Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

PRZYPOMINA NARÓD SWOJĄ DAWNĄ WSPÓLNOTĘ

Слово Просвіти, №07 за 2009 рік

Serhij PIDDUBNYJ, starszy pracownik naukowy Ukraińskiej Akademii Designu, badacz historii i języka ukraińskiego, osiedle Hołowaniwśk, obwód kirowohradzki. Bardzo interesująca i niezwykle potrzebna dyskusja toczy się na łamach „Słowa Proświty” o tym, na jakich siłach mamy się opierać i jak budować swoje życie. Mam na myśli artykuł Switłany Oreł „W czym teraz nasza perspektywa?”. Bólem o sprawy państwowe przeniknięte są liczne inne wystąpienia, i to nie tylko w „SP”. Ale czy czytają je ci, którzy rozstrzygają kwestie państwowe na wysokich szczeblach władzy, czy są gotowi posłuchać? Trudno oczekiwać od obecnej władzy, bez względu na to, jakiego jest koloru, jakościowych programów, a tym bardziej woli państwowej do przezwyciężenia zjawisk kryzysowych, które dotknęły wszystkie strony naszego życia. Władcy nie przywykli myśleć samodzielnie, bo zawsze od kogoś zależeli — jedni od Moskwy, inni od Zachodu, trzeci gotowi są służyć każdemu, kto zapłaci więcej. Z tego powodu warto przypomnieć, że mamy własne, pradziadowskie doświadczenie budowania państwa. Wspominali o nim nawet angielscy archeolodzy S. Piggott i G. Clark w książce „Prehistoric Societies”: „Wykopaliska potwierdzają, że typ osad, wraz z systemem rady starszych i swoistym parlamentem wszystkich wolnych obywateli, którzy posługiwali się jeszcze wyrobami kamiennymi, był już ustalony w Europie Wschodniej 5000 lat p.n.e.”. Najstarszy ukraiński zabytek literacki i historyczny, Wlesknyha, podaje nazwę tego „swoistego parlamentu”: „I tak rządzili piętnaście wieków przez Wiec” (d. 3B). Oto jaki był trwały i niezawodny system rządów — całe piętnaście stuleci się utrzymał! Oczywiście, teraz są inne czasy i być może nie wszystko się przyda, ale jest z czego się uczyć. Genialny Iwan Franko w powieści „Zachar Berkut” opisuje wieś, która żyła według praw wiecu, którym kierowali Ojcowie. Ustami głównego bohatera wielki pisarz i filozof pozostawił wskazówki, na które warto zwrócić uwagę. Oto przedśmiertne słowa starego Berkuta, które wypowiedział po zwycięstwie współmieszkańców nad licznym wojskiem mongolskim: „Zwyciężyliśmy naszym ładem społecznym, naszą zgodą i przyjaźnią. Zważajcie dobrze na to! Dopóki będziecie żyć w porządku społecznym, zgodnie trzymać się razem, niezłomnie stać wszyscy za jednego, a jeden za wszystkich, dotąd żadna wroga siła was nie zwycięży. Ale ja wiem, bracia, i czuje to moja dusza, że to nie był ostatni cios w naszą społeczną twierdzę, że po nim pójdą inne i w końcu rozbiją naszą wspólnotę. Złe czasy nadejdą dla naszego narodu. Odobcuje się brat od brata, odgrodzi się syn od ojca, i zaczną się wielkie swary i rozłamy po ruskiej ziemi, i pożrą one siłę narodu, a wtedy popadnie cały naród w niewolę obcym i swoim najeźdźcom, a oni zrobią z niego pokornego sługę swoich zachcianek i roboczego wołu. Ale wśród tej nędzy znów przypomni sobie naród swoje dawne społeczeństwo, i błogo mu, gdy szybko i żywo przypomni sobie je: to oszczędzi mu całe morze łez i krwi, całe stulecia niewoli… Szczęśliwy, komu dane było żyć w te dni. To będą piękne dni, dni wiosenne, dni odrodzenia narodowego”. Podkreślono szczególne słowa, prorocze. Jeśli nie weźmiemy ich pod uwagę, morze łez i krwi oraz stulecia niewoli będą trwały. Czas wracać do nauki naszych przodków, do ich doświadczenia ładu społecznego w kraju. Wlesknyha zachowała jego główne momenty. I tutaj nie tylko zacytuję z niej, ale też wniosę pewne propozycje. 1. Należy całkowicie zmienić model zarządzania państwem — musi być on przejrzysty i zrozumiały dla każdego obywatela, a nie tak jak dzisiaj, kiedy nikt nie wie, kto za co odpowiada i z kogo pytać. Tabliczka 33 Wlesknyhy przypomina: „W tamtym dawnym czasie wiele rodów zebrało Ojców. Oni mieli starszych i Wieca, niektórzy mieli książąt, których wybierali po siódmym kręgu od Kolędy do Kolędy”. A tabliczka 3B dodaje: „I tak rządzili piętnaście wieków przez Wiec. A zbierać się na niego i sądzić wszelkie relacje należało uczciwie. Tak rządzili nasi Ojcowie: każdy mógł słowo powiedzieć i to było dobrem”. Tutaj należy zauważyć, że w Związku Radzieckim też istniało coś na kształt wiecu. W jego roli była Rada Najwyższa ZSRR, do której wybierano przedstawicieli wszystkich regionów kraju, a w roli starszych było Biuro Polityczne KC Kompartii. Prawda, między wiecem przodków a radzieckim jest wielka różnica. Radziecka Rada Najwyższa zobowiązana była wykonać prostą misję — powiedzieć to, co nakaże partia, i zagłosować tak, jak zdecydowało Biuro Polityczne. Nikt nie miał prawa do własnego zdania. Ale nawet w radzieckim wariancie wiec odgrywał bardzo ważną rolę — jednoczącą. Na niego zjeżdżali się ludzie różnych narodowości z różnych regionów, dwa tygodnie siedzieli obok siebie, żyli w tych samych hotelach i pokojach, jedli przy jednym stole, poznawali się, nawiązywali kontakty i współpracę, wypijali po kieliszku… Żadne słowa i obietnice o jednoczeniu wschodu, zachodu i południa Ukrainy, żadne programy integracyjne nie zrobią tyle, co wiec. Zwróćcie uwagę na frazę z Wlesknyhy: „tak rządzili nasi Ojcowie”. Chodzi o ojców nie w rozumieniu rodzinnym — ojciec-rodzic, a w tytule i uznaniu ludowym. Ojcowie — przywódcy rodów, włości, wybrani przez swoją wspólnotę i obdarzeni przez nią odpowiednimi pełnomocnictwami do rozstrzygania nie tylko kwestii znaczenia lokalnego, ale i ogólnopaństwowych. Dzisiejsza zaś Rada Najwyższa, zresztą jak i Gabinet Ministrów, i Sekretariat Prezydenta, bardziej przypominają kasty, które tylko rywalizują między sobą, komu być bliżej dóbr materialnych i dźwigni wpływu na potrzebne instytucje. 2. Należy jednocześnie przeprowadzić przedterminowe wybory prezydenta, Rady Najwyższej, deputowanych oraz przewodniczących rad obwodowych i rejonowych, przewodniczących wsi i miast, a także wprowadzić instytut rady starszych. Oczywiście, niełatwo przeprowadzić tak wielką kampanię wyborczą jednocześnie, ale jest to możliwe. W przyszłości zaś wybory różnych gałęzi władzy będą odbywać się w różnym czasie. Po pierwsze, prezydenta warto wybierać, jak to było u naszych przodków, na siedem lat i nie więcej niż na dwie kadencje. Na wybory idzie on razem z wiceprezydentem (lub szefem sekretariatu), który będzie kierował rządem. Premier z koalicji, jak dzisiaj — to nieuniknione starcia i konfrontacje. Prezydent — kierownik władzy wykonawczej, i on musi za nią odpowiadać bezpośrednio. Po drugie — rada starszych. Jej członkiem może być osoba nie młodsza niż 50 lat. Rada ma reprezentować wszystkie regiony Ukrainy — po trzy osoby od obwodów i Republiki Krym. Rada starszych — izba wyższa, która zatwierdza uchwalone przez Radę Najwyższą ustawy i przedkłada je do podpisu prezydentowi. W razie zasadniczych rozbieżności rada starszych wnosi kwestię na wiec. Po trzecie, Radę Najwyższą wybierają z list partyjnych na cztery lata, zajmuje się ona tylko działalnością ustawodawczą. Pracuje na stałej podstawie, jak i rada starszych. Skład Rady Najwyższej nie może przekraczać 200 osób, wiek deputowanych — od 18 do 60 lat. Po czwarte, w skład wiecu wchodzą wybrani w bezpośrednich wyborach swoich wspólnot przewodniczący wsi, miast, rejonów, obwodów, a także kierownicy największych i najbardziej autorytatywnych organizacji społecznych i związków (może komuś wyda się zbyt wielki skład wiecu, jednak to kwestia nie na tyle skomplikowana, by jej nie uregulować). Zbiera się wiec raz w roku (w razie nagłej potrzeby może być i zwołanie nadzwyczajne) późną jesienią na 10—15 dni dla rozpatrzenia najważniejszych, losowych dla kraju kwestii, takich jak: wybór przewodniczącego Sądu Najwyższego, Prokuratora Generalnego i skarbnika (przewodniczącego Banku Narodowego). Ta misja ma należeć nie do prezydenta, nie do Rady Najwyższej, a właśnie do wiecu. Na podstawie wniosków prezydenta i Rady Najwyższej kandydatury na te stanowiska wnosi rada starszych. Sąd Konstytucyjny znosi się, jego funkcje wykonuje Sąd Najwyższy oraz sam wiec, który także może rozstrzygać kwestie ustroju administracyjnego i terytorialnego, sprzedaży ziemi, określenia składu Gabinetu Ministrów, etatów organów ustawodawczych i wykonawczych władzy, granicy ich zarobków, strategii obronnej kraju itp. Decyzje zapadają większością nie mniejszą niż 2/3 składu wiecu, zmiany w Konstytucji — nie mniej niż 3/4. Tylko wiec, a nie prezydent, może ogłosić o zakończeniu pełnomocnictw Rady Najwyższej. On, a nie Rada Najwyższa, także może zakończyć pełnomocnictwa prezydenta, jeśli nie radzi sobie ze swoimi obowiązkami, a nawet żądać od Prokuratora Generalnego wszczęcia sprawy karnej, jeśli prezydent złamał przysięgę. Wiec z inicjatywy rady starszych także ustala (lub znosi) ulgi dla urzędników na okres wykonywania przez nich odpowiednich obowiązków. Na wiecu mają przewodniczyć (na zmianę przez jeden rok) kierownicy krajów (obwodów). Lista kwestii do rozpatrzenia formowana jest według wyników pracy Rady Najwyższej, prezydenta, a wnosi je rada starszych. Czyli powinno być tak, jak zapisano we Wlesknydze: najpierw decydowali ojcowie, a potem wnosili kwestię na wiec „tak Wiec zdecydował w ślad za Ojcami” (d. 32). 3. W takich warunkach powstaje pytanie o los rejonowych i obwodowych administracji państwowych. Główną rolę na miejscach mają wykonywać ci, którzy otrzymali zaufanie w wyborach w swoich wspólnotach: przewodniczący, rada i komitet wykonawczy, stworzony przez tę radę. Administracje są likwidowane, prezydent może mieć na miejscach swojego przedstawiciela z urzędnikiem, prawnikiem i kierowcą dla nadzoru nad przestrzeganiem praworządności na wyznaczonym terytorium. Przewodniczący i rady także wybierani są na okres czterech lat. Jako członkowie wiecu biorą oni udział w jego pracy na koszt budżetu lokalnego. Ta misja jest zbyt odpowiedzialna, by zależeć od budżetu państwa. Z budżetu państwa finansowana jest kancelaria wiecu, która pracuje na stałej podstawie, ale z ograniczonym etatem. Musimy uczyć się prawidłowo wykorzystywać nie tylko środki, ale i zasoby intelektualne. Wydawać je na siedzenie w gabinetach — to zbrodnia. Taki model zarządzania równoważy autorytet i odpowiedzialność centralnych i lokalnych organów władzy. Znacznie rosną szanse nie tylko na mechaniczne przetrwanie wsi i rejonu, ale i na ich rozwój, nawet bez przeprowadzania reformy administracyjnej: przewodniczący wsi i członek wiecu zyskają dźwignie, by w praktyce coś robić dla wspólnoty. Nie będzie czekał, kiedy zlikwidują jego stanowisko, a będzie pracował. Tak ratujemy Ukrainę przed przyszłymi kataklizmami. 4. Model rządów wiecowych likwiduje cały szereg kanałów korupcyjnych — rejonowe i obwodowe administracje państwowe, Gabinet Ministrów i Sąd Konstytucyjny, dwukrotnie zmniejsza się liczba deputowanych. A to nie tylko oszczędność wielomilionowych sum na utrzymanie, ale i znaczne zmniejszenie liczby tych, którzy „kryją” przestępcze schematy. Oprócz wszystkiego, przez wiec naród otrzyma możliwość realnego wpływania na Prokuratora Generalnego i Sędziego Generalnego. W razie, jeśli nie radzą sobie ze swoimi obowiązkami ochrony praw, na kolejnym wiecu można ich zwolnić ze stanowiska, i żaden sąd nie pomoże im utrzymać się na nim, bo decyzję wiecu może uchylić tylko sam wiec. Ponadto ten model zmusi obywateli do bycia bardziej odpowiedzialnymi i wybrednymi w wyborach kandydatów na stanowiska. Prawdopodobnie znacznie zmniejszy się liczba tych, którzy chcieliby się pożywić cudzym kosztem. Przy takim modelu władzy państwowej muszą zmienić się priorytety i wartości, czyli u nas pojawi się szansa stworzenia jakościowo nowego społeczeństwa. Znacznie zwiększą się szanse na wykazanie się na stanowiskach nie karierowiczom i złodziejom, a prawdziwym patriotom i profesjonalistom. 5. W żadnym wypadku nie można zwlekać z reformami. Zważając na to, w jakim politycznym, ekonomicznym i finansowym położeniu obecnie znajduje się świat i Ukraina, lato musimy rozpocząć już według ładu wiecowego. Na zakończenie dodam od tego samego Zachara Berkuta (I. Franki): „Niech bogowie dziadów naszych błogosławią was, dzieci!”. Do dzieła! Zdjęcie Olesia Dmytrenki Zdjęcie Olesia Dmytrenki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn