Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

LEKCJE JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO. PRZYGOTOWANIE DO ZEWNĘTRZNEGO NIEZALEŻNEGO OCENIANIA

Слово Просвіти, №07 за 2009 рік

Ale nie wolno: 1) zostawiać i przenosić jednej litery; dlatego nie wolno dzielić do przeniesienia takich wyrazów jak junak, jawor, oko, olej, Azja itp.; 2) rozrywać dz, dż, jeśli oznaczają jeden dźwięk: ho-dżu, ra-dżu, po-dzwon, kukury-dza; i odwrotnie, rozrywamy je, jeśli oznaczają dwa dźwięki na granicy przedrostka i rdzenia: od-żyć, podży-wa, od-znaka; 3) w wyrazie złożonym nie odrywać od drugiej części litery, jeśli nie tworzy ona sylaby: nie wolno przenosić „jedno-dniówka”, trzeba jedno-dniówka; nie wolno „ziemi-trzęsienie”, trzeba ziemi-trzęsienie itp.; 4) nie rozrywać skrótowców literowych i głoskowych: NATO, UNIAN, ČAES, MEGATE; 5) nie odrywać skrótów od wyrazów, których dotyczą: 2007 r., 10 km, p. Pietrenko, T. G. Szewczenko. Innych zakazów przenoszenia wyrazów nie ma. Sprawdź się. Wypisz wyrazy w trzy kolumny: 1) te, których nie wolno rozrywać przy przenoszeniu; 2) te, przy przenoszeniu których w pierwszym wierszu można zostawić dwie pierwsze litery; 3) te, przy przenoszeniu których w pierwszym wierszu można zostawić trzy pierwsze litery. Armia, orzeł, umiem, dudek, guzik, atak, iść, wieś, obmyję, oaza, fotel, zgięcie, dół, radzę się, skrzynka, objętość, pobudzone, oko, sadzonki, okołot, wzdłuż, otwór, jasno, dzwon, osa, zdołam. Klucz. Z ostatnich liter wypisanych wyrazów ma złożyć się sentencja M. Rylskiego. 3. Alternacja samogłosek Najczęstszą alternacją w języku ukraińskim jest zamiana o, e na i. Dźwięk i pojawia się zamiast o, e: 1) w sylabie zamkniętej: szkoła — szkół, wola — wolny, moja — mój, chmiel — chmiel (w dopełniaczu „chmielu”), sześcioro — sześć, pióro — pióra, Kijowa — Kijów; 2) przed długimi spółgłoskami (w dawnej sylabie zamkniętej): sól — solą, lata — stulecie, droga — rozdroże, wesoły — wesele, osiedlać się — nowe osiedle; 3) w sylabie otwartej przed sylabą z sufiksem -ok lub -ec: mostkować — mostek, wozić — wózek, dzwonić — dzwonek, ołów — ołówek, papier — papierek, promień — promyczek; 4) po przedrostkowym w na początku wyrazu: owiec — wieś owcza, owies — owsiany, ojciec — ojczyzna, ostry — ostrze, oko — oczko; 5) w wyrazach: przezwać — przezwisko, przezwisko; przerwać — przepaść. Nie alternują jednak o, e z i, jeśli wypadają (sen — snu, dzień — dnia), w wyrazach obcego pochodzenia (beton, szofer, tolu, partner, kortez) oraz w niektórych innych przypadkach. W czasownikach przed sylabą z sufiksem -ia- lub -uwa-: 1) samogłoski o, e alternują z i: lecieć — latać, wlec — zwlekać, mieść — zamiatać, piec — wypiekać, płukać — przepłukiwać, czekać — oczekiwać, szeptać — naszeptywać; 2) samogłoska o alternuje z a: dopomóc — dopomagać, gonić — ganiać, kłaniać się — kłaniać się, łamać — łamać, rozłamywać; kroić — krajać, rozkrajać (niezależnie od akcentu); 3) samogłoska e (ер) alternuje z ir (zi): brać — zbierać, wybierać; zamrzeć — zamierać, trzeć — ścierać. Po spółgłoskach syczących i samogłoska e alternuje z o. Przy czym e zwykle występuje wtedy, gdy po nim następuje obecna lub dawna miękka spółgłoska, w pozostałych przypadkach mamy o: wieczerza — wieczornice, sześciu — szósty, czwarty — cztery, kopiejka — kopiejek. Sprawdź się. Wypisz po kolei tylko te wyrazy, w których dźwięk „i” powstał w wyniku zmiany przemiennej z „o” lub „e”: las, gwiazdozbiór, wiatr, piasek, zbocze, oczekiwać, robotnik, biały, miesiąc, wschód, przezwisko, świadectwo, korzonek, sprawa, orzech, wypiekać, dotyka, rzeka, rów, siano, policzek, śnieg, niewód, radośnie, śpiew, Charków, miasto, pieszo, nazwisko, ród, zwierz, piórko. Klucz. Z ostatnich liter wypisanych wyrazów ma się złożyć znane ukraińskie przysłowie. 1. Rozróżnianie e i y. 2. Rozróżnianie y i i w wyrazach niezapożyczonych. 3. Rozróżnianie a i o. 4. Rozróżnianie o i u. 5. Zmiany samogłosek jako działanie prawa harmonii brzmieniowej języka ukraińskiego. 1. Rozróżnianie e i y. Nieakcentowane e i y w wymowie brzmią niemal jednakowo, ponieważ podczas ich wymawiania język przesuwa się w górę i w dół na niewielką odległość. Takie dźwięki stają się wyraźne, gdy pada na nie akcent: drzewo — drzewa, zielony — zieleń, tarninowy — tarnina, zimowy — zimą, nieprzejednany — pokój. Dźwięk e w pewnych przypadkach wypada, dźwięk y z kilkoma wyjątkami nie wypada: maj — maja, wiatr — wiatru, sprawiedliwy — prawda; oddech — oddechu, kluczyk — kluczyka. Dźwięk y wypada tylko w czasownikach: zginać — zgnę, odcinać — odetnę, napinać — napnę, zaczynać — zacznę, rozmijać — rozmnąć, zasypiać — zasnę, włączać — włączę, przerywać — przerwę, zaczynać żniwa — żnę. Dźwięk e może przemiennie występować z i: promienisty — promień, zmierzchać się — zmierzch, łabędzi — łabędź. Dźwięk y przemiennie występuje z i tylko w wyrazach: dziecko — dzieci, siedzieć — siadać, wisieć — podwiesić, lepki — lepić. Dźwięk e regularnie występuje w grupach ie, ie: brzoza, gołoledź. Istnieje cały szereg przyrostków, w których piszemy e: mianowicie w przyrostkach rzeczowników -enn- (ogłoszenie, postanowienie, znaczenie), -en- (kociątko, szczenię), -enko (Opanasenko, Bezbatczenko), -eńko, -eczko (nocka, ścieżyczka), -tel (wychowawca, nauczyciel), w przymiotnikach -eseńki (rodzinniutki, drobniutki), w imiesłowach biernych -en- (zamknięty, omówiony), w liczebnikach -ero (pięcioro, dziewięcioro). Dźwięk y regularnie występuje w przyrostkach rzeczownikowych -yna, -yszcze, -yśko (zawijas, podwórzec, zbieganisko), w przyrostku -yvo (pieczywo, warzywo; wyjątek: marewo), w otwartych sylabach -ry, -ły (trwoga, drżeć, kruszyć, sterczeć, trwać, dźwięczeć, grzmieć, czarnobrewy, połykać). Rozróżniamy przedrostki: 1) pre- z literą e, który ma znaczenie „bardzo”: premądry (bardzo mądry), preddobry (bardzo dobry), prepogano (bardzo źle); a także w wyrazach: pogarda, pogardliwy, tron, prepodobny; 2) przy- z literą y, który używany jest we wszystkich pozostałych znaczeniach: przywracać, przywłaszczać, przyspieszyć, przeznaczyć, przydworcowy, przestarzały, dochód, przystań, pomieszczenie. Sprawdźcie się. Wstawcie brakujące litery y lub e. Wyrazy zapiszcie w dwóch kolumnach: 1) z wstawioną literą y; 2) z wstawioną literą e. Oz..mina, vst..gati, ud..v’yatʹokh, s..reda, moroz..vo, zb..rati, zchyshch..nyi, popr..yizhdzhaty, tyutyunn..k, zv..katy, potr..vozhyty, zhn..va, ponosh..nyi, oholosh..nnia, var..vo, zhovt..nʹ, sv..krukha, mar..vo, pr..zyrstvo, zvel..channia,ozh..vyty, neprym..rennyi, vtomlʹ..nyi, tan..tsʹ. Klucz. Z drugich liter ma złożyć się zakończenie wypowiedzi angielskiego poety Roberta Browninga: „Kiedy człowiek walczy sam…” 2. Rozróżnianie „и" i „і" w wyrazach rodzimych (niezapożyczonych) Jeżeli wątpliwa głoska przemienia się z o lub e, piszemy „і": szczelina (por. wąwóz, gdzie występuje o), promienie (por. promień, promieniowanie), suszenie (por. suszony). Ta zasada nie dotyczy sylab otwartych z głoskami r i l w wyrazach: brzęczeć (brzęknąć), grzmieć (grzmot, burza z piorunami), drżeć (drżenie), krwawy (krew), czarnobrewy (brew), przełykać (gardło). Stałe „і" występuje w sufiksach -inь, -iш(ий), -iсіньк(ий): ciepłość (ciepłota), szerokość, wysokość, głębia, smuklejszy, suchszy, gorętszy, świeżuteńki. Na początku wyrazu zawsze, zgodnie z obowiązującymi zasadami pisowni, piszemy literę „і": imię, iskra, ikra, iść, zabawka, szron, czasami, inny, rdza. W pozostałych przypadkach kierujemy się wymową: spółgłoski przed „и" wymawiane są twardo (cichy), a przed „і" miękko lub zmiękczone (pociecha, chód). Czasem przy pisowni niektórych wyrazów trzeba odwołać się do analogii. Gdy wahamy się, którą literę pisać, „и" czy „і", w takich wyrazach jak suszenie, kruszenie, służenie, obojętnienie, toczenie, przypominamy sobie analogiczny pod względem budowy wyraz chodzenie, w którym wyraźnie słychać „і". Tak samo, na wzór ziemniaczysko, piszemy buraczysko, łopuchowisko, makowisko itd. Na absolutnym końcu wyrazu: 1) po tylnojęzykowych г, к, х, ґ zwykle występuje „и": drogi, szlaki, ręce, bączki, tylko, chętnie, dookoła, trochę, po ojcowsku. Ale występuje „і": а) w wyrazach odpowiadających na pytanie jakie? (w przymiotnikach i zaimkach): długie, dalekie, suche, takie, wszelkie; б) w niezmiennych wyrazach obcego pochodzenia: Helsinki, khaki; 2) po szumiących ш, ч, ж, дж zwykle występuje „і": granice, klucze, pieniądze, łakocie, drożdże, trzykrotnie. Ale występuje „и": а) w czasownikach w trybie rozkazującym i w imiesłowach przysłówkowych: strzeż, milcz, pisz, płucz; rozmyślając, dokonawszy; б) w przysłówkach typu po wilczemu, po niedźwiedziemu; в) w przyimku межи (між oczy) oraz w spójniku czy. Sprawdź się 1. Zapisz wyrazy w dwóch kolumnach: 1) z wstawioną literą и; 2) z wstawioną literą і. Spok..j, pog..dny, oż..wać, sz..szka, zaniep..kojony, odw..żny, k..biecy, str..żeń, ..ńczyć, zbajdu..nie, głu..szy, gi..kość, przech..d, jednor..dny, dużo..ny, noc..wla, uzgło..’ja, odgr..mieć, wszechobec..ny, lodow..k, najsmukl..szy, głębok..ń, k..gieć, sk..nąć, uzg..’rza, daleczy..ń, nienawi..ść. Klucz: z drugich liter powinno ułożyć się pierwsze zdanie z wypowiedzi starożytnorzymskiego pisarza Katona Starszego: „…Jeżeli używać go do czynu, ściera się; jeżeli nie używać, zjada go rdza”. Sprawdź się 2. Na końcu wyrazów trzeba wstawić literę и lub і. Zapisz wyrazy w dwóch kolumnach: 1) z wstawioną literą и; 2) z wstawioną literą і. Trzy..., ptak..., tro..., depesz..., zarośl..., czepiec..., plac..., amulet..., dookoła..., miraż..., ogrodnik..., pudeł..., rzep..., such..., związawsz..., dwukrotn..., kalosz..., regał..., sow..., śmietnik..., wszelk..., tylk..., pług..., obręcz..., tworząc..., wypisawsz..., wernisaż... Klucz: z drugich liter wypisanych wyrazów ma się ułożyć zakończenie aforyzmu: „Nie dość znać swoją wartość — ...” 3. Rozróżnianie а i о. Samogłoski а i о wymawiane są zawsze wyraźnie, bez mieszania się. Jednak w niektórych wyrazach występują wahania w używaniu tych samogłosek. Wynika to z tego, że w dawnych czasach w naszym języku nierzadko samogłoska а zastępowana była przez о (Александр — Олександр, раб — робота), a rzadziej odwrotnie. We współczesnym języku po tylnojęzykowych г, к, х przed następną sylabą z а (może ona być także nieakcentowana) pojawia się dźwięk а: гарячий, гарячка, гарячкувати, гаразд, гараздувати, качан, качанистий, калач, кажан, хазяїн, ха-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn