 Kodeksu karnego USRR, była surowo karana. Ukoronowaniem „opieki KGB” było to, że Bohdan i Mychajło Horyniowie trafili pod pierwszy „breżniewowski pokos” – falę aresztowań, które nowy władca ZSRR Leonid Breżniew przeprowadził na Ukrainie w niespełna rok po dojściu do władzy. Na procesie, który miał zalegalizować rozprawę z ukraińskimi patriotami, funkcjonariusze KGB zrozumieli, że decydującą rolę w kształtowaniu wysokiej świadomości narodowej braci Horyniów odegrali ich rodzice. Dlatego wyznaczona przez państwo (w rzeczywistości przez KGB!) adwokat Malik, która w toku państwowej „obrony” poparła wszystkie oskarżenia prokuratora, w pewnym momencie nie wytrzymała i zaczęła krzyczeć, że razem z synami powinni sądzić także ich ojca, który wychował takich „antyradzieckowców”. Imię tej adwokat zatarło się w pamięci. Wiadomo jedynie, że była wówczas żoną oficera KGB Stanisława Malika, urodzonego w 1929 roku (od 1983 roku do rozpadu ZSRR Malik, już w stopniu generała, kierował Lwowskim Zarządem KGB). Bohdan Horyń decyzją Lwowskiego Sądu Obwodowego został na trzy lata zesłany do obozu koncentracyjnego nr 11 w Mordowii. Bohdan często powtarza, że tam ukończył jeszcze jeden „uniwersytet”, ponieważ spotkał wielu wyjątkowych, niezłomnych Ukraińców z legendarnym Mychajłem Soroką na czele. Tam Bohdan Horyń przekonał się, że dążeniem wszystkich zniewolonych narodów jest ucieczka z rosyjskich „braterskich” objęć. A ponadto miał okazję zobaczyć całą ohydę rosyjskiego szowinizmu. Bo jak nazwać oświadczenie obozowego lekarza, który chwalił się, że jest najpierw funkcjonariuszem KGB, a dopiero potem lekarzem? Po powrocie z obozu nie mogło być mowy o pracy w zawodzie. Pierwsze 8 lat to tułaczka na nisko płatnych pracach fizycznych. Dopiero we wrześniu 1976 roku Bohdan zatrudnia się w Lwowskiej Galerii Obrazów (bez prawa do publikacji). Mniej więcej w tym samym czasie jego brat Mychajło został zatrudniony jako psycholog w zakładzie „Kineskop”. Tym zatrudnieniem KGB postanowiło usunąć powód do zarzutów organizacji praw człowieka ze świata demokratycznego o łamanie praw człowieka i wzmocnić kontrolę nad dysydentami. Karna sankcja o zakazie publikacji Bohdana Horynia obowiązywała aż do wyboru go 4 marca 1990 roku na deputowanego ludowego Rady Najwyższej ówczesnej USRR, w której wraz z osobami o podobnych poglądach rozpoczął walkę o przywrócenie państwowej Niepodległości Ukrainy. Dla Bohdana Horynia spore nadzieje na zmiany społeczno-polityczne, na wolność słowa („pieriestrojka i głasnost”) były związane z gorbaczowowską „pieriestrojką”. Choć miał już takie nadzieje, gdy w 1956 roku słuchał na uniwersytecie zamkniętego referatu Chruszczowa o „kulcie jednostki”. Jednak po chruszczowowskiej „odwilży” nastąpił breżniewowski przewrót państwowy, w wyniku którego dziesiątki ukraińskich patriotów znalazły się w obozach koncentracyjnych, a dziesiątki tysięcy zwolniono z pracy. Podczas drugiej „odwilży” – gorbaczowowskiej pieriestrojki – Bohdan Horyń aktywnie śledził wydarzenia na Litwie, która była swoistą oazą wolności. Zainspirowani wydarzeniami politycznymi w republikach nadbałtyckich oraz zmianami w Moskwie, ukraińscy dysydenci Bohdan i Mychajło Horyniowie wraz z Wiaczesławem Czornowiłem (inicjatorem) tworzą opozycyjną wobec KPZR partię polityczną pod nazwą Ukraińska Grupa Helsińska. We trzech piszą dokument programowy – historyczną „Deklarację zasad UGH”, ogłoszoną na 50-tysięcznym wiecu na placu przed Uniwersytetem Lwowskim 7 lipca 1988 roku. Tego dnia, bez przesady, zaczął się nowy rozdział w historii Ukrainy. Choć do ukształtowania w społeczeństwie świadomego dążenia państwowotwórczego, potwierdzonego w grudniowym referendum 1991 roku, potrzeba było jeszcze ponad trzech lat pracy informacyjnej, jednak po 7 lipca 1988 roku świat zobaczył, że Ukraina to nie „strefa zastoju”, republika pragnie zmian i Ukraińcy rozpoczęli walkę o prawa narodowe i wolność. Szczegółowo śledząc wydarzenia w republikach nadbałtyckich (latem 1989 roku wszystkie one przyjęły już Deklaracje o suwerenności państwowej), Bohdanowi bardzo zaimponowało przeprowadzenie w dniu 50. rocznicy paktu Ribbentrop-Mołotow „żywego łańcucha”, który rozciągnął się wzdłuż drogi samochodowej łączącej stolice wszystkich trzech republik. Sądząc po publikacjach w gazecie „Swoboda”, to wydarzenie wstrząsnęło całym demokratycznym światem. W oświadczeniu KC KPZR wydarzenia w republikach nadbałtyckich nazwano „przejawem histerii”. Bohdan Horyń miał dokładne wyobrażenie o „żywym łańcuchu” z korespondencji i rozmów telefonicznych z przyjaciółmi, dysydentami tamtych republik, w szczególności z Lagle Parek, Bohdan Horyń oraz Iwan Switłyczny w Karpatach, 1963 r. która stanęła na czele Narodowej Partii Estonii. Dysydenci tych krajów (wówczas jeszcze republik ZSRR), z którymi wtedy miał ścisły kontakt Bohdan Horyń, opowiadali mu o wielkim uniesieniu, wywołanym ogłoszeniem i pierwszym etapem praktycznej realizacji „Bałtyckiego Szlaku” – wspólnego programu przywrócenia drogą parlamentarną, pokojowymi środkami, państwowej niepodległości każdej republiki. Pierwszym etapem było przeprowadzenie między centrami stolic trzech republik „żywego łańcucha”. W 2009 roku został on włączony do listy UNESCO „Pamięć Świata”. Jako współzałożyciel i członek kierownictwa UGH Bohdan Horyń głęboko uświadamiał sobie, że Ukraina do niepodległości musi iść drogą przebudzenia pamięci historycznej, drogą odrodzenia świadomości narodowej i godności narodowej. Dlatego Lwowska organizacja UGH z inicjatywy Bohdana Horynia wezwała ludzi 17 września
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
