Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Niezmienny krąg Mychajło Draj-Chmara (1889—1939)

Слово Просвіти, №07 за 2012 рік

Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ. I ja w tym kręgu z wami… M. Draj-Chmara. Jego niewielka objętościowo spuścizna poetycka poddaje się paradoksalnie różnym interpretacjom. Zaliczany do neoklasyków, Draj-Chmara był nim i nie był. Jedyna książka poetycka „Prorosteń” (1926), którą zdążył wydać za życia, to mieszanka symbolizmu i neoklasycyzmu. Te dwa żywioły stylowe zauważył u niego także J. Ławrynenko, opracowujący słynną antologię „Rozstrzelane odrodzenie”. Ale ograniczał pierwszą do Verlaine’a i Tyczyny, co nie do końca jest prawdą. Draj-Chmara przeszedł tę samą drogę, co inni neoklasycy: od symbolizmu, przede wszystkim w jego rosyjskim wariancie, do „cyzelowania formy i obrazu do stopnia przejrzystości i surowej harmonii” (J. Ławrynenko). Jest on jednym z tych poetów, których ewolucja twórczości wyraźnie daje się prześledzić, jeśli wszystko, co stworzył w gatunku poezji, zgrupować w kolejności pisania wierszy. Wtedy otrzymamy wyraźną linię postępu od poetyki symbolistycznej do neoklasycznej. Z przewagą tej ostatniej w ostatniej dekadzie. Widać to już na poziomie powierzchniowym. Wystarczy zestawić tajnopis wiersza „Pokochałem cię na piątą…” z jasnością sonetów „Na mogile Rudanśkiego” oraz „Kamieniec”. Czystym neoklasykiem Draj-Chmara nie był nigdy: subiektywne brało górę nad obiektywnym. J. Szewelow był chyba pierwszym, który zakwestionował charakterystykę Draj-Chmary tylko jako neoklasyka. „Pozaracjonalny resztkowy element” w jego poezji, obecność w niej „niewyjaśnionego i nieuchwytnego”, tego, co nie poddaje się logice, zauważył I. Dziuba. To z zagadkowego wiersza Fyłypowycza „Losu swego nie przeklinam”, którego balladowy ład tylko uwydatnia ową niejasność i nieuchwytność. Mamy jeszcze jeden paradoks, zważywszy na to, że neoklasycy nie byli skłonni wygłaszać manifestów, jak ich przeciwnicy. Ten najstarszy z „pięcioosobowego grona” poeta napisał utwór, pod którym, niczym pod parasolem, znaleźli się wszyscy neoklasycy. Chodzi o słynne „Łabędzie”. Odpychając się od sonetu Mallarmégo, Draj-Chmara upublicznił swój sonet, który wywołał burzliwą reakcję, ciągnącą się latami i – między innymi przyczynami – przyczynił się do tragicznych skutków zarówno dla autora, jak i dla reszty „łabędzi”. Poszczęściło się tylko J. Klenowi: w porę wyemigrował. Co prawda, fizycznie ocalał i Rylśkyj, ale zapłacił za to cenę utraty łabędziego majestatu. Tak „półneoklasyk” Draj-Chmara, którego symbolistyczna młodość odezwała się w „Łabędziach” niewinnymi aluzjami, wywołał burzę namiętności, znalazł się w epicentrum skandalu politycznego, który zakończył się „kamiennym workiem”. W jego osobie poezja straciła jednego z tych poetów, którzy pragnęli zbudować górny poziom ukraińskiej kultury poetyckiej. Miał on: Mychajło DRAJ-CHMARA. * * *. Nastawiła jedwabnych krosien i pajęczyną obwiodła: gęsty karmin i sina mgła, — nad nimi — jasnooka jesień. Z klepiska słońce złote stoczyło się na puszystą słomę, a smutek wraca do domu, mój smutek, co jesienią rośnie. W wyraj pociągnęły gagoły, i tęskni gdzieś wieczorny dzwon: za nimi serce w pogoń, oddając ostatnie dary. Nie dogoni: niczym ta pszczoła, ono błąka się manowcami… O serce, owinięte snami, czemuś nie jest dźwięczną strzałą? 1923. * * *. Sierpniowy wystygł wywar. Naprzędłszy garusowej przędzy, sieć kędzierzawe wozy wieczornym złotem hafciarz. Jeszcze zielono w bladej polewie, jak na jesiennych kosach wierzb, a już kładzie ktoś cienie gnuśne na cienko wykreślony sierp. Pociemniało gorące gorno. Wdziewa noc żałobne odzienie. O, kto to rani wątłą pamięć? Dzień odgorzał. Dawno. 1923. * * *. Pokochałem cię na piątą, głodną wiosnę: całą — do dna. Pobłogosławiłem i drogę przeklętą, zalaną purpurą wina. Orlicą na bój leciałaś ty, dobrotliwa, a nie zła. Widziałem krew na młodych skrzydłach i ranę pośrodku czoła… I znów garbiła się Golgota tam, gdzie uśmiechały się łany, wyłaził wróg na wrota, krzyczał: ukrzyżuj ją, ukrzyżuj! I gorycz tej męki piliśmy z pełnego wiadra i, milcząc połączywszy ręce, byliśmy jak brat i jak siostra. 1924. * * *. Ja świat cały postrzegam okiem, bo linię i kwiat kocham, bo radła promienne głęboko wcięły się w moją rolę. Kocham słowa jeszcze pełnodźwięczne, jak miód pachnące i upojne, słowa, co w głębi bezdennej przeleżały głuche wieki. Epitet wśród nich — jak plaga: urodzi się, gdzie i nie czekał, i tylko jamby oraz anapest po trochu strzegą ustawy. Ja sławię złotowłosą jesień, gdzie smutek mój — niczym rubin, w pierścień wstawiony; jeszcze dotąd nie wypadł z mojego serca on. Patrzę i słucham: przejrzyście śpiewa strumień bytu, i wierzy się, że wkrótce-wkrótce tak samo zaśpiewam ja. 1925. * * *. Losu swego nie przeklinam: być echem, budzić echo. Wierszopisem byłem runnych pól — gniewem na panów duch mój płonął. Pieśń — siostra, step — pobratym, — wolna wola trojgu nam wszystkim. * * *. Dwukrotnie zdradziłem delikatną siostrę. Potem zobaczyłem: bez niej umrę… Po raz trzeciśmy się spotkali na obczyźnie, jak zapłonęły pierwsze ognie, i złożyliśmy święty zakaz — nie rozstawać się na wieki. Bracie mój, siostro, drodzy moi, wiatr goni nas w dziwne kraje. Z wiatrem jesteśmy szczerzy: wiatr — nasz przyjaciel, — kto ten rozerwie czworokrąg? Ja i siostra, wiatr i step — czułość i wola, siła i krzepa. * * *. Być echem, budzić echo, — losu swego nie przeklinam. 1925. Łabędzie. Białe wiśnie, jeszcze i białe morele: — Zdrastwuj, złota Charyto! — Rozplata chmurom warkocze psotny wiatr. Jak pszczoła w sadzie wiśniowym, znów pijesz ty i znów ranisz, a nad ranem, jak piasek w garści, rozlejesz się i podmanisz. Tylko błękit dnieprowski nie podmani, jeszcze silniejszy, niż Charyty oczy… Goni wiatr chmurne karawany: będzie deszczyk przed nocą. 1926. I każdy dzień gdzieś w tramwaju, i każdy dzień nie to, co trzeba, — a gdzieś i Ganges, i Himalaje, i spokój błękitnego nieba. Lecz nieuniknionego nie poruszysz, i ukłujesz się, rwąc róże: nie u nas kwitną wielkie dusze, nie nasz bojownik Mahatma Gandhi! 1926. Nad jeziorem rzadki mgłę mleły niewidzialne żarna, i grab przez szary karawan ciemniał, niczym szubienica czarna. Na nim kołysały się trupy… Czy, może, to wydawało się tak, bo i pagórki były — jak strupy, a niebo — jak zgniły strych. Nuda mroczna i stara, niczym historia Ukrainy, ssała serce… To — mara, to — demon siwej ruiny. 1926—1927. Dedykuję swoim towarzyszom. Na cichym jeziorze, gdzie mleją wierzbiny dawno ujarzmione, i latem, i jesienią — to pluskały się, to pływały one, i szyje wyginały się u nich, jak bujne łozy. Kiedy zaś dźwięczne, jak szkło, nadchodziły mrozy i tafla zszorstniała, nurkując w białe sny, — pływacy łamali naraz te lodowe łany, i niestraszne dla nich były zimy pogróżki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn