Strona · s. 10strona oryginału ↗
Pawło ZAHREBELNY TRZY LOSY. SZEWCZENKO
Слово Просвіти, №07 за 2009 рік
Chmielnickiego i Skoworodę. Dwaj carowie dołożyli niemało starań dla zniszczenia tego wielkiego geniusza, chcieli przywrócić go do stanu pierwotnego, w nieznajomość i ciemność, bo, powiadają, tylko niepiśmienni posiadają „ducha ochronnego” i prawdziwie epicki język, wykształceni zaś zachwycają się gazetowymi teoriami i schodzą z drogi prawdziwej. Ostatni car, przekonawszy się o marności wysiłków swoich poprzedników, którzy zsyłkami i kazamatami jednakowo nic nie wskórali ani z Puszkinem, ani z Czernyszewskim, ani z Dostojewskim, ani z Gorkim, chciał nakazać Akademii Nauk zupełnie wykreślić ze słownika słowo „inteligent”. Na szczęście słowniki carom nie podlegają. U nas wszystkie pytania o geniuszach zaczynają się od epoki. Powiadają, na zmianę takiemu to ustrojowi przychodził taki itd. Co tym się wyjaśnia? Przecież w tej samej epoce współistnieli Puszkin i Kukolnik, Szewczenko i Kulisz, Mozart i Salieri. O Napoleonie mówili: „Wychował się na „Werterze” Goethego i na dziełach Rousseau”. A czyż Pestel, który bił się z Napoleonem pod Borodino, nie wychował się również na „Werterze” i „Nowej Heloizie”? I czyż nie na tych dziełach wychowywał się generał Miłoradowicz, który pod Borodino razem z Pestelem mężnie bronił wolności swojej ojczyzny, a po trzynastu latach na Placu Senackim w Petersburgu wyprowadził pułki przeciwko Pestelowi i jego przyjaciołom-dekabrystom, broniąc carsko-samodzierżawnego despotyzmu? Szewczenko powstał z niewolnictwa. Wszyscy rosyjscy geniusze ze szlachty, a tu — z niewolników. …Wielbić będę Małych owych niewolników niemych! Ja na straży obok nich Postawię słowo. Skąd ten genialny zamiar — słowem stanąć w obronie narodu całego? Historyczne doświadczenie i tradycja. Szabla i słowo — to odwieczna broń narodu ukraińskiego. Kozak szedł na wyprawy z bandurą tak samo, jak dzisiaj geolog lub badacz Antarktyki — z gitarą. Znak czasu. Kozak Mamaj — szabla na drzewie, a w rękach bandura. Kozacy wybierali atamanami tych, którzy władali słowem: śpiewał, sam układał pieśni, był mówcą, miał rozum. Dla kozaków rozum był najwyższą świętością, może dlatego, że rzuceni byli w takie ostępy życia, gdzie nie było żadnych świętości. W dawnej dumie naszej śpiewano, jak kozaków zastała na morzu burza, i koszowy, żeby się ratować, proponował towarzystwu znaleźć między sobą grzesznika, który ściągnął na wszystkich gniew Boży, i wrzucić go do wody. Wtedy winnym przed Bogiem i towarzystwem ogłosił się pisarz wojskowy — syn popa z Pyratyna, Ołeksij, ale kozacy nawet słuchać takiego nie chcieli: Ty przecież święte pismo w ręce bierzesz: czytasz, Nas, prostych ludzi, na wszystko dobre naprowadzasz, Jakże najwięcej grzechów na sobie masz? Trudno byłoby znaleźć taki epizod w eposie jeszcze jakiegoś narodu. Kiedy naród przestaje słyszeć poezję, traci w swojej duszy coś bardzo znaczącego. To niepokojące zjawisko. Upadek poezji — upadek dusz. Naród walczy z tym nawet nieświadomie. Kiedy warunki historyczne ułożyły się tak, że nie mieliśmy profesjonalnych poetów, naród stworzył setki tysięcy pieśni, niepowtarzalne dumy, byliny. Wszyscy wielcy Ukraińcy byli poetami: wódz Chmielnicki, filozof Skoworoda, pisarz Szewczenko. Chmielnicki był nie tylko wielkim hetmanem, ale i wielkim poetą. Może dobra połowa dum o jego czasach — to jego własne. Nie zapisywano — wszystko utonęło w bezimienności i smutku czasów. Szablą zdobyli państwową wolność, ale osobistej wolności ani szabla Chmiela, ani hajdamackie widły nie dały. Szewczenko, jakby czując to (widzi na własnym gorzkim doświadczeniu), wybiera słowo. Potem — Franko, Łesia, Kociubynski, Tyczyna. Przy Chmielnickim naród ukraiński narodził się, oznajmiając o sobie światu. Szewczenko dał mu samoświadomość. A dwieście lat między tym — amorficzna egzystencja, smutne śpiewy, modlitwy, drapanie się po czubach i pułkownikowsko-setnicka kłótnia między sobą. Nawet umysł Skoworody okazał się bezsilny wobec tej niemocy. Tylko słowo Szewczenki poruszyło dusze do samych głębi. Trzy wiersze z Twierdzy Orskiej (1847). Jeden drugiego pytamy, Po co nas matka przywiodła?.. Samemu dziwnie. A gdzież się podziać?.. Oj wstążeczka do wstążeczki Haftuję trzy noce, Haftuję, wyszywam, W niedzielę pohulam. A po roku straszny wiersz „A nuż znowu wierszować”, gdzie o sobie: „A ono, ubogie, młode, siwowłose — zwyczajne, dziecko...”. Jak można pomieścić w duszy najcięższą rozpacz i tysiącletnią beztroskę? Wielką duszę bezbrzeżną trzeba mieć. Kiedy ktoś chce przemawiać słowem do ludzi, powinien zapomnieć o nadmiernej powadze, nadętym szacunku do samego siebie, mentorstwie i nudziarstwie. Trzeba dawać sobie (i czytelnikowi) odpoczynek to w śmiechu, to w rozczuleniu, to w ucieczce od swoich czasów. Tołstoj znał tajemnicę sukcesu, dlatego między powieściami i opowiadaniami pisał traktaty, kazania, polemikę, bluźnił, buntował się, ryczał jak lew. Śmiać się nie umiał i wyrzucał wszystkim, którzy się śmieją, ale robił to nie w powieściach, a w innych pismach. Dostojewski każdą swoją powieść napełniał, oprócz materii arcypoważnych aż do beznadziei, do „otchłani”, jeszcze i polemiką, kazaniami, sentymentalnością, legendami, komediowymi scenami, błaznowaniem, łzami, patosem (aż do sztuczności!). I to ratowało go od tej pospolitości, w którą nieuchronnie wpadają wszyscy, którzy chcą napisać dużo, nie mając za duszą ani garści myśli. Szekspir! Przeżył 52 lata. Pierwszą sztukę napisał w wieku 26 lat (druga część „Henryka VI”), ostatnią („Burzę”) — w 48 lat. Całe życie pisał na przemian tragedie, komedie, kroniki historyczne, poematy, sonety. Po strasznym „Ryszardzie III” — „Komedia omyłek”, po „Juliuszu Cezarze” — „Jak wam się podoba” i „Wieczór Trzech Króli”, po „Hamlecie” — „Wszystko dobre, co się dobrze kończy”, „Miarka za miarkę”. Tylko „Otello”, „Król Lear” i „Makbet” zostały napisane bez intermezzo w ciągu dwóch lat — 1604 i 1605 — swoisty apoteoz geniusza, po którym rozbłysnął tylko w tajemniczej „Burzy”. Jednak i w tych tragediach — błazny, wiedźmy, szaleńcy. „Król Lear” — jeden z najbardziej ponurych utworów Szekspira — zaczyna się śmiechem: Gloucester, którego w III akcie oślepią, opowiada o swoich miłosnych przygodach. Ciekawe, że taka prawidłowość (odpoczynek od nadmiernego napięcia duszy) prześledzić można nawet w cyklu kazamatowych poezji Szewczenki. Ale czy to tylko odpoczynek? Połączenie dwóch żywiołów — łez i śmiechu, tragicznego i komicznego, bólu i nadziei — to, właściwie, jest najjaskrawszy przejaw nieśmiertelności ducha narodowego. Nieśmiertelności i wielkości. Szewczenko czuł to niezwykle ostro i przez całą jego poezję przechodzi to odczucie. I w „Perebendii”, napisanym w 1839 roku: Taki to Perebendia, Stary i dziwaczny! Zaśpiewa weselnej, A na smutek zwróci. I w wierszu „Gogolowi” z 1844 roku: Niech tam, bracie. A my będziemy Śmiać się i płakać. I w przedśmiertnym „Czy nie porzucić nam, niebogo”, gdzie obniżono-wesołe łączy się z tragiczno-uroczystym nawet w jednym wersie: Na tamten świat, druhu mój, do Boga, Poczłapiemy odpoczywać.
Natura obdarzyła każdy naród jego własnym językiem. Była w tym jakaś wyższa celowość, której do dziś jeszcze nie potrafimy pojąć, a ekonomiści w ogóle jej zaprzeczają, bo dla nich najważniejsza jest całkowita integracja świata, żeby świat był jak piaskownica, którą każdy może grabić. Poeta powinien przemawiać do świata językiem i głosem swojego narodu — tylko wtedy stanie się wielki. Obecnie jest wiek ujednolicania. Dracz pisze jak Wozniesienski, Wozniesienski — jak Allen Ginsberg. A oto Winhranowski nie zważa na żadne mody literackie i uparcie pisze po swojemu. „Położyła się zima, i białe słowiki zagulgotały zimnymi ustami…”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
