Strona · s. 3strona oryginału ↗
SŁOWO — MIECZ DUCHOWY
Слово Просвіти, №07 за 2011 рік
Zakończenie. Pocz. na str. 1. Co przeciwstawił Cesarstwu Austriackiemu i polskim szowinistom Markijan Szaszkewycz — ten młody człowiek, który podarował światu tezę: „Za mało wiedzieć — trzeba przeżywać”? JĘZYK. 12 lutego 1834 roku na uroczystościach seminaryjnych i 14 października 1836 roku w cerkwi św. Jura on, młody student-seminarzysta, wygłosił po raz pierwszy przemówienia w języku ruskim. I powrócił do seminarium niczym rycerz z pola bitwy — szczęśliwy i wielki. Język i tylko język czynił go sobą. Ówczesny dyrektor lwowskiej policji, Niemiec Pojman, powiedział: „Mamy po uszy kłopotu z Polakami, a ci głupcy chcą wskrzesić martwo pochowaną ruską narodowość” [3: 309]. Takie oburzające wyznanie służy za najlepszą argumentację społeczno-twórczej roli języka. Polak I. Sinkiewicz tak opisał swoje wrażenia z przemówienia Markijana Szaszkewycza w 1836 roku: „To rozgniewało mnie tak, że pół roku zasadzałem się na Szaszkewycza, żeby wrzucić go do rowu; gdyby zginął w moich rękach, nie uważałbym tego za zbrodnię, przeciwnie, jeśli nawet powiesiliby mnie za morderstwo, uważałbym się za męczennika za świętą polską sprawę, a morderstwo za zasługę…” [12: 47–48]. Dla Ukraińców-odszczepieńców, dwóch Łewyckich — Mychajła, metropolity, i Wenedykta, rektora Lwowskiego Seminarium Duchownego, a zarazem głównego cenzora języka ruskiego — przygotowanie almanachu „Zoria” (1834 r.), który był poświęcony językowi ruskiemu, oraz ukazanie się światu almanachu „Rusałka Dnistrowaja” (1837 r.) okazały się zbyt groźne dla imperium austriackiego. Ten ostatni podjął decyzję o zakazie rozpowszechniania „Rusałki Dnistrowej”. W protokole przesłuchania Markijan Szaszkewycz sformułował główne zamiary stworzenia „Rusałki Dnistrowej”: „Wypróbowywałem swoje siły w języku ruskim, ponieważ jest to mój język ojczysty, który znacznie różni się od języka cerkiewnego i wielkoruskiego (moskiewskiego), i chciałem założyć kamień węgielny dla jego dalszego rozwoju i tym samym zaradzić brakowi literatury ruskiej” [3: 94]. Zamysł Szaszkewycza wyraził także Iwan Franko: „W myślach ich, a zwłaszcza u M. Szaszkewycza, rosły i jaśniały o wiele szersze zamysły: wytworzyć jednolity, południoworuski język i literaturę i przy ich pomocy wskrzesić całą południoworuską nację do nowego życia duchowego i społecznego” [t. 29, s. 161]. Co przeciwstawił Imperium Moskiewskiemu Taras Szewczenko? JĘZYK. Nieprzypadkowo kijowski generał-gubernator Antonienkow oświadczył, że: „Iz pracha Szewczenko wyrodilas’ cełaja szajka samych r’janych separatistow” [11: 7]. Sam Taras Szewczenko na przesłuchaniu policyjnym odpowiedział: „Wiersze moje podobały się, być może, dlatego tylko, że po małorusku napisane” [8: 214]. W jego ustach „chłopski” język nabrał antyimperialnej siły: jak zauważył Iwan Franko, dla wyzwolenia imperium zrobił więcej niż dziesiątki wyzwoleńczych armii… Język Szewczenki stał się nieuchronną ukraińską rzeczywistością — zbudował twierdzę ze słów, w której wszystko inne stało się wtórne i nieuniknione: „Teraz już nie mieczem nasze narodowe prawo na wrogich twierdzach wyryte, nie szpargałami i pieczęciami przeciwko ludzkiej przewrotności potwierdzone: w tysiącach wiernych dusz ukraińskich ono na samym dnie ukryte i tysiącletnimi wspomnieniami zapieczętowane… Pod sztandarem Szewczenki niby wróciliśmy do domu świętego z obcej cudzoziemszczyzny, a ojczysta literatura stała się dla nas służbą Panu prawdy” [6: 493]. Koncepcja językowa Szewczenki w prostej tezie: „…u ich narod i słowo i w nas narod i słowo” [5: 440] — absolutne utożsamienie języka i narodu jako głównego imperatywu i motoru bytu; aksjomatyczne i naturalne odrzucenie niedopuszczalnej wyższości nad jego narodem oraz językiem; niezrozumienie jakiejkolwiek podległości choćby ze względu na fakt samej najwyższej Bożej prawdy; bezwarunkowa ocena historycznej przeszłości jako niewybaczalnego błędu Chmielnickiego i ukraińskich katów — Katarzyny, Piotra, Mikołaja I i całej moskiewszczyzny czy polszczyzny. Wolność narodowa jest dla niego tak naturalna jak życie. A cena języka tożsama z samym życiem. Właśnie wtedy, gdy historia Ukrainy osiągnęła minusowo-krytyczną kulminację, Taras Szewczenko zaproponował krajowi absolutny radykalizm zarówno pod względem formy, jak i treści — język ludowy. Niewątpliwie, w odróżnieniu od swoich poprzedników, wierzył w zniewoloną Ukrainę: „Niemym otworzą się usta, // Przerwie się słowo, jak woda, // I parów-pustynia niepolana, // Leczniczą wodą umyta, // Obudzi się…” („Izajasz. Rozdział 35”). Jak zauważył Anglik G. Seton-Watson, „formowanie uznanego ukraińskiego języka literackiego zawdzięczamy mu bardziej niż komukolwiek innemu. Używanie tego języka stało się decydującym etapem w kształtowaniu ukraińskiej świadomości narodowej”; jego twórczość zapoczątkowała całą dalszą ewolucję ukraińskiego nacjonalizmu” [1: 99; 8: 188]. Jego twórczość stworzyła Ukraińców jako naród: „…i Słowo moje stanie się w nich siłą nieodpartą… Stworzyłem wam Słowem swoim wieczną pamięć, a samych was uczyniłem sobie samemu wieczną pamięcią między żywymi” (P. Kulisz o Szewczence). W warunkach kolonialnego zniewolenia Ukrainy i przynależności jej Zachodu oraz Wschodu do różnych imperiów język nabierał wyraźnego politycznego i państwowotwórczego charakteru i był głównym czynnikiem etniczno-narodowej jedności. Status kolonialny Ukrainy stymulował polaryzację społeczeństwa poprzez jednoczesną asymilację oraz etniczną nacjonalizację. Język najoczywiściej materializował te przeciwstawne procesy i nieustannie przygotowywał kraj do samodzielnego państwa. Jednak potrzebował dwóch podstawowych rzeczy dla wewnętrznego samozachowania: gramatycznego opracowania i literackiego wcielenia. Właśnie to gramatyczne racjo Galicji i literackie emocjo Wielkiej Ukrainy były skazane na spotkanie się w jednym organizmie politycznym, aby wyprowadzić naród z zaułka historii. Istotę tego genialnie sformułował P. Kulisz: „Ojczyznę sobie budujmy w ojczystym słowie: // ono, ono jedno od zguby uciecze, // podtrzyma naród na przodków podstawie… // chwiać będą nią politycy na próżno! // Przeżyje ono głupie zabijanie języka; // narodom i wiekom całą prawdę wygłosi”. : „Największa zaś wielkość ukraińskiej nacji jawna jest z tego, że, pozostawszy bez cerkwi-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
