Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

…I wypisane na nim całe życie

Слово Просвіти, №07 за 2012 рік

Nie tylko na płótnie, ale i utkano na gobelinie, wyryto w kamieniu, odlano w brązie. Cała historia Ukrainy — od czasów trypolskich aż po dzień dzisiejszy. I wszystko to — na wystawie pod tym samym tytułem, która niedawno odbyła się w Kijowie. Ale spragnionym prawdy miłośnikom historii narodowej, uwiecznionej pędzlem artysty czy dłutem rzeźbiarza, nie otwiera się ona od razu. Artyści ze wszystkich zakątków naszego kraju z wyprzedzeniem przedstawiają swoje prace o tematyce historycznej autorytatywnemu jury — komitetowi wystawowemu. Selekcja trwa nie jeden miesiąc, kryterium jest jedno — poziom artystyczny, głębia poruszenia tematu. Dlatego na równi oceniane są prace znanych malarzy, rzeźbiarzy, mistrzów twórczości ludowej oraz młodych debiutantów. Wśród członków komitetu wystawowego są znani artyści Ukrainy: Teodozjusz Humeniuk, Mykoła Storożenko, historyk sztuki Ołeksandr Fedoruk, dyrektor Dyrekcji Wystaw Ihor Wołoszuk, sekretarz Ołeś Sołowiej i wielu innych. Komitetowi przewodniczą prezes Narodowego Związku Artystów Ukrainy Wołodymyr Czepełyk oraz Ołeksandr Melnyk, z którym spotkaliśmy się na V biennale (wystawie odbywającej się co dwa lata). Ołeksandr Melnyk — Pierwsza wystawa narodowego malarstwa historycznego na Ukrainie odbyła się jeszcze w 2004 roku. Jakie były motywy, czym się Pan kierował, tworząc tak wielki projekt artystyczny? — Każdy, komu nie był obojętny los Ukrainy, pragnął wnieść swój wkład w jej odrodzenie. Twórcza inteligencja rozumiała, jak strasznie i cynicznie przez kilka stuleci Moskwa okradała nie tylko naszą naukę, edukację, literaturę, historię, ale i ukraińską sztukę. Polityka imperium miała na celu deformację, wyjałowienie, zniszczenie pamięci narodu. Tak było za Romanowów, ale jeszcze gorzej było za partii Lenina—Stalina. Na przykład ukraińskie malarstwo historyczne jako gatunek w istocie zniknęło z płócien naszych artystów. Oto dlaczego po 1991 roku trzeba było odrodzić, a w rzeczywistości stworzyć ten gatunek w sztukach plastycznych. To nie przesada. Wielkie płótna na temat naszej historii można policzyć na palcach jednej ręki: „Zaporożcy piszą list do sułtana tureckiego” Riepina; „Wjazd Bohdana Chmielnickiego do Kijowa” Iwasiuka, „Pogrzeb koszowego” Muraszki, „Bitwa Krzywonosa z Wiśniowieckim” Samokysza… Są mniejsze prace, ale można je zaliczyć do gatunkowych lub ilustracyjnych. Bardzo dużo ich jest w grafice, a tych wielkich — nie było. Dlatego postanowiliśmy zrobić taką wystawę, tym bardziej że państwo (począwszy od Krawczuka—Kuczmy) odrzuciło ideologię narodowo-państwową. Im i ich otoczeniu to nie jest potrzebne, tak jak nie muszą budować prawdziwie ukraińskiego państwa. A na czym buduje się kraj? Na ideologii państwowej. Odrzucili — znaczy, że państwo nie ma fundamentu. Nasza idea z taką wystawą jest jak duchowa dźwignia, by ruszyć z martwego punktu zainteresowanie społeczne, by urzędnicy zwracali na to uwagę. Tych kilka płócien, które wymieniłem, biorąc pod uwagę naszą niezwykle tragiczną i heroiczną historię, to dla Ukrainy za mało. Wychowaniu poczucia godności narodowej Polacy w dużej mierze zawdzięczają Janowi Matejce, Rosjanie — Aleksandrowi Iwanowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Wasilijowi Surikowowi i wielu innym artystom — mistrzom gatunku historycznego. U nas zaś wielka sztuka gatunku historycznego była niezrealizowana. Dlatego konieczne jest jej tworzenie. Zabierając się do dzieła, wiedziałem, że artyści mają wiele utworów w magazynach: Wałentyn Zadorożny