Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

ŚWIECA GROMNICZNA

Слово Просвіти, №07 за 2006 рік

OFAROWANIE PAŃSKIE Otóż, aby Pan mógł narodzić się jako człowiek, musiał przygotować Sobie mieszkanie — Kobietę, która będąc człowiekiem, stałaby się Jego Boską Matką. Ze wszystkich pokoleń, ze wszystkich narodów znalazła się tylko jedna taka Dziewica — Maria. Była ona królewskiego rodu króla Dawida, któremu Pan obiecał, że przez nich przyjdzie na świat Mesjasz (Zbawiciel). Jej rodzice, Joachim i Anna, byli przez długi czas bezdzietni i obiecali, że jeśli narodzi się dziecko, poświęcą je Bogu. Tak też uczynili — trzyletnią dziewczynkę uroczyście, jak królewnę, wprowadzili do Świątyni Jerozolimskiej i tam zostawili aż do pełnoletności. Żyjąc przy świątyni, Maria studiowała Pismo Święte, nieustannie się modliła i uczyła robótek ręcznych. Święty Dymitr z Rostowa w Słowie na Wprowadzenie do świątyni Przenajświętszej Bogurodzicy (4 grudnia) pisze, że Dziewica Maria najczęściej modliła się za zasłoną w tej części świątyni, która nazywała się Święte Świętych, a kapłan Zachariasz, ojciec Jana Chrzciciela, nie raz widział, że w ołtarzu przez długie godziny o czymś rozmawiała z Aniołem, który między innymi przynosił Jej w koszyku jedzenie. To był największy cud w historii ludzkości — Dziewica Maria od dzieciństwa przygotowywała się, by przyjąć w Swoje łono Pana, który stworzył niebo i ziemię. A jeszcze większy cud wydarzył się w dniu Zwiastowania, kiedy Niepokalanie poczęła Bożego Syna i urodziła Go jako człowieka. Oczyszczona i uświęcona Duchem Świętym, nakarmiona tym duchowym pokarmem, który podawał Jej Anioł z Nieba, Ona jedna mogła posłużyć tej niezgłębionej dla ludzkości tajemnicy. Przez Nią przyszedł na świat Pan, który stawszy się człowiekiem, nie przestał być Władcą Wszechświata, chociaż musiał wypełniać wszystkie prawa, ustanowione przez Niego Samego dla ludzkości. Jedno z takich praw — każda kobieta po urodzeniu dziecka powinna czterdziestego dnia przyjść do świątyni i złożyć podziękowanie Bogu: ofiarę w postaci jednorocznego jagnięcia i dwóch gołąbków — dla oczyszczenia z grzechu. I kapłan powinien wprowadzić ją do świątyni, oczyściwszy modlitwą. Ten obrzęd pod nazwą „wstępiny” do dziś istnieje w Cerkwi Prawosławnej: każda kobieta po 40 dniach od urodzenia dziecka zobowiązana jest przyjść do świątyni dla oczyszczenia (kapłan czyta nad nią modlitwę i wprowadza do świątyni), a bez tego jest ona nieczysta i nie ma prawa dotykać świętości, brać udziału w nabożeństwach cerkiewnych i sakramentach, przekraczać progu świątyni. Ten obrzęd pokornie wypełniła także Matka Boża, chociaż urodziwszy Samego Pana, Źródło czystości, nie była ona skażona jak zwykłe kobiety, a wręcz przeciwnie, czystsza od samych Aniołów. Chrystus przeszedł przez Nią tak, jak promień słońca przechodzi przez szkło lub kryształ, nie niszcząc go i nie uszkadzając, a jeszcze bardziej go rozświetlając i oczyszczając. Dlatego też nazywamy Ją Wszechdziewicą (Zawsze Dziewicą), Przenajczystszą, Przeczystą, Przenajświętszą, bo Duch Święty uczynił Ją taką. Maria była biedna, dlatego zamiast jagnięcia złożyła w ofierze gołąbki, a wykup dała ze złota podarowanego przez mędrców. A wraz z tym Przyniosła do świątyni także Nowonarodzonego Jezusa, aby również, według prawa Mojżeszowego, niejako oddać Go Bogu (według prawa każdy pierworodny był poświęcany Panu, ale czyniono to symbolicznie i matka jakoby oddawała dziecko Bogu, którego uosabiał arcykapłan, ale zaraz dawała za niego wykup — ofiarę na świątynię — i od razu zabierała z powrotem). W tym czasie, gdy Dziewica Maria wypełniała ten obrzęd, do świątyni przyszedł kierowany Duchem Świętym Starcem Symeon, człowiek sprawiedliwy i pobożny, który dobrze znał Pismo Święte i czekał na przyjście Mesjasza, który ma zbawić całą ludzkość. Symeon był ostatnim sprawiedliwym Starego Testamentu i obiecano mu przez Ducha Świętego w objawieniu, że nie zazna śmierci, dopóki nie zobaczy Chrystusa Zbawiciela. Więc Symeon, spojrzawszy na Przeczystą Dziewicę i na Niemowlę, które było na Jej rękach, zobaczył łaskę Bożą, która otaczała Matkę z Dzieckiem i poznawszy od Ducha Świętego, że to jest Ten, na Którego czeka cała ludzkość, szybko podszedł do nich i z niewysłowioną radością przyjął Boga w swoje objęcia. Właśnie dlatego Święta Cerkiew Prawosławna nazywa sprawiedliwego Symeona Bogoprijemcem (jego pamięć świętujemy 16 lutego). Wziąwszy Dziecię na ręce i pobłogosławiwszy Je oraz Matkę, starzec zaśpiewał swoją ostatnią proroczą pieśń, w której wysławił przyjście na świat Zbawiciela ludzkości i wyraził zrozumienie, że wreszcie nadeszła ta godzina, kiedy może odejść z ziemskiego życia do wieczności. Po tym św. Symeon zwrócił się do Przeczystej Matki Jezusa i przepowiedział Jej los oraz przeznaczenie Jej Syna i Jej własne gorzkie cierpienia: — Ten przeznaczony jest na upadek i na powstanie wielu: na upadek tym, którzy nie zechcą uwierzyć słowom Jego, i na powstanie tym, którzy z miłością przyjmą święte nauczanie Jego. A Twoją duszę miecz przeniknie (zob. Ewangelia według Łukasza, rozdział 2, wersety 22—38). Pod mieczem starzec rozumiał ten ból i żal, który przeniknie duszę Matki Bożej, kiedy Zobaczy Syna Swego na Krzyżu ukrzyżowanym. Tutaj, w świątyni, była też 84-letnia Anna prorokini, która przeżyła ze swoim mężem tylko siedem lat i owdowiawszy, całe życie spędziła w świątyni, postem i modlitwą służąc Bogu dniem i nocą. Przybywszy w tym czasie do świątyni, ona również wiele prorokowała o Nowonarodzonym Dzieciątku. Tak tego dnia spotkały się znowu Bóstwo i ludzkość, w postaci Symeona i Anny, dlatego też samo święto nazwane jest jednym słowem Spotkanie (co w języku słowiańskim brzmi jak Strietennia). Obchody Ofiarowania Pańskiego zostały ustanowione przez Cerkiew w 542 r. za czasów panowania cesarza Justyniana Wielkiego. Powodem do tego stały się następujące wydarzenia. W Bizancjum i jej okolicach przez trzy miesiące (począwszy od połowy listopada) panowała silna zaraza, początkowo umierało po 5 tysięcy ludzi dziennie, a później po 10. Ciała nawet wielu wysoko postawionych osób pozostawały bez pochówku, bo i słudzy, i niewolnicy — wszyscy wymarli i nie było komu tego zrobić. A w stolicy Syrii Antiochii do zarazy dołączyło jeszcze jedno nieszczęście — silne trzęsienie ziemi, od którego zawaliły się wszystkie wysokie budynki oraz świątynie i zginęło wielu ludzi. W tym czasie pewien pobożny człowiek otrzymał objawienie, aby ustanowić uroczyste świętowanie Ofiarowania Pańskiego, tak jak innych świąt Pańskich i Bogurodzicy. I kiedy zaczęto świętować z całonocnym czuwaniem i procesjami, zaraza i trzęsienie ziemi od razu ustały. Czyż nie od tamtych czasów ustanowiła się tradycja święcenia wody i świec w dniu Ofiarowania Pańskiego. Świecę gromniczną zapala się w dni nieszczęść, chorób i w każdej trudnej sytuacji oraz na wypadek klęski żywiołowej. Woda, poświęcona w dniu Ofiarowania, używana jest do uzdrowienia z różnych chorób, do odpędzania sił demonicznych i ludzi opętanych przez demony: czarowników, wiedźm, nieżyczliwych i wszystkich wrogów — widzialnych i niewidzialnych. GROMNICE. BŁYSKAWICE. ZIMOBÓR I tutaj już wplata się poetycka fantazja narodu ukraińskiego, który jest nosicielem swojej dawniejszej tradycji kulturowej — i spróbuj teraz oddzielić pogaństwo od chrześcijaństwa — gdzie jest co? Ciekawe (i ważne, między innymi), że w tym przypadku pogaństwo wcale nie dotyka chrześcijańskiej istoty święta i absolutnie nie w Ofiarowanie Pańskie. Pierwsza połowa XVI w. Galicja dlaczego nie sięga po nią! Pozostaje ona całkowicie odizolowana, szczególnie wyrazista jest strona zewnętrzna, obrzędowość, którą poganin postrzega, przyjmuje, przyswaja i dostosowuje do własnej tradycji, próbując uzupełnić ją własną, znaną mu treścią. Zatem, obserwując przełom w przyrodzie na wiosnę, czasem nawet pierwszą burzę, poganin wierzył, że świece poświęcone tego dnia pomagają od burzy, gradu, grzmotu i błyskawicy. Dlatego też dzisiaj wśród ludu istnieje zwyczaj zapalania przed obrazami gromnic w czasie burzy, aby uchronić swój dom przed uderzeniem pioruna, przed pożarem — dlatego te świece nazywa się również „gromnicami”, a odpowiednio ich nazwa została przeniesiona także na nazwę święta — GROMNICE, a w niektórych miejscowościach — BŁYSKAWICE. P. Czubynski odnotował również zwyczaj dawania gromnicy do rąk umierającemu — i nie ma tu nic antychrześcijańskiego, a wręcz przeciwnie, jest to całkowicie chrześcijańskie życzenie bliźniemu przy odejściu duszy od ciała spotkania się z Panem (o czym mówi się także w modlitwie na poświęcenie świec). Jako pierwszy przesądy związane z wodą gromniczną odnotował M. Maksymowycz w książce „Dni i miesjacy ukrainskogo sielanina” (1856): „Woda gromniczna jest bardzo ceniona. Znachorki pieką tego dnia placki od uroku. Te placki dają chorym razem z gromniczną wodą święconą. Śp. Awksentij Kijowski nie raz mówił mi, że gromniczna proskura i woda chrzcielna (poświęcona na Objawienie Pańskie, 19 stycznia. — L. I.) są szczególnie pomocne dla chorych”. „Bolnomu wytirajut etoj wodoj bolnoje miesto”, — pisze P. Czubynski we wspomnianej już pracy. Ale co ma do tego placek i co to za placek? Okazuje się, że wróżbitki ten placek zarabiały na wodzie ze śniegu, który kapie z okapu (prymitywne skojarzenie: „stritennia” — „stricha”), i od chorób karmiły nim ludzi oraz bydło. Szczególnie ceniona była woda: „Po tę wodę najstarszy we wsi dziad chodził nocą. Nad studnią musiał wypowiadać takie słowa: „Witaj, studnio Romanie, i wodo Oliano, i ty, ziemio Tetiano! Daj mi, Romanie, wody od wszelkiej biedy!” Niezwykle cienka granica między dobrem a złem w przypadku, gdy chrześcijańska świętość jest wykorzystywana w celach magii gospodarczej i urodzajowej, czyli wplata się w tradycję pogańskich obrzędów kalendarzowych i zwyczajów, których istotą jest zaklinanie urodzaju i przychówku bydła, dobrobytu rodzinnego (znowuż, nie duchowa, a całkowicie konsumpcyjna). Znowu czytamy P. Czubynskiego: „Etoj wodoj okropłajut takżie skot i dajut jemu pit. Prieżdie okropłali pasieku każduju „pierwu niedilu”, t. j. pierwuju wo wremia nowołunija”. Oczywiście, nie ma nic złego w tym, aby kropić święconą wodą także dzisiaj gospodarstwo i bydło, i trzeba to robić dla odpędzenia złych duchów i chorób — ale z wiarą i modlitwą, a nie z różnymi „domieszkami”, które wydają się nam „magiczne”. A oto jeszcze jedno skojarzenie: Stritennia (Ofiarowanie), striczannia (spotykanie) — pristrit (urok). Na jej podstawie powstał najważniejszy przesąd związany ze święconą wodą, który teraz jest bardzo modny w środowisku miejskim: że leczy ona od „uroku” (po rosyjsku „sglaz” lub „porcza”). Urok to choroba sprowadzona spojrzeniem nieżyczliwych oczu na człowieka lub na bydło: mówią „wiedźma rzuciła urok” lub „ktoś zauroczył” (czasem „zuroczył”, „nawroczył” itd.). Znane są przypadki, kiedy człowiek rzeczywiście choruje, może nawet umrzeć od tego, jeśli nie zwraca się do cerkwi, do modlitwy, do oczyszczenia z grzechów poprzez pokutę i przyjmowanie świętych Sakramentów, wszak demony czepiają się duszy nieoczyszczonej, nie napełnionej Bożą łaską, nie chronionej krzyżem, modlitwą, wiarą. Więc i każda świętość, a woda w szczególności, rzeczywiście chroni przed tym — ale wyobraźnia ludu przypisywała tę ochronę właśnie wodzie gromnicznej. Dlatego właśnie wodą gromniczną W poprzednim swoim artykule mówiłam o całości naszej tradycyjnej kultury, o harmonijnym współistnieniu w niej dwóch gałęzi: pogańskiej, ludowej, i prawosławnej, chrześcijańskiej. Ta harmonijność, prawda, przejawia się we wzajemnym przenikaniu, wzajemnym nasyceniu ludowych i chrześcijańskich obrzędów, wierzeń, folkloru, sztuki. Tajemnica wcielenia Boga, która wydarzyła się 2000 lat temu, nie ma nic wspólnego z tymi świętami, obrzędami, zwyczajami, przesądami, które zawsze istniały, istnieją i będą istnieć w ludzie. Zatem dwie istoty, które, choć współistnieją w naszej kulturze i w naszej duszy, jednak zawsze są rozdzielone, bo mają absolutnie różne znaczenia i sens. Chociaż i jedna, i druga dotykają naszej duszy, napełniają ją i, w zależności od tego, co wybiera człowiek, prowadzą ją w przeciwne strony. Wszystko to jeszcze będziemy omawiać w naszych następnych artykułach, a teraz — o Ofiarowaniu Pańskim, które świętujemy 15 lutego i w którym właśnie bardzo wyraźnie widać dwie niepołączalne składowe — pogańską i chrześcijańską.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn