Strona · s. 7strona oryginału ↗
DOKUMENTY DOTYCZĄCE ZAKAZU JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO (XVII — XX w.)
Слово Просвіти, №07 за 2011 рік
W historii świata żaden język nie doświadczył tak strasznego niszczenia ze strony sąsiadów-wrogów, jak ukraiński. Udało się odnaleźć szereg dokumentów, które w porządku chronologicznym poświadczają niszczenie języka ukraińskiego przez Polaków, Rosjan oraz bolszewików-komunistów. Nina WIRCZENKO, doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor Narodowego Technicznego Uniwersytetu Ukrainy „Politechnika Kijowska”, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy
Przytoczmy tylko wybrane momenty z przeszłości i teraźniejszości. 1626 r. Metropolita kijowski Józef Krakowski ułożył akatyst do św. Barbary. Moskwa zezwoliła, ale pod warunkiem jego tłumaczenia na język rosyjski. Synod nakazał metropolicie kijowskiemu zebrać ze wszystkich cerkwi Ukrainy księgi starego ukraińskiego druku, a zamiast nich przywieźć wydania moskiewskie. 1627 r. Ukazem cara Michała (pierwszego z dynastii Romanowów) oraz patriarchy moskiewskiego Filareta, który był jego ojcem i współrządcą, nakazano zebrać i spalić księgi ukraińskiego druku. 1662 r. Rozkaz cara Aleksego na wniosek patriarchy moskiewskiego, by spalić w państwie absolutnie wszystkie egzemplarze wydrukowanej na Ukrainie „Ewangelii pouczającej” K. Stawrowieckiego. 1667 r. Ugoda andruszowska. Zawierając umowy z Polakami, car Aleksy stawiał następujące żądania dotyczące ukraińskich ksiąg, ich autorów i wydawców: „Wszystko to, w których miejscowościach księgi drukowano i ich twórcy, także drukarze, śmiercią ukarani i księgi zebrane spalone zostały, i na przyszłość aby surowy zakaz był bezecnych złodziejskich (taką nazwę nadano ukraińskim książkom. — N. W.) ksiąg nikomu z naszych królewskiego majestatu poddanych nigdzie nie drukować pod groźbą kary śmierci”. 1669 r. Po unii lubelskiej — prześladowania ukraińskich książek, wydrukowanych na terytorium podległym Królestwu Polskiemu. 1672 r. Ukaz o zakazie trzymania u siebie w domu na terytorium Polski otwarcie lub potajemnie ukraińskiej książki. 1677 r. Rozkaz patriarchy Joachima, by wyrywać z ukraińskich książek arkusze „niezgodne z księgami moskiewskimi”. 1689 r. Zabroniono Ławrze Pieczerskiej w Kijowie drukować księgi bez patriarszego zezwolenia: „...do nas wpierw nie przysłałszy, absolutnie wam nie śmieć takich ksiąg nowo układanych drukować...”. Ograniczeniami lub zakazem drukarstwa Moskwa próbowała obniżyć poziom oświaty i nauki na Ukrainie, zniszczyć ducha narodowego w kulturze, życiu codziennym, stosunkach społecznych. „Pierwsza cenzura w Rosji została wprowadzona specjalnie dla wydań małoruskiego druku” — tak uznano w Ukazie z 1905 r. „O zniesieniu ograniczeń małoruskiego słowa drukowanego”. 1690 r. Potępienie i anatema Soboru Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej na „kijowskie nowe księgi” P. Mohyły, K. Stawrowieckiego, S. Połockiego, Ł. Baranowicza, A. Radziwiłłowskiego i innych. 1693 r. List patriarchy moskiewskiego do Ławry Pieczerskiej w Kijowie o zakazie jakichkolwiek ksiąg w języku ukraińskim. 1696 r. Uchwała Sejmu Polskiego o wprowadzeniu języka polskiego w sądach i urzędach Prawobrzeżnej Ukrainy. 1709 r. Car Piotr I zmusił do zmniejszenia liczby studentów Akademii Kijowsko-Mohylańskiej z 2000 do 161, a najlepszym siłom naukowo-oświatowym rozkazał przenieść się z Kijowa do Moskwy. Wśród nich byli Innocenty Giizel, Joannicjusz Galatowski, Łazarz Baranowicz, Dymitr Rostowski (Tuptało), Stefan Jaworski, Teofan Prokopowicz, Symeon Połocki i wielu innych. Odegrały one główną rolę w rozwoju życia kulturalnego ówczesnej Moskwy. Ukaz o obowiązkowym cenzurowaniu do druku ukraińskich książek w Moskwie. „Ukraińcy przynieśli ze sobą całą swoją wielką kulturę, jej wpływ odbił się na Moskwie, na całym życiu: budowlach, malarstwie, odzieży, śpiewach, muzyce, zwyczajach, na prawie, literaturze, a nawet na samym języku moskiewskim. Całe życie układało się wtedy tak, że stawało się niemożliwe przeżyć bez Ukraińca. Wszelkich rzemieślników sprowadzano z Ukrainy” (I. Ohijenko. „Kultura ukraińska”). 1713 r. Moskwa rozkazem Piotra I przywłaszcza naszą nazwę Ruś (grecka nazwa Rusi brzmi jako „Rosja”). W ten sposób zawsze wrogie Rusi-Ukrainie moskale, których podstawę stanowiły plemiona ugrofińskie i turkijskie, poprzez zamianę pojęć, czyli oszustwo, przywłaszczają sobie nasze tysiącletnie dziedzictwo historyczne i duchowe. 1720 r. Rozkaz cara Piotra I: „W drukarniach Kijowsko-Pieczerskiej i Czernihowskiej ponownie żadnych ksiąg nie drukować... stare księgi sprawdzać przed drukiem, aby... szczególnego narzecza w nich nie było”. 20 grudnia 1720 r. Piotr I wydał ukaz kijowskiemu gubernatorowi księciu Golicynowi, aby „...we wszystkich klasztorach, pozostających w państwie rosyjskim, przejrzeć i zabrać dawne przywileje i inne kuriozalne pisma oryginalne, a także księgi historyczne, rękopiśmienne i drukowane”. 1721 r. Rozkaz o cenzurowaniu ukraińskich książek. 1724 r. Moskiewska cenzura nałożyła tysiąc rubli kary na archimandrytę Ławry Pieczerskiej w Kijowie za to, że wydrukowano tam księgę cerkiewną „Triodion” „nie całkiem zgodną z wielkorosyjską”. Drukarnię czernihowską Synod nakazał przenieść do Moskwy, czyli po prostu zagrabił. 1729 r. Rozkaz Piotra II, by przepisać z języka ukraińskiego na rosyjski wszystkie postanowienia państwowe i rozporządzenia. 1740 r. Rosyjska imperatorowa Anna Iwanowna utworzyła rządy rządu hetmańskiego pod kierownictwem moskiewskiego księcia Aleksego Szachowskiego i wprowadziła język rosyjski w kancelariach na terytorium Ukrainy. Spisy z lat 1740—1748 świadczą, że w siedmiu pułkach Hetmanatu było ponad tysiąc szkół i prawie wszystkie z nich z wykładowym językiem ukraińskim. W 1804 r. wydano carski ukaz, którym zabraniano nauczania w języku ukraińskim. Wyniki ucisku narodowego od razu odbiły się na stanie oświaty na Ukrainie: już spis z 1897 r. pokazywał, że na 100 osób było tylko 13 piśmiennych. 1748 r. Rozkaz Synodu Petersburskiego dla metropolity kijowskiego Samuela Miłosławskiego, by wprowadzić w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej i we wszystkich szkołach Ukrainy nauczanie języka rosyjskiego, w wyniku czego na Lewobrzeżu zniknęło 866 ukraińskich szkół. 1750 r. Po zniesieniu Kancelarii Rządu Ministerialnego Spraw Małorosyjskich w Głuchowie, wyjęto z niej i wywieziono do Rosji akta tajnej kancelarii. Dokumenty archiwum Siczy Zaporoskiej, znalezione podczas „zniszczenia Siczy przez generała-porucznika Tekielego w skrzyni pod ołtarzem cerkwi siczowej”, znalazły się w Moskiewskim oddziale archiwum ogólnego Sztabu Głównego. 1755, 1766, 1775, 1786 r. Zakazy Synodu drukowania ukraińskich książek. W ciągu drugiej połowy XVIII wieku i pierwszej połowy XIX wieku działalność wydawnicza na Ukrainie była sparaliżowana. W rezultacie w 1847 r. na Ukrainie wydrukowano tylko jedną książkę, w 1848 — 3, 1849 — 2, 1850 — 1, 1851 — 2, 1856 — 5. 1759 r. Synod wydał rozporządzenie, by usunąć ze szkół ukraińskie elementarze. 1763 r. Ukaz Katarzyny II o zakazie nauczania w języku ukraińskim w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. 1764 r. Instrukcja Katarzyny II dla księcia A. Wiaziemskiego o rusyfikacji Ukrainy, krajów nadbałtyckich, Finlandii i Smoleńszczyzny, „jeśli rozsądni ludzie zostaną wybrani naczelnikami tych prowincji. Kiedy zaś w Małorosji nie będzie hetmana, to trzeba starać się, aby czas i nazwa hetmanów zniknęły...”. Zniesienie przez Katarzynę II hetmaństwa ukraińskiego, a wraz z nim — likwidacja ukraińskich placówek oświatowo-kulturalnych i usunięcie z władzy ukraińskojęzycznych urzędników. 1764 r. Likwidacja przez Katarzynę II ustroju kozackiego na Słobożanszczyźnie i szkół kozackich. 1765 r. Synod wydał surowy ukaz dla Ławry Pieczerskiej w Kijowie, by drukować tylko te księgi, które w moskiewskiej drukarni są drukowane i zatwierdzone przez Synod. 1769 r. Zakaz Synodu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej drukowania i używania ukraińskich elementarzy. Rozkaz Synodu, zgodnie z którym ukraińskie księgi w cerkwiach zastąpiono moskiewskimi. 1775 r. Zniszczenie Siczy Zaporoskiej i zamknięcie ukraińskich szkół przy pułkowych kancelariach kozackich. 13 marca 1777 r. Umiera z powodu prześladowań i nędzy genialny ukraiński kompozytor, akademik Bolońskiej Akademii Muzycznej Maksym Berezowski (ur. 1745 r. w Głuchowie). Po tym władze carskie zabraniają wykonywać utwory Berezowskiego i niszczą wiele jego rękopisów. 1780—1783 r. Pierwsze poddaństwo ukraińskich chłopów na okupowanych przez Rosję ziemiach Rusi-Ukrainy. (Porównajcie: 1771 r. na Krymie Tatarzy znieśli niewolnictwo; 1780 r. w Cesarstwie Austriackim zniesiono pańszczyznę). 1780 r. Spalenie księgozbioru Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, który gromadzono ponad 150 lat i był jedną z najbogatszych bibliotek Rusi-Ukrainy. 1782 r. Katarzyna II utworzyła komisję do zakładania w Rosji szkół ludowych, której zadaniem było wprowadzenie jednolitej formy nauczania języka rosyjskiego we wszystkich placówkach oświatowych imperium.
Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