w ostatnich latach życia stworzył serię portretów postaci ukraińskiej historii, wspaniałe prace Hałyny Sewruk, utalentowane pod względem wykonania, głęboko narodowe w treści płótna Ołeksandra Iwachnenki, Teodozjusza Humeniuka, Mykoły Danczenki… Ale musimy zainteresować młodzież, żeby zwracali się ku naszej historii, tworzyli współczesną sztukę, sami. Lewko Wojedyło. „Weresaj” by wnikali w jej dziedzictwo, studiowali je, przemyśliwali, biorąc za podstawę własnej twórczości, i swoimi dziełami nieśli by szerokiemu ogółowi zrozumienie historii narodowej. I dlatego zaczęliśmy organizować wyjazdy w miejsca historyczne ze studentami kijowskiej i charkowskiej akademii sztuk pięknych, którzy przygotowywali się do obrony prac dyplomowych. Proponowaliśmy tematy (choć wybór to sprawa osobista), dodawaliśmy otuchy tym, że ich prace nie pozostaną niezauważone, nie zasilą magazynów, bo mieliśmy nadzieję, że najlepsze płótna rzeczywiście zostaną zaprezentowane w muzeach (wtedy niby była taka możliwość). Zaczęliśmy pracować z Baturynem, Czehryniem. — Czy to było zapoznanie z zabytkami historyczno-architektonicznymi? — Nie tylko. Praca zaczęła się jeszcze rok przed wystawą, która miała odbyć się w 2008 roku. A studencko-artystyczny „desant” zrealizowaliśmy czy to w 2006, czy w 2007 roku. Wystawa była poświęcona tragedii baturyńskiej, kiedy w 1708 roku wojska moskiewskie wycięły całą ludność stolicy hetmańskiej, zrównały z ziemią miasto, wszystkie cerkwie prawosławne. Przypominam sobie, jeden kijowski student, rodem z Krymu, kiedy wracaliśmy z Baturyna, nie mógł się uspokoić: „Boże mój, nieużeli eto dielali russkije!?”… „Dielali”, jeszcze i nie takie rzeczy. A czy nasi obywatele wiedzą o tym? Jeszcze jeden temat wystawy — Hołodomor. — Czy wielu studentów wtedy zwróciło się ku tej tematyce, bo młodzież ciąży ku tematom współczesności, nowoczesnym nurtom… — Prawie wszyscy z tych, którzy jeździli. Wtedy też ujrzało światło dzienne arcydzieło Olgi Kowtun „Pokrowa”. To postacie czterech hetmanów pod opieką Bogarodzicy, dla których Baturyn był stolicą. „Spasy Hospody duszi twoja” Natalki Mełes’ — monumentalne, malownicze płótno. Nie mniej ciekawe pod względem tematów, traktowania obrazów, techniki wykonania są i inne prace. Słowem, pracowali wszyscy, którzy przygotowywali się do obrony dyplomu. Niezwykle ciekawie pokazali się charkowianie, ci, którzy byli wychowankami Wiktora Hontarowa: Sasza Serdiuk („Duma o kobzarach”), Mykoła Szewczenko („Gra Mazepy”), Ołeh Omelczenko („Mazepa budowniczy”), Nina Muraszkina („Zagłada Baturyna”)… — Ile prac zakupiono dla Muzeum Baturyńskiego? — Sześć płócien zakupił za własne środki i podarował muzeum Wiktor Andrijowycz Juszczenko, a dwanaście — Ministerstwo Kultury. — Kiedy i od czego zaczyna się przygotowanie do kolejnej wystawy? — Z reguły rok wcześniej. W styczniu-lutym, kiedy u nas odbywa się rada obwodów w Związku, zjeżdżają się wszyscy przewodniczący organizacji obwodowych; piszę apel do wszystkich artystów Ukrainy i rozdaję go przewodniczącym. Kandydaci do udziału w wystawie, która będzie za rok, powinni przysłać do 1 listopada na adres komitetu wystawowego fotografie swoich dzieł. — Dlaczego wystawa eksponowana jest tylko w stolicy? — Chcielibyśmy zawieźć ją do Doniecka, Lwowa czy też do innych dużych miast Ukrainy, na przykład na Południe, ale na to Ministerstwo Kultury nie wyasygnowało ani kopiejki. — Odwiedziwszy waszą wystawę, gdzie byłyby zaprezentowane obrazy w szczególności i o działaniach Katarzyny II, może wśród tak zwanych wielbicieli jej imperialnej podłości zmalałoby duchowych zboczeń, dobrowolnego szaleństwa wśród Ukraińców, a obudziłaby się elementarna ludzka (nie mówię już — narodowa) godność? — Kiedy wybuchł skandal z pomnikiem w Odessie, mówiłem: „Zróbcie coś, żeby zobaczyli, co Katarzyna robiła z nami!”. Obecnie obserwuje się ciągoty do bardziej nowoczesnej sztuki. Jest taki utalentowany artysta Wałerij Zakipnyj z Odessy. Na biennale 2010 przedstawił obraz „I przyjdą filozofowie zła, obiecując wiele cudów”. Sowiecka czerwona zaraza w postaciach Lenina, Stalina, Dzierżyńskiego, z koszmarami tamtych czasów oszałamia ludzką świadomość. Wykonana jest jako praca filozoficzna w stylu Salvadora Dalego z użyciem jadowitych kolorów. Starsi artyści nawet robili mi uwagi, mówiąc, po co dopuszczać takie prace na wystawę. Powiedzcie, a jak harmonijnie można przekazać tamten okres? Utalentowany artysta jest zdolny zrobić z ludzką pamięcią nie mniej niż setki naukowców, upubliczniając historyczne świadectwa-oskarżenia imperialno-komunistycznego reżimu. — Ile łącznie prac i z jakich regionów Ukrainy najwięcej zostało zaprezentowanych na ostatniej wystawie? — Wstępnie komitet wystawowy wybrał 224 prace, a potem doniecka organizacja związkowa dodała jeszcze pięć, później jeszcze ktoś przysłał — tak uzbierało się z ćwierć tysiąca. Najwięcej prac przedstawił Kijów, potem Charków, Odessa. Ze Lwowa jedno płótno Oresta Hanna Furs. „Los. Askold” Skopy — fabuła zurbanizowanego Mamaja na tle ścieków. — Zatrzymajmy się przy najciekawszych, najbardziej oryginalnych pracach V wystawy. Zacznijmy od Pańskiego płótna, bo na otwarciu przy nim najdłużej zatrzymywali się widzowie, żywo i z zachwytem coś omawiali, spierali się. Co podpowiedziało temat Pańskiej pracy? — Od dawna chciałem napisać obraz na temat kradzieży naszej świętości — ikony Wyszogrodzkiej Bogarodzicy. Teraz ta świętość jest w Moskwie. Ale niewielu wie, że ukradł ją z wyszogrodzkiej świątyni Andrzej Bogolubski, którego obecnie kanonizowano, uznano za świętego Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. On najpierw wywiózł ikonę do Suzdala, potem do Włodzimierza. Wyszogrodzką Bogarodzicę ukradł jeszcze za czasów panowania jego ojca, Jurija Dołgorukiego, a kiedy Dołgorukiego zabrakło, to „święty” Bogolubski zorganizował ów najsłynniejszy pogrom, kiedy, zebrawszy północnych książąt, Połowców (bo był synem połowieckiej księżniczki) i wraz ze swoimi krewnymi poddał Ruś ogniowi i mieczowi. To było w 1169 roku: zabijali, palili klasztory, gwałcili kobiety. Dlatego najpierw myślałem, żeby odkryć ten temat jako kradzież, a potem — działania Andrzeja Bogolubskiego na Rusi. — Kolorystyczne rozwiązanie obrazu jeszcze mocniej wzmacnia jego zamysł i treść… — Tak, to łuna płonącego miasta („grodów ruskich”). Ja niczego nie wyolbrzymiam, tragizm tamtych okropności nie potrzebuje jakichś domysłów. Niech ludzie patrzą i rozumieją naszą historię taką, jaką jest w rzeczywistości. — Akademik Wołodymyr Priadka obrazowi, który napisał z Ołeną Wołodymyrową na jubileusz 1160-lecia Rusi Kijowskiej, dał tytuł „Askold (Oskołd) i Dir”. Jest wykonany niby jak znana ikona „Wszystkich świętych Pieczerskich”… — Zewnętrzne podobieństwo jest. Ale artyści w tej pracy połączyli kilka tematów, przede wszystkim temat jeszcze przedwłodzimierzowego chrztu Rusi przez Askolda. Autorzy uważnie wczytywali się w świadectwa kronikarskie, przemyśleli i wypisali tutaj obrazy dwóch ostatnich z rodu Kijewiczów (u Nestora napisano, że niby oni z rodu Waregów, ale nie książęcego). Dziwna rzecz, bo przecież za Askolda Ruś Kijowska już istniała, o czym świadczą zagraniczne

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn