Strona · s. 3strona oryginału ↗
WALKA Z „KARCZUSZKIEM”
Слово Просвіти, №07 за 2009 рік
Mykoła PETRENKO, pisarz, m. Lwów. Niedawno obchodziliśmy gorzką datę — 75. rocznicę Hołodomoru. Napisałem książkę „Sny o kromce chleba”, do której weszły nowele dokumentalne i wiersze — świadectwa siedmioletniego pierwszoklasisty. I obecnie z głębi pamięci wyłaniają się pewne szczegóły. Są one wymowne, więc chcę zatrzymać się choćby nad jednym z nich. My, ówcześni pierwszoklasiści, pamiętamy „walkę z karczuszkiem”, bo chodziło o palący wówczas problem językowy. Można by to nazwać władczą głupotą, gdyby nie odzwierciedlała ona idei imperialnego panowania, w danym przypadku językowego. Ale najpierw kilka słów jeszcze o czymś innym. Teraz nikt nie wspomina, że wtedy obok zamykania cerkwi, tłuczenia ikon w każdym domu, niszczenia krzyży na cmentarzach, „skasowano” niedzielę. Zamiast tego wprowadzono jako dzień wolny szósty dzień — najpierw sobotę, potem piątek, czwartek, środę… Raz na półtora miesiąca dzień wolny przypadał i na niedzielę, ale nie częściej… Drugi zagubiony w mojej duszy szczegół — o „karczuszku”. Wiosną 1933 roku władza jednak się opamiętała: ginie naród, a trzeba siać, giną dzieci — a to przecież przyszli niewolnicy. Dla oraczy i siewców w polu wprowadzono obiady, wszak ludzie byli całkowicie wycieńczeni. Wprowadzono obiady i w szkołach. Więc staraliśmy się nie opuścić ani jednego dnia nauki — gotowano nam choćby postne i rzadkie, ale jednak jakieś namiastki kuleszy, zacierki, zup gryczanych. Pewnego wiosennego dnia nauczycielka przyniosła na lekcję torebkę tłuczonego szkła, rozdała każdemu: „Wyjmujcie, dzieci, elementarze, od pierwszej strony do ostatniej będziemy wyskrobywać karczuszek, który jest nad literą Ґ!”. I skrobaliśmy tymi szkiełkami, bo nie było czym innym, niektóre dziewczęta nawet pokrwawiły sobie palce, ale z zadaniem się uporały… Dopiero teraz postanowiłem poprosić o pomoc lwowskich archiwistów, aby wyjaśnić, na podstawie jakich praw czy postanowień to się działo. Ułożone w jeden logiczny łańcuch, zebrane przez nas fakty zdumiewały: okazuje się, że w tamtym czasie rząd, biuro polityczne obradowało i podejmowało decyzje w kwestii językowej niemal tyle samo, co w kwestii ściągania zboża! 24 stycznia 1933 roku Moskwa skierowała na Ukrainę specjalnego namiestnika P. Postyszewa, ale nie tylko w celu „wybijania” zboża, lecz także w celu wykorzenienia przede wszystkim w środowisku ukraińskiej inteligencji „petlurowskiego ducha”. Z nim przybył trzytysięczny oddział inkwizytorów. I już w marcu zdjęto ze stanowiska ludowego komisarza oświaty M. Skrypnyka, utworzono komisję „do sprawdzenia pracy na froncie językowym”, wszak na Ukrainie „nie tylko nie prowadzono walki przeciwko burżuazyjno-nacjonalistycznej linii w kwestiach tworzenia ukraińskiej terminologii naukowej, ale i wypaczano linię partyjną na froncie językoznawstwa”. 26 kwietnia podjęto decyzję o zaprzestaniu drukowania wszystkich słowników, o przeglądzie obowiązującej pisowni z wymogiem ujednolicenia jej z rosyjską, zlikwidowania rozbieżności. Więc teraz wiem, kiedy wydano wyrok na literę Ґ, choć zatwierdzono postanowienie o tym dopiero w czerwcu, na rozszerzonym posiedzeniu biura politycznego. Co prawda, punktów w tym postanowieniu było znacznie więcej, dotyczyły one „nacjonalistycznych” przyrostków i przedrostków, zapożyczonych słów, nie mówiąc już o terminologii. Jednocześnie postawiono krzyżyk na ukrainizacji, przesądzono los wielkiego zastępu językoznawców i literatów. Ale mnie z jakiegoś powodu do tej pory piekł ów „karczusz-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
