Strona · s. 4strona oryginału ↗
MIĘDZY MOWĄ A JAZYKIEM: OBIEG WIECZNYCH PROBLEMÓW
Слово Просвіти, №07 за 2011 рік
Problem surżykizacji ukraińskiej przestrzeni humanistycznej (w szczególności medialnej) już dawno zyskał status katastrofy socjokulturowej, która nie ogranicza się do płaszczyzny językoznawczej. Niestety czy na szczęście, problem ten istnieje tylko w naszym polu kulturowym (na granicy rosyjsko-ukraińskiej interakcji językowej) i nie dotyczy na przykład praktyki językowej krajów europejskich. Ukraina jest buforem między Europą a Azją (Rosją) i za tę „buforowość” przychodzi płacić okrutną, a czasem tragikomiczną cenę. Cóż dopiero mówić o językowych kazusach i surżykizmach w mowie Prezydenta („Wmiknijcie Ukrainę!”) oraz Premiera (imię ich — legion) Ukrainy… Dmytro DROZDOWSKI, „Wseswit”, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki
Wszystko to zmusza, by raz po raz powracać do dyskusji o narodowej sytuacji językowej na Ukrainie. Oczywiście nie można winić zwykłych ludzi za to, jak mówią. Ale to wcale nie oznacza, że specjaliści powinni również założyć ręce i czekać na nagłe narodowe ozdrowienie. Kilka lat temu inicjatywę tę wzięła w swoje ręce językoznawczyni Łarysa Masenko, jedna z czołowych krajowych socjolingwistek. Od tego czasu badanie surżyku stało się naukowym priorytetowym kierunkiem katedry języka ukraińskiego NaUKMA, którą do niedawna kierowała Łarysa Terentiwna (a od września 2010 r. kieruje nią prof. W. M. Ożohan). 3 lutego w ramach Dni Nauki odbył się „okrągły stół” „Surżyk: między mową a językiem” (organizator — katedra języka ukraińskiego), na którym rozpatrzono takie kwestie, jak: 1) miejsce surżyku w systemie form potocznych języka ukraińskiego; 2) surżyk: nowy język, socjolekt czy suma idiolektów; 3) mieszana ukraińsko-rosyjska mowa w aspekcie socjokulturowym; 4) surżyk w literaturze pięknej; 5) perspektywy bytowania i rozpowszechniania ukraińsko-rosyjskiego hybrydu językowego. Główną referentką przy „okrągłym stole” była Łarysa Masenko, znana ukraińska socjolingwistka. Niedawno opublikowano jej nowe studium — „Surżyk: między mową a językiem” (Wydawnictwo „Kijowsko-Mohylańska Akademia”), które faktycznie nadało nazwę zorganizowanemu „okrągłemu stołowi”. Omawiano także problem konserwacji surżyku. Jako wyjście można by wskazać rozpowszechnianie w mediach (poprzez mowę prowadzących) literackiego języka ukraińskiego, ale w obecnym stanie rzeczy wydaje się to czarującą utopią. Nawet na państwowym kanale znaczną część czasu antenowego przeznaczono na rosyjskie programy i koncerty, a także na utwierdzanie surżyku w świadomości masowej. „Okrągły stół” zgromadził naukowców zarówno z Ukrainy, jak i z zagranicy. Zauważę, że kiedy przy stole zbierają się ludzie, których omawiany problem rzeczywiście boli, to nawet w takim przypadku wydarzenia naukowego w żadnym razie nie można nazwać suchym i nieciekawym. Żywiołowość dyskusji była i tym razem, a takie podejście do problemu, oczywiście, nie mogło nie udzielić się młodzieży, studentom Mohylanki. Problem surżyku jest bez wątpienia dość poważny, ale, jak powiedziała Lina Kostenko, nawet w najcięższych czasach trzeba się śmiać, bo we łzach można utonąć. Tylko śmiech wywyższa ponad sytuację absurdu i pomaga znaleźć najlepsze rozwiązanie w najtrudniejszej sytuacji. Łarysa Terentiwna spróbowała nakreślić źródła surżyku. Naukowczyni przypomniała znany radziecki duet Tarapunki i Sztepsla. Właśnie Tarapunka posługiwał się surżykiem, natomiast Sztepsel — jedynie piękną, normatywnie poprawną mową rosyjską. W ten sposób na podświadomym poziomie kształtowało się postrzeganie tego, że osoby mówiące surżykiem (apriorycznie wywodzące się z ukraińskich terenów) zajmują niższą pozycję niż użytkownicy ujednoliconego języka rosyjskiego. W naszych czasach postać Wierka Serdiuczka stała się kontynuatorką tradycji Tarapunki. Jeśli przypomnieć, że Serdiuczka zaczynała jako „konduktorka” w „SW-show”, to faktycznie pełniła rolę „służby” dla swoich rosyjskojęzycznych gości (a goście w tym show przeważnie zawsze mieli rosyjską meldunek). Jak przekonuje Ł. Masenko: „Poniżający dla języka ukraińskiego wpływ scenek odegranych w „SW-show” polegał na tym, że Serdiuczka imitowała, „przedrzeźniała” prowincjuszki, które mówią okaleczonym ukraińsko-rosyjskim hybrydem, podczas gdy „zdrową” normę językową reprezentowali jej rosyjskojęzyczni partnerzy w komunikacji, do tego wyżsi statusem społecznym. Ważne jest, by podkreślić, że rola konduktorki zakładała także obsługę kolejnego wysokiego gościa z Moskwy. Ponieważ surżyk jest subkodem, przejściowym między językiem ukraińskim a rosyjskim, wprowadzenie go w parę przeciwstawną z literackim językiem rosyjskim, co koreluje z opozycją normatywne, poważne/nienormatywne, śmieszne, w świadomości tej części audytorium, przede wszystkim młodzieżowej, która bezkrytycznie odbiera telewizyjne obrazki, wywołuje trwałe skojarzenie surżyku z językiem ukraińskim w ogóle jako językiem „niepoprawnym” w porównaniu z „poprawnym” rosyjskim. Takie skojarzenie nie powstałoby, gdyby obok Serdiuczki byli partnerzy, którzy rozmawiali w literackim języku ukraińskim. Odzwierciedlałoby to socjokulturowy kontekst różnych form bytowania języka ukraińskiego, w którym obecny jest także wzorcowy normatywny wariant języka”. W ten sposób ukraińska konduktorka kojarzyła się z mało piśmienną osobą, która jednak potrafi całkiem nieźle zabawić swoją gadaniną rosyjskojęzycznych pasażerów. Ten problem interakcji ukraińskojęzycznych i rosyjskojęzycznych ma dawne korzenie, jest przedstawiony jeszcze w utworach H. Skoworody, H. Kwitki-Osnowjanenki, I. Kotlarewskiego, T. Szewczenki, W. Pidmohylnego, Mykoły Chwylowego. Jak zauważa Ł. Masenko: „Jeśli ograniczyć użycie terminu surżyk do ukraińsko-rosyjskich mieszanych form mowy ustnej, to historycznie za czas ich pojawienia się należy uznać, najwyraźniej, koniec XVII — początek XVIII wieku, kiedy imperialna polityka asymilacyjna przerwała rozwój staroukraińskiej tradycji piśmienniczej na terytorium podrosyjskiej Ukrainy. Wprowadzenie języka rosyjskiego do sfery administracyjno-zarządczej i edukacji spowodowało uformowanie się w środowisku miejscowego urzędnictwa — kancelistów, pisarzy, diaków, a także bursaków i nauczycieli szkolnych specyficznej makaronicznej mowy ustnej, w której elementy starosłowiańszczyzny, klisze i szablony rosyjskiej kancelaryjności oraz zwroty literackie dziwacznie łączyły się z fonetyczną podstawą oraz leksykalnymi i morfologicznymi elementami języka ukraińskiego. Przykłady takiej językowej mieszaniny stanowiły obiekt parodiowania w literaturze ukraińskiej od pojawienia się pierwszych utworów napisanych żywym językiem ludowym. Jest to, na przykład, często cytowana mowa „filozofa” nad zabitym Pallantem z szóstej części poematu I. Kotlarewskiego „Eneida”: Wtedy jakiś ich filozof Chciał powiedzieć słowo nadgrobne, Lecz się zmieszał i podrapał w czoło; Powiedział: „To martwy i nie dyszy, Nie widzi, to jest i nie słyszy, Ej, ej! uwi! On martwy, amen!” Podobne parodystyczne wstawki trafiają się w utworach dramatycznych I. Kotlarewskiego, por., na przykład, pieśń Woznego „Od młodych lat nie znał ja miłości. Nie odczuwał wzbudzenia we krwi”, która odtwarza makaroniczną mowę, którą w XVIII wieku układali pieśni i romanse miłosne uczniowie, pisarze, diacy”. Tak samo „sztuczna mieszana mowa przedstawicieli wiejskiego urzędnictwa, w której stereotypowe formuły rosyjskiego języka urzędowego używane były w ukraińskiej wymowie i z ukraińskimi morfologicznymi i poszczególnymi leksykalnymi osobliwościami, odtworzona jest w utworach prozatorskich H. Kwitki-Osnowjanenki”. „Charkowski tekst” początku XX wieku — to inny wspaniały materiał do badań socjolingwistycznych, który naprowadza na nie mniej ciekawe wnioski. Całe to przedmiotowe pole naukowych poszukiwań Łarysy Masenko odzwierciedlone jest także w jej ostatniej pracy „Surżyk: między mową a językiem”. Surżyk wykorzystują także współcześni ukraińscy pisarze jako językowy zasób socjokulturowy (w pole widzenia Łarysy Terentiwny trafiły utwory literackie M. Brynycha, B. Żołdaka i in.). Podczas „okrągłego stołu” wspominano także zagranicznych badaczy języka ukraińskiego, w szczególności procesów rusyfikacji i surżykizacji ukraińskiej przestrzeni (jak A. Bracki, F. Hofeneder). Według słów Ł. Masenko, „austriacki slawista Philipp Hofeneder pokazał radziecką praktykę zawężania leksykalnego składu języka ukraińskiego kosztem usuwania rodzimej leksyki i zastępowania jej wspólną z rosyjską, porównując wydanie ukraińskiego tłumaczenia dzieła filozoficznego Lenina „Materializm a empiriokrytycyzm” z 1932 r. oraz 1952 r. Tabele porównawcze tłumaczenia rosyjskich słów w wymienionych wydaniach, które zestawił F. Hofeneder, obrazują praktykę sztucznego zbliżania dwóch języków. Przytoczymy tylko niektóre przykłady: ros. besieda w wydaniu z 1932 r. przetłumaczono na ukraiński jako rozmowa, a w wydaniu z 1952 r. — jako besida; odpowiednio ros. bukwa — ukr. litera (1932), bukwa (1952); ros. wiek — ukr. stolittia (1932), wik (1952)”. Obecny na dyskusji w Mohylance polski językoznawca Artur Bracki, autor gruntownego badania o surżyku, wielokrotnie wspominał także swojego niemieckojęzycznego kolegę M. Mosera, być może jeszcze niedostatecznie znanego w ukraińskim językoznawstwie. W książce „Contemporary Ukraine on the Cultural Map of Europe/Współczesna Ukraina na kulturowej mapie Europy” Michael Moser w swoim artykule starannie analizuje obecną ukraińską przestrzeń wirtualną, w szczególności reakcje użytkowników na galicyjski wariant języka ukraińskiego. Te wirtualne „odpowiedzi” można scharakteryzować jako barbarzyńskie, brutalne i niezwykle agresywne. Rosyjskojęzyczni Ukraińcy (użytkownicy Internetu) z Południa i Wschodu szkalują język ukraiński w Galicji, nazywając go pokraką. Uznając surżyk za współczesny wariant ukraińskiego języka literackiego, użytkownicy ci odmawiają przyjęcia języka ukraińskiego jako całościowego systemu, który istnieje w zachodnioukraińskim wariancie. Niezrozumiałe słowa, które należą do rodzimej ukraińskiej leksyki (którą próbowali wyplenić na różne sposoby radzieccy językoznawcy, układając rejestry i słowniki), wywołują opór i agresję. Reakcja użytkowników na rodzime ukraińskie słowa jest skrajnie negatywna. Wszystko to zmusza do zastanowienia się, że dla użytkowników języka rosyjskiego ukraiński apriorycznie jawi się jako język niższego gatunku. I to już jest znaczący problem socjolingwistyczny. Tacy użytkownicy nie zgadzają się tracić czasu na opanowanie języka ukraińskiego, natomiast pragną zszkalować wszystko, co nie ma odpowiednika w języku rosyjskim, a zatem świadczy o samodzielności języka ukraińskiego. Ale przecież przyzwyczaili się, że w mediach (za pomocą klonowanych wątków a la „Tarapunka i Sztepsel”), że ukraiński — to język „obsługi”, ludzi społecznie niższych. Niektóre komentarze porażają i determinują potrzebę psychologicznej analizy obecnej sytuacji socjokulturowej. Podobne twierdzenia dotyczące języka rosyjskiego ze strony przedstawicieli innych etnosów i wspólnot na terytorium RF mogłyby stać się podstawą do pozwu sądowego w związku ze szkalowaniem języka państwowego. Na Ukrainie szkalowanie języka państwowego uważa się za oznakę demokratyczności w prowadzeniu dyskusji między bezimiennymi użytkownikami. Możliwe, że ktoś z nich umyślnie podsyca wrogość międzyetniczną, szkalując język państwowy Ukrainy. Lada Bilaniuk mistrzowsko analizuje hierarchię językową, która istniała w ZSRR, a jeszcze wcześniej — w carskiej Rosji. Zarówno Imperium Rosyjskie, jak i ZSRR — to ogromne twory geopolityczne, do których należą kilka etnosów i narodowości. W rzeczywistości jednak istnienie wewnątrz imperialnego ciała tych etnosów nie jest takie harmonijne, jak to często ogłaszają na papierze. Imperialne centrum robi wszystko, co możliwe, dla podniesienia prestiżu jednego języka, który pełni główną funkcję. Inne istnieją i są wspierane na zasadzie resztkowej. Do analogicznych wniosków dochodzi także Ł. Masenko: „...Straty języka ukraińskiego, spowodowane negatywną oceną zachodniego wariantu języka literackiego końca XIX — początku XX w., — pisze A. Tkacz, — doprowadziły nie tylko do ilościowej utraty jednostek językowych, do zaniedbania dziedzictwa językowego i tradycji języka literackiego jako terytorialno-społecznej całości. Niestety, bez przesady można twierdzić, że w ciągu ostatniego stulecia Ukraińcy i język ukraiński (nasz język!) doznali utraty wartości językowej, uszkodzenia swojego wirtualnego świata właśnie przez utratę ustalonych związków i relacji między słowami i znaczeniami, przez utratę tradycyjnie utrwalonych jedności syntagmatycznych i zwrotów frazeologicznych oraz ich gniazd asocjacyjnych w świadomości mówiących”. Zakończyć artykuł chce się znowuż cytatem z pracy Ł. Masenko. „Sekretarz generalny KPZR Leonid Breżniew, ...według opublikowanych obecnie wspomnień jednego z pracowników aparatu W. Szczerbyckiego..., zdawałoby się, znał język ukraiński” i jakoś „nazwał go „po prostu surżykiem języka rosyjskiego”. Trzeba mieć nadzieję, że postacie z radzieckiej przeszłości nie będą mogły długo rządzić w naszym kraju”.
* * * Tegoroczną laureatką Nagrody imienia Piotra Mohyły w dziedzinie nauk humanistycznych, która tradycyjnie wręczana jest na początku lutego w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, została profesor katedry języka ukraińskiego NaUKMA Łarysa Masenko. Wykład, który Łarysa Terentiwna wygłosiła 4 lutego już jako laureatka, nosił tytuł „Socjopoziomy języka ukraińskiego w przestrzeni komunikacyjnej”. Komentuje Ł. Masenko: „Ta nagroda jest dla mnie szczególnie droga, ponieważ świadczy o uznaniu w moim środowisku zawodowym, ze strony kolegów z uniwersytetu, w którym pracuję już dziesięć lat. Podręcznik „Szkice z socjolingwistyki”, za który otrzymałam Nagrodę imienia Piotra Mohyły, jest pewnym podsumowaniem mojej pracy dydaktycznej. Uwielbiam ten kurs. Socjolingwistyka należy do najbardziej aktualnych dla Ukrainy dziedzin humanistyki. Znajomość prawidłowości rozwoju dwujęzycznego społeczeństwa pomoże znaleźć sposoby przezwyciężenia konfliktów na tle językowo-kulturowym, które obecnie, niestety, wyraźnie się zaostrzają i dzielą kraj. Studenci, którzy wybierali ten kurs (a było ich niemało), z którymi omawialiśmy palące problemy życia językowego Ukrainy i rozważaliśmy politykę językową innych państw, orientują się w tych kwestiach znacznie lepiej niż dawne i obecne kierownictwo naszego kraju. Mam nadzieję, że będą potrafili wykorzystać zdobyte wiadomości w swojej przyszłej działalności. Żywię nadzieję, że właśnie w środowisku studentów i absolwentów Akademii Kijowsko-Mohylańskiej formują się przyszli liderzy, wykształcona elita narodowa, godna tego wysokiego miana”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
