Strona · s. 6strona oryginału ↗
UCZMY SIĘ OD CZECHÓW I ŻYDÓW!
Слово Просвіти, №07 за 2011 рік
Z miłością synowską
Bez pychy i nienawiści
Rozmawiajcie po ukraińsku,
By duszy nie zatracić.
Nie obcą — dziadowską,
Bo siebie nie oszukacie! —
Rozmawiajcie po ukraińsku,
Po ukraińsku myślcie.
Wasyl HODIAK, m. Sosnówka, obwód lwowski.
21 lutego — Dzień Języka Ojczystego. W tym dniu w 1952 roku w Bangladeszu (państwo na północnym wschodzie Indii w dolnym biegu i ujściach rzek Brahmaputry i Gangesu) brutalnie rozstrzelano demonstrację obrońców języka bengalskiego, którzy domagali się uznania języka ojczystego za państwowy. Po 47 latach, w październiku 1999 roku, na 30. sesji Konferencji Generalnej UNESCO ustanowiono obchody Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego i przywiązano ten dzień do tragicznych wydarzeń 21 lutego w Bengalu. Sytuacja językowa, która wytworzyła się obecnie na Ukrainie, nie jest lepsza niż w Czechach na początku XX wieku. Biorę z półki książkę „Pieśni śląskie” Petra Bezruča i po raz kolejny czytam wiersz „Bernard Żar”, w którym autor „daje policzek wszystkim renegatom wszystkich epok i narodów” (Wołodymyr Żytnyk). „Bernard Żar z Frydka” stał się Żorem i robi wszystko, by chłopskiej mowy w jego domu nie słyszano. Goście do domu, matka — z domu, żeby „nie czerwienić się synkowi” za jej chłopską mowę. Nijak nie doczeka się tego dnia, kiedy wytępią ów przeklęty zwyczaj mówienia w nieznośnym dla niego języku. Dopiero na łożu śmierci „bełkocze on chłopską mową coś w malignie”. Czyż nie za renegactwo przedwcześnie skosiła go śmierć. „Pańską mową modli się chór, i pańską mową krzyż przemawia”.
„A kto to przybył na cmentarz cichutko? Panowie rozeszli się — pojawiła się matka. Chłopską mową modli się matula (to u niej nie upór albo nieposłuszeństwo — Nie umie inaczej: urodziła się w górach!), Szeptem swoje modlitwy ledwie słyszalnie, Żeby nie rozgniewać, z trumny nie podnieść Nieboszczyka syna Bernarda Żora”.
„Panie doktorze, będę Panu bardzo wdzięczny, jeśli wydrukuje Pan ten wiersz. Ja chciałem w nim scharakteryzować frydeckich renegatów”… Taki wiersz i list ponad sto lat temu otrzymał redaktor praskiego tygodnika politycznego „Czas” od poety Petra Bezruča. Był to krzyk zranionej duszy wielkiego patrioty, budziciela Czechów. Przeczytałem zbiorek i zamyśliłem się, ilu u nas owych Żarów-Żorów, ilu modli się cudzoziemską mową i tą samą mową przemawia krzyże na mogiłach. A ilu jeszcze przybłędów, którzy nie cierpią „psiej mowy” nie tylko w swoim domu, ale i na całej Ukrainie. Za swoje życie otrzymałem dziesiątki takich policzków, jak i Petr Bezruč: cały czas żyłem i pracowałem w rosyjskojęzycznym środowisku, oczywiście, że na Ukrainie, a posługiwałem się wyłącznie ukraińskim. Czterdzieści pięć lat temu idę z pięcioletnią córką. Rozmawiamy. Naprzeciw nadchodzi „wyzwoliciel” i syczy mi w twarz: „Głupcze, po co kaleczysz swoje dziecko. Ono i tak będzie mówić po rosyjsku”. A już w przededniu uzyskania przez Ukrainę niepodległości mój znajomy Mychalczenko cynicznie oświadczył: „Za wcześnie Gorbaczow zaczął pieriestrojkę. Trzeba było poczekać lat 25—30, i wy (miał na myśli Zachodnią Ukrainę) bylibyście jak Donbas. Oto wtedy można by było się przebudowywać”. Nie dziwię się tym renegatom i szowinistom. Oni nie uświadamiają sobie, że hańbią siebie, Rosjan i Rosję. Dziwię się porządnym Rosjanom, a ich jest przeważająca większość, że cierpią pośród siebie takich typów, że cierpią ową „piątą kolumnę”, która nie daje i nie da, dopóki istnieje, stać się Rosji demokratyczną. Ale wróćmy do Czech. Na czas uzyskania niepodległości w 1918 roku stan języka narodowego w tym kraju był taki, jak w Donbasie w nasze dni. Językiem czeskim posługiwał się tylko niewielki odsetek chłopów i niektórzy z inteligencji. Spełniało się proroctwo-przekonanie Fryderyka Engelsa, który w latach 50. przedwczorajszego stulecia pisał, że na ziemiach zachodnich i południowych Słowian musi całkowicie