Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

DO KWESTII «PUSZKIN I UKRAINA»

Слово Просвіти, №07 за 2009 рік

Naród to język. Za każdym razem, gdy wielkie dzieło jest tłumaczone na inny język, następuje jakby nowe wcielenie tego narodu. Ile tłumaczeń, tyle przeobrażeń. Naród ukraiński już setki razy rodził się na nowo w mnóstwie przekładów poezji Szewczenki. Szewczenko jest nieśmiertelny dzięki językowi ukraińskiemu, a język ukraiński jest nieśmiertelny dzięki Szewczence. Czy u Szewczenki są słowa „wtedy”, „rwąco”, „ledwie”, „póki”, „bucha”, „mgła”, „zawsze”, „zatem”, „pewny” (w znaczeniu „jakiś”), „który” (w znaczeniu „jaki”), „itp.”? I czy są takie potworki w pieśniach i dumach ludowych? A my uparcie zaśmiecamy takim „dorobkiem” strony swoich pism. Oto urywek ze współczesnej powieści o Szewczence. Autor pisze: „Wiersze jego dręczyły. Już trzeci miesiąc. Ulewa!.. Gdziekolwiek by nie był, cokolwiek by nie robił, szarpią duszę, pieszczą i rwą się, rwą się na biały świat…” Jedno słowo „pieszczą” — i nie ma Szewczenki. Nie potrzeba nawet dantesów. Hezjod opowiadał, jak muzy uczyły go pieśni u podnóża Helikonu, gdzie pasł ojcowskie owce. A Szewczenko? Jakie muzy uczyły go, kiedy pasł jagnięta za wsią? Hajdamackie muzy, muzy stepów, Dniepru, siwych mgieł, dzikich chwastów i kozackiego śmiechu. Szewczenko był uparty jak małe dziecko, jak prorok, jak geniusz. Szczycił się swoim rodem, dziadkiem-hajdamaką, pokoleniami przodków-buntowników, historią, narodem. Równy z równymi i pan między panami, uznawał tylko hierarchię rozumu, talentu i przyzwoitości. Nienawidził nieudaczników, lizusów i pasożytów. (W „Trzech lirnikach”: „Nie masz talentu, to i nie łżij”.) Natura dała mu radosnego ducha, który pomagał Szewczence pokonywać najcięższy smutek i przeżyć straszne lata, a bujna wyobraźnia i pamięć ratowały od zwątpienia, tęsknoty, rozpaczy. Riepnina nie widziała oczu Tarasa, kiedy przyszedł do niej w Moskwie po zesłaniu. Geniuszom w oczy zagląda tylko wieczność i tylko ona widzi w nich oślepiający blask, wielką jasność. O poetach najlepiej powiedział Gogol: „Poeci nie biorą się skądkolwiek zza morza, lecz wywodzą się ze swojego narodu. To ognie, z niego wyleciałe, przodujący zwiastunowie sił jego”. Jeszcze powiedział, że prawdziwi poeci to: „Dokładnie różnodźwięczne dzwony”. Czy Szewczenko znał zazdrość? Czy bał się, że ktoś napisze lepiej od niego? Nie znał tego upokarzającego uczucia. Drobne dusze umierają i są zapominane na wieki, a prawdziwa wielkość żyje i triumfuje. Kiedy Szewczenko był w Wilnie, prawdopodobnie pokazywano mu klasztor bazylianów, w jednej z cel którego więziony był przez pół roku (październik 1823–marzec 1824) A. Mickiewicz za przynależność do tajemnych towarzystw filomatów (przyjaciół nauki) i filaretów (przyjaciół cnoty). Wtedy Petersburg, śmierć Puszkina i jego nieśmiertelność, nieśmiertelny duch dekabrystów… Z czasem wyrosło to na cyrylo-metodyjczyków i zamiar zmiany całego świata słowiańskiego. Dlaczego u Szewczenki nie ma ani jednego wiersza o Kijowie? Petersburg był stolicą, tam car, OFIARY NA CERKIEW TARASA Kontynuacja. Początek w 2003–2007 r., nr 10, 15, 21, 24, 34, 49 za 2008 r. Biławska, imię niepodane, m. Kijów 500,00 Gałak O. W., m. Kijów 100,00 Kojewa O. M., osiedle Iwaniwka obwodu odeskiego 33,00 Marceniuk-Kucharuk M. H., m. Kijów 500,00 Masłowa D. O., m. Winnica 50,00 Mitiura W. I., m. Kijów 100,00 Romanenko Ju. M., m. Winnica 50,00 Saratowkin I. H., m. Charków 100,00 Saratowkina L. W., m. Charków 200,00 Sułyma S. O., m. Łuck 30,00 Tarabryna L. W., wieś Orłowe rejonu melitopolskiego 1974—1984 r. obwodu zaporoskiego 50,00 Tracz M. M., m. Lwów 200,00 Trofymczuk M. I., m. Nowogród Wołyński obwodu żytomierskiego 150,00 Uczniowie klasy 8-B szkoły specjalistycznej I—III st. z pogłębionym nauczaniem technologii informacyjnych i dyscyplin technologicznych im. O. Makoweja w m. Zaleszczyki obwodu tarnopolskiego chcą dołączyć do wielkiej ogólnonarodowej sprawy — budowy cerkwi Tarasa. Niech więc świątynia patriotyzmu, godności narodowej, a także wiary, nadziei i miłości udowodni całemu światu, że Ukraińcy to naród! Z poważaniem Switłana Wynnyćka Bezruczko Taras 10,00 Benzak Pawło 5,00 Burak Ihor 10,00 Wynnyćka Switłana Stepaniwna, wychowawczyni klasy 50,00 Asan HURSZUTOW, historyk, kulturoznawca, m. Jałta Cicha ukraińska noc. Przejrzyste niebo. Gwiazdy błyszczą. Swej drzemki przezwyciężyć Nie chce powietrze. Ledwie drżą Srebrzystych topoli liście. Od maja 1820 r., kiedy dwudziestoletni Aleksander Puszkin jechał przez Kijów do miejsca swojego zesłania — Jekaterynosławia, dalej, od jesieni tego samego roku do końca lipca 1824 r., najpierw drogą na Północny Kaukaz, a potem, zamieszkawszy w Odessie i podróżując po Ukrainie, miał mnóstwo okazji do żywego kontaktu z liryczną ukraińską przyrodą, z Ukraińcami. Te spotkania pozostawiły wyraźny ślad w poezji Puszkina. Nie ma wątpliwości, że pewne stereotypy świadomości masowej Rosjan, ściślej mówiąc, kręgów rządzących społeczeństwa rosyjskiego, których przedstawicielem był arystokrata Puszkin, wpływały na ocenę i artystyczny opis przez poetę Ukraińców początku XVIII wieku w poemacie „Połtawa”, na jego stosunek do sugestii zagrożenia, wtedy jeszcze nierealnego, utraty przez Rosję ziem ukraińskich i białoruskich. Jednak nie można twierdzić, że oceny i stereotypy Puszkina całkowicie pokrywały się z ogólnie przyjętymi. Twórczość poety odzwierciedliła sam fakt istnienia samodzielnego etnosu ukraińskiego z jego własną świadomością narodową i ideą narodową. Jest ona prostą odpowiedzią-sprostowaniem na wymysły niektórych politycznych prowokatorów-ukrainofobów, którzy do dziś twierdzą o „sztuczności” samych pojęć „Ukraina” i „Ukraińcy”. Charakter Ukraińców, w szczególności kozaków zaporoskich, ich historycznie uwarunkowany stosunek do Rosji, jej państwowych porządków, które wchodziły w sprzeczność z ukraińskim doświadczeniem narodowym, najpełniej odzwierciedlone są w poemacie „Połtawa”, który Puszkin, według własnego świadectwa, chciał najpierw nazwać „Mazepa”. Ukraina głucho falowała. Dawno w niej iskra rozgorzała. Przyjaciele krwawej starości Narodowej oczekiwali wojny. ………………………… Teraz by uderzyć nam wojną Na znienawidzoną Moskwę! Główny bohater poematu, pragnąc skorzystać ze swojej, jak mu się zdawało, historycznej szansy, wykorzystuje do urzeczywistnienia zamysłu osobliwości demokratycznego światopoglądu kozackiego, zanotowane w historycznej pamięci narodu negatywne przykłady stosunku despotycznej Moskowii do wolnomyślnych „synów nieba” (etnonim „chochoł” w językach turkijskich określa się jako nieba (kok) syn (oogul, ool). Stary hetman działa odpowiednio: Jego podesłani słudzy: Tam na Donie kozackie kręgi Oni z Buławinem mącą, Tam budzą dzikich hord odwagę; Tam za porohami Dniepru Straszą bujną watażkę Samowładztwem Piotra. Przed czytelnikiem w działaniach i słowach buntowniczego hetmana dojrzewa narodowa idea-imperatyw choć spokrewnionego z Rosjanami, ale innego pod względem etnogenezy, charakteru narodowego i sposobu życia narodu. W poemacie dość obiektywnie pokazano istnienie idei niepodległości Ukrainy, planów i prób jej realizacji na początku XVIII wieku: Bez miłej wolności i sławy Skłaniali długo my głowy Pod patronatem Warszawy, Pod samowładztwem Moskwy. Lecz niepodległym państwem Ukrainie być już pora… W 1845 roku wybitny ukraiński historyk Mychajło Maksymowycz, którego pracami zachwycał się Puszkin, w liście do swojego „północnego” przyjaciela-oponenta Mychajła Pogodina zaznaczył: „Miło mi wspomnieć, że o „Połtawie” Puszkina jako pierwszy (1829) w „Ateneju” pisałem jako o poemacie ludowym i historycznym”. („Atenej” — ówczesny czasopismo literacko-krytyczne.) To, że Puszkin głęboko interesował się ukraińską historią, dowodził w swoich badaniach znany puszkinista, profesor Julian Oksman, który między innymi pisze: „W papierach Puszkina zachował się szkic, który dokładnie utrwala schemat pewnej periodyzacji historii Ukrainy. Szkic ten jest od dawna znany z druku, ale dotąd prawie nie przyciągał uwagi badaczy”. Zainteresowanie poety historią Ukrainy pogłębiło się w 1831 roku w związku z powstaniem listopadowym, które pod hasłem „Za naszą i waszą wolność” rozszerzyło się na ziemie Prawobrzeżnej Ukrainy. Nie zapominajmy, że Puszkin żył w czasach najwyższej potęgi militarnej Rosji, był świadkiem jej zwycięskich wojen przeciwko Imperium Osmańskiemu („Kto покорил вершины Тавра”), Persji („Пред кем смирилась Эривань”), jej kolonialnej ekspansji na północnym zachodzie, południu, Dalekim Wschodzie („От финских хладных скал до пламенной Колхиды”, „…от потрясенного Кремля до стен недвижного Китая”), wreszcie jej zwycięstwa nad samym Napoleonem. Cała ta wielkomocarstwowa pycha, którą przesiąknięta była rządząca wierchuszka Petersburga, nie mogła nie dotknąć świadomości nawet dalekiego od polityki Puszkina, co widać zarówno w „Połtawie”, jak i w niesławnych wierszach „Rocznica Borodina” oraz „Oszczercom Rosji”. Jednakże nie przebywał on w euforii, przeczuwając niełatwe próby dla Rosji w przyszłości, jej możliwy geopolityczny odwrót: Dokąd cofniemy szereg twierdz? Za Bug, do Worskły, do Limanu? Za kim zostanie Wołyń? Za kim dziedzictwo Bohdana? Poeta dobrze zdawał sobie sprawę, że Ukraina istnieje jako arena starcia cywilizacji oraz jako kraj położony na stycznej świata zachodniochrześcijańskiego i rusko-chrześcijańskiego. Wyznacza granice możliwego odwrotu imperium — od Zachodniego Bugu, obecnej granicy ukraińsko-polskiej, Worskły na dobrze znanej Puszkinowi Połtawszczyźnie, której ludność zarówno wtedy, jak i dziś jest podzielona w orientacji na Wschód lub na Zachód, i wreszcie do Limanu, blisko wschodniej granicy dzisiejszej Ukrainy. Tak samo puszkińska formuła-obraz „dziedzictwo Bohdana” ma wielopoziomową interpretację znaczeniową. Jest to Ukraina jako kulturowo-historyczna całość, która próbowała samookreślić się jako niepodległe państwo w połowie XVII wieku w wyniku zwycięskiej wojny ukraińskich kozaków przeciwko uciskowi Rzeczypospolitej. Jest to sama idea samodzielności, która zapuszczała korzenie w historię Siczy Zaporoskiej. Jest to także pewna tradycja polityczna, wybór geopolityczny, który nie został do końca zrealizowany przez Chmielnickiego i jego następców. Obecnie „dziedzictwo Bohdana” różnie postrzegają w różnych częściach Ukrainy masy ludowe i „elity”. Kontynuując rozważania, Puszkin pyta siebie i czytelnika: Nasz Kijów stary, złotogłowy, Ów przodek ruskich miast Czy zbrata z bujną Warszawą Świętość wszystkich swoich grobów? W tych aktualnych i dziś wersach zawarte jest uznanie szczególnego statusu Kijowa, który pozycjonuje się oddzielnie od Moskwy i Petersburga, dawnej wielowektorowości ukraińskiego politykumu, przypuszczenie myśli o możliwym wyrzeczeniu się przez Kijów „dziedzictwa Bohdana”. Puszkin, pomimo swojego wychowania i poglądów, potrafił odnosić się do innych narodów (nawet tych, którzy broniąc swojej odrębności i wolności musieli przeciwstawiać się potężnemu imperium, czy też tych, którzy w niedalekiej przeszłości byli jego równymi rywalami) jak do naturalnych zbiorowości ludzkich, z których każda miała swoją „narodową duszę” i prawo do zachowania własnego ustroju życia.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn