Strona · s. 13strona oryginału ↗
ROSŁO DOBRO… W SKRZYNI. Podróż przez wystawę skrzyń w Muzeum Architektury Ludowej i Życia Ludowego Ukrainy
Слово Просвіти, №07 за 2005 рік
W wnętrzu wiejskich chat na Ukrainie tradycyjnie znajdowały się: stół, skrzynia, ławy i kredens. Wśród prostych mebli szczególne miejsce zajmowała skrzynia. W codziennym użytku miała podwójne przeznaczenie: używano jej jako stołu, przy którym rodzina spożywała posiłki, a także służyła do przechowywania odświętnego ubrania, płótna, dywanów, cennych dokumentów i pieniędzy. Skrzynię stawiano w izbie na widocznym miejscu: przy stole, na ławie obok łóżka albo w kącie świętym (pokucie). Malowane i rzeźbione skrzynie przyciągały swoim zdobieniem, odświętnie wyróżniając się na tle innych sprzętów domowych.
JAWORowskie MALOWANE SKRZYNIE
Szczególnej uwagi zasługują te skrzynie w kształcie prostopadłościanu, na podnóżkach i kołach. Ich wysokość zależy od wysokości podnóżków („kocheli”). Jedyną ozdobą sylwetki jaworowskich skrzyń jest zróżnicowane profilowanie podnóżków. Przednie mają różnorodny profil wycięć, a tylne były wycinane przeważnie ukośnie. Niemal każdy stolarz miał swoistą formę profilowania podnóżków. To właśnie była główna cecha, po której rozpoznawano mistrza, który wykonał skrzynię. Przednie i tylne boki („przyczółki”), wieko oraz dno skrzyni łączono ze sobą („cynkami”), wiążąc wszystkie części w jedną trwałą całość. Podstawą skrzyni były podnóżki o wysokości 18–20 cm. Podnóżki i „kocheli” podwyższały skrzynię niemal o jedną czwartą jej wysokości, nadając jej piękniejszy wygląd i możliwość pełnienia funkcji stołu. Wewnątrz skrzyni, po prawej stronie, znajdowała się niewielka (10 cm szerokości i 12 cm wysokości) skrzyneczka. Przechowywano w niej korale i pieniądze. Skrzyneczka zamykała się na ukryte drewniane zasuwki. Malowane skrzynie wykonywano z desek sosnowych i lipowych. Z sosnowych podstawę zawsze malowano, a z lipowych nie. W tych ostatnich miała ona naturalny kolor drewna. W drugiej połowie XX w. na malowanych skrzyniach zachowały się motywy w postaci „kropeczek”, „kropek”, „kreseczek”, „pasków”, „kaczuszek”, „gałązek”, „wianuszków”, „gwiazdek”, „róż” itp. Szczególnymi motywami jaworowskiego malowidła na skrzyniach należy uważać wizerunki „kaczuszek”, „wazonów”, „wianuszków”, „słoneczek”. Ogólną kompozycję tych motywów przekazywali stolarze z pokolenia na pokolenie. Podstawą układu ornamentu skrzyń są „kwatery”, „ramki” lub „okna”. Chociaż liczba motywów ornamentalnych jest niewielka, przy umiejętnym ich rozmieszczeniu mistrzowie osiągali dość dużą różnorodność kompozycyjną. Jaworowskie skrzynie malowały zazwyczaj kobiety, żony lub córki stolarzy, a tylko rzadko sami mistrzowie. Każda malarka starała się malować skrzynie inaczej, bo wtedy miały lepszy zbyt. Nabywcy skrzyń, ojcowie dziewcząt, starali się kupić taką skrzynię, jakiej jeszcze nikt we wsi nie miał.
ZAKARPACKIE MALOWANE SKRZYNIE
Malowane skrzynie z nizinnych rejonów Zakarpacia mają kształt niskiego, wydłużonego prostokąta i nazywane są „mała skrzynia”. Długość takiej skrzyni wynosi 95–97 cm, a wysokość 40–42 cm. Dół i wieko skrzyni obrzeżano fasonową listewką (gemis). Małe skrzynie przeznaczone były do przechowywania ozdób, ręczników, koszuli weselnej, weselnych ręczników i wianka. Oprócz małej skrzyni do wiana należała także duża, wysoka skrzynia (prostokątna) z rzeźbieniem na przedniej ściance i wieku, nazywana „susik i rjandia”. Podczas swatania mała skrzynia znajdowała się w komorze. Była podstawą zgody lub niezgody dziewczyny na małżeństwo. Jeśli dziewczynie nie podobał się chłopak, mówiła, że „małych skrzyń nie ma, stolarz jeszcze nie zrobił”.
Zakarpaccy ludowi stolarze od dawna zajmowali się wyrobem skrzyń, dlatego wypracowali dla nich specyficzną formę i swoiste sposoby zdobienia. Skrzynie wykonywano z desek sosnowych, jaworowych, lipowych, o szerokości 20–25 cm, łączonych specjalnymi klamrami. Mała skrzynia zawierała schowek na pieniądze, ozdoby i dokumenty.
Zakarpackie skrzynie, podobnie jak lwowskie, malowały kobiety lub córki stolarzy. Do tego używały szerokich pędzli, wykonanych z końskiego włosia lub szczeciny dzika, oraz wąskich pędzli z sierści krowiej lub kociej. Malowanie skrzyni rozpoczynano od nałożenia zielonego, niebieskiego lub wiśniowego podkładu farbami, które przygotowywano z jagód rośliny szatlik z domieszką sody. Po wyschnięciu podkładu malowano brązową, białą i żółtą farbą ramki. Były one prostokątne lub o kształcie fasonowym. W tych ramkach najpierw przedstawiano wazony, gniazdko i drzewko rajskie (symbolika małżeńska). Ten motyw wybrzmiewa również w pieśniach weselnych.
Zdarzają się także skrzynie, na których motywy roślinne występują w bardzo uogólnionych formach. Układają się one w rozrzucie po całej powierzchni dekoracyjnej. Funkcjonowały również skrzynie, na których oprócz ornamentalnych roślinnych malowideł przedstawiano ptaki rajskie, kukułki, gołąbki, koguty, kurki. Ptaki rajskie umieszczano w kompozycjach wazonowych, stylizowanych na kwiaty – tulipany, narcyzy, edelweissy, róże itp. W zakarpackich skrzyniach tło miało kolor niebieski, zielony lub ciemnowiśniowy.
BUKOWIŃSKA MALOWANA SKRZYNIA
Na Bukowinie używano malowanych skrzyń o długości 105—110 cm i wysokości 45—50 cm. Na Czerniowieckim była jeszcze mała skrzynka (skrzyneczka). Trzymano w niej korale, salby — ozdoby z monet, ślubny wianek i ręczniki. Taka skrzynia miała długość 80—85 cm, a wysokość — 35—40 cm. Takie skrzynie miejscowi kowale okuwali, zakładali zamki, robili skoby na kłódki. W dawnych skrzyniach kutymi ozdobnie wikliny wciągali przednie i tylne boki oraz przyczółki. Na bocznych ściankach przybijano niewielkie ozdobne metalowe uchwyty (ucha). Skrzynię stawiano w świetlicy na ławie przy łóżku, a skrzyneczkę — w kącie przy obrazach świętych.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