zapanować język niemiecki, niech nawet jeszcze sto lat niektórzy posługują się swoim. Na szczęście to proroctwo-życzenie nie spełniło się. Dzięki zdecydowanym działaniom pierwszego Prezydenta Czechosłowacji Tomasza Masaryka i kierowanego przez niego parlamentu rozpoczęło się odrodzenie językowe. Językowi czeskiemu nadano status państwowego, Czechów, którzy nie znali swojego języka, posadzono w szkolnych ławkach; placówki oświatowe, administracyjne i kulturalne przeniesiono na język czeski. I po kilku latach całe Czechy zaczęły mówić w języku ojczystym. Tutaj warto dodać, że Czesi — to nie Ukraińcy, a Austria — to nie Rosja. Oporu wobec odrodzenia narodowego na ziemiach, które przed I wojną światową wchodziły w skład Imperium Austro-Węgierskiego i uzyskały niepodległość, ze strony byłej metropolii nie było. Piątej kolumny też. Ona (piąta kolumna) została zorganizowana już w przededniu II wojny światowej i nie przez Austrię, a przez hitlerowskie Niemcy. Pomogła najpierw rozczłonkować, a wkrótce i zagarnąć Czechy, ale zniszczyć język narodowy już była bezsilna. Inny przykład w historii: prawie martwy język Żydów — hebrajski — dzięki zdecydowanym działaniom liderów narodu odrodził się. Do lat 20. ubiegłego stulecia ten język znało nie więcej niż kilka tysięcy rabinów. Żydzi w osiedlach posługiwali się językiem jidysz — południowoniemieckim dialektem z domieszkami hebrajskiego, albo językami narodów, wśród których żyli. W wielonarodowych państwach — językiem narodu panującego. Po I wojnie światowej Wielka Brytania, otrzymawszy mandat na zarządzanie Palestyną, pozwoliła Żydom powracać na ziemię swoich prapradziadów, z której w VII wieku n.e. wygnali ich Arabowie. Z ogłoszeniem państwa Izrael w 1948 roku kwestia języka staje się jedną z głównych. Wszyscy bez wyjątku imigranci, aby utrzymać obywatelstwo i odpowiednią pracę, zobowiązani byli nauczyć się hebrajskiego. Stworzono dzienne i wieczorowe kursy, masowo wydawano odpowiednią literaturę nauczającą. Tej sprawie sprzyjała bogata tradycja piśmiennicza i wola samego narodu, media i oświata. Obecnie w Izraelu nie ma ani jednego obywatela, który nie znałby języka narodowego. Można jeszcze mówić o Włoszech i Finlandii, przytaczać przykłady odrodzenia języków narodowych w innych państwach, a na Ukrainie… Dużo mówimy i mało robimy. Być może nam, a przede wszystkim naszym mężom stanu, celowo byłoby wziąć przykład i nauczyć się od Czechów oraz Żydów. A jeszcze w Japonii — jak opiekować się językiem ojczystym. Wszak w tym kraju stworzono ponad sto instytucji państwowych, które zapewniają wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka narodowego.
To było bardzo, bardzo dawno. Jeszcze za pradziadka Ora i prababci Oryny. Or pradziadek niwę orze, a prababcia woły pogania. Skiba do skiby przylega, rola się rozszerza, a dusza raduje. I ta radość dzwoni pieśnią: Pobłogosław, Boże, Tę niwę zaorać, — płynie do niebios sopran prababci Oryny. Pobłogosław, Boże, Pomóż, Boże, Ją zasiać, — wtóruje baryton pradziadka Ora. Zatrzymały się chmurki w niebieskiej błękicie, ucichł wietrzyk, nie słychać ptasich wiosenek, żurawinowy klucz zakrążył na niebie nad oraczami: wszyscy oczarowani słuchają nadzwyczajnej piękności śpiewu. Nawet słowiki umilkły w gaju: wstyd im, że oracze śpiewają lepiej od nich. Słuchają dziwo-śpiewu i Anioły z Aniołkami. Zaorana i zasiana niwa, woły się pasą, a Oryna z Orem znów śpiewają: Chwała Panu Bogu, Chwała Panu Bogu Nam za pomoc. — Panie, — proszą Aniołki, — podaruj coś tym ludziom za ich piękny śpiew. — Niech ich język będzie tak piękny, jak ich głosy i pieśń. Pamiętajmy, że nasz ukraiński język jest jednym z najbardziej melodyjnych, — to dar od Boga. Nie straćmy go, bo jak przyjdziemy na sąd do Najwyższego, to On zapyta: „A czy zachowaliście ten najcenniejszy skarb, który wam podarowałem?” „Zachowaliśmy, Panie, zachowaliśmy”, — powiemy Mu! Więc strzeżmy go.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
