Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Markijan Szaszkewycz — dzisiaj

Слово Просвіти, №07 за 2013 рік

Roman ŁUBKIWSKYJ Zdjęcie Josypa MARUCHNIAKA Ciąg dalszy. Pocz. w nr 2, 3, 5 za 2013 r. Zdawałoby się, że Franko przeczy samemu sobie. Do M. Szałaty, zdaje się, nikt z badaczy nie odważał się wyjaśnić tej formuły; w interpretacji M. Szałaty istotnie uwydatnia ona zarówno znaczenie almanachu, jak i doniosłość zasług jego twórców. Czasem pojawia się pokusa, by upodobnić się do astronomów, którzy w poszukiwaniu dalekich gwiazd przywierają do najnowocześniejszych teleskopów. Odległe (w czasie i przestrzeni) analogie są, oczywiście, interesujące i niebezużyteczne (powiedzmy, elementy podobieństwa myślenia Markijana do filozofii Francuza Blaise’a Pascala). Oczywiście, aluzje do wybitnych zjawisk światowej kultury — aż do Biblii — są logiczne i mają prawo do istnienia. A ja widzę M. Szałatę z doskonałą lunetą nad ukraińskim horyzontem i cieszę się, że wyprowadza on poetycki i patriotyczny rodowód Szaszkewycza od Hryhorija Skoworody oraz Iwana Kotlarewskiego, co „zwiększa” liczbę zwolenników i sympatyków Markijana poprzez „rehabilitację” tych ludzi, których nie tak dawno uważano za nieprzychylnych „Ruskiej Trójcy” i jej działalności. Przede wszystkim dotyczy to teologa, literata, tłumacza, działacza społecznego ks. Josypa Łewyckiego, człowieka o skomplikowanym, sprzecznym charakterze, który sam sobie szkodził w sytuacjach codziennych, czasem stawiał się najwyżej ponad środowiskiem literackim epoki. A oto co jest ważne: we Lwowie na „Soborze ruskich uczonych” w 1848 roku, pięć lat po śmierci ojca „Rusałki Dniestrowej”, J. Łewycki w wykazie imion „wskrzesicieli słowa ruskiego i piśmiennictwa ruskiego od roku 1836” jako pierwszego wymienia „nieodżałowanego Szaszkewycza, który przejąwszy się duchem narodowym, w pieśniach wielką zapewnił przyjaźń”… Po nowemu ocenia badacz także działalność J. Łozynskiego, krytykowanego przez Szaszkewycza absolutnie słusznie, ale Łozynski z oponenta stał się zwolennikiem i w pewnej mierze naśladowcą działaczy „Ruskiej Trójcy”. Miniaturowe życiorysy osób, tak czy inaczej związanych z wydaniem „Rusałki”, ciekawie i pouczająco czyta się jeszcze dlatego, że uczony krajoznawca zbadał: ich losy krzyżują się w ojczyźnie Franki, wzmacniając drohobycki „wektor” „Rusałki Dniestrowej”. Przebiega on przez „drohobyckie wątki” w biografii kilku pokoleń. Przede wszystkim są to — w mniejszym lub większym stopniu — ludzie z najbliższego otoczenia Szaszkewycza, jego krewni, przyjaciele, naśladowcy. Krajoznawcza dociekliwość pomaga uczonemu prześledzić los utalentowanego seminarzysty-brata Markijana — I. Wendzyłowycza (narysował portret B. Chmielnickiego do artykułu Szaszkewycza w „Zori”). Badacz informuje, że artysta został zesłany na odległą parafię w „góry turczańskie i tam zmarł w 1886 r.” Cóż to za parafia? Czy uda się ustalić nazwę wsi i, być może, odnaleźć jakieś ślady, na przykład grób, a może gdzieś pośród kościelnych papierów — rysunki I. Wendzyłowycza, a wśród nich — i tak może się zdarzyć! — szkic portretu swojego seminaryjnego przyjaciela Markijana? Linia „Szaszkewycz—Franko” została nakreślona szczególnie starannie, z wykorzystaniem przebogatego materiału, który przeciętnemu czytelnikowi niełatwo wydobyć z przeszłości. Tutaj wyraźnie widzimy trzy plany. Na pierwszym — poprzednicy Franki, z których wielu było powiązanych więzami rodzinnymi z Drohobyczczyzną, drugi — czysto frankowski, poczynając od jego nauczycieli: Iwana Werchratskiego, Ołeksija Torońskiego, Teofiła Hruszkewycza — aż do dzieci Iwana Franki, a przede wszystkim jego córki Hanny Kluczko-Franko. Uważnie badając i naświetlając półzapomniane i mało znane strony przeszłości, starannie dobierając fakty i szczegóły (w sumie tworzą one wielobarwny mozaikowy obraz), badacz jest obiektywny i uczciwy w stosunku do poszczególnych osób, zjawisk, procesów. Oddaje sprawiedliwość nawet niektórym „lewicowym” drohobyczanom ubiegłego stulecia, sumiennie „zdaje relację” niemal ze wszystkich powojennych lat, aż do czasu, gdy Drohobycz pod każdym względem utwierdził się jako poważny ośrodek szaszkewyczoznawstwa. Badanie M. Szałaty „Rusałka… w Drohobyczu” jest nieco niezwykłe pod względem gatunku i sposobu wykładu. To niewyczerpana, a zarazem lakoniczna encyklopedia krajoznawcza, dobry podręcznik „miłości do rodu”, publicystyczne, z nieukrywanym lirycznym tonem, żywe i przystępne dzieło eseistyczne. …Trzy wznowienia „Rusałki Dniestrowej”, które niemal jednocześnie ukazały się w Radziechowie, Drohobyczu i Żółkwi, to fakt wymowny. Po raz kolejny zaświadczył on: na Ukrainie nie ma prowincji, a perspektywa dla życia oświatowego i kulturalnego leży w studiowaniu i popularyzacji wartości narodowych. Można spodziewać się pojawienia „Rusałki” w Złoczowie, Brzeżanach, Przemyślu — i będą to również książki-siostry, ale przybrane w swój, być może w czymś nieoczekiwany sposób (powiedzmy, uzupełnione dyskietkami z nagraniami pieśni ludowych, podaniami, poetyckimi dedykacjami?). W jednym ze swoich artykułów polemicznych Markijan Szaszkewycz porównuje słowiański alfabet do żywej istoty; dla niego jest on „tą dziewicą rajską, gwiazdostrzenną, oświeconą dobroczynną siłą, która nas ciepłym, słodkim tchnieniem owiewa; to jej cudowne dzieło, że my dotąd RUSINAMI!”. Te słowa można przenieść także na charakter drohobyckiej „Rusałki Dniestrowej”. Z jednym istotnym uzupełnieniem: ta „dziewica gwiazdostrzenna” dzisiaj zwalcza antyukraińską doktrynę, zakamuflowaną pod „słowiańską” orientację, agresywną, nieustępliwą, bo posiadającą imperialny „zapas wytrzymałości”. Ale perspektywy ona nie ma. I nie ma tu żadnego cudu, „że my dotąd Rusinami” — czyli Ukraińcami. Zawdzięczamy to temu „kwiatkowi drobnemu” naszej literatury — „Rusałce Dniestrowej”. Na zakończenie tego rozdziału chcę ucieszyć wszystkich, którym drodzy są Markijan Szaszkewycz, jego twórczość i działalność: niestrudzony Mychajło Szałata dokonał wielkiego dzieła — przygotował do wydania pełny Zbiór utworów Markijana Szaszkewycza. Odczyty naukowe jako dialogi historii z geografią… Brody, niegdyś niewielkie prowincjonalne miasto na styku Galicji z Wołyniem, były zarazem miejscem bolesnego rozdarcia ziem ukraińskich. Przez Brody przebiegała granica między Imperium Rosyjskim a monarchią austro-węgierską. Kiedy, stosunkowo niedaleko stąd, w Poczajowie, młody Szewczenko patrzył z tarasu słynnej Ławry na zachód lub kiedy słuchał legendy o tym, jak nieczysty zrzucił olbrzymi głaz, nie doniósłszy go do „punktu przeznaczenia” (bo zapiał kogut), to miejsce jest znane: wieś Podkamień. Obecnie znajduje się ona na terenie rejonu brodzkiego. Zatem Taras Hryhorowycz w pewnych warunkach mógłby odwiedzić i Podkamień, i Brody. Pozostawmy to pytanie historykom. Nas powinien zainteresować inny fakt: we wsi Czepele na ziemi brodzkiej urodził się Jakiw Hołowacki, poeta, uczony, językoznawca, tłumacz. W młodości — współmyśliciel Szaszkewycza, a w wieku dojrzałym — zwolennik moskalofilstwa, wierny sługa „carowi i ojczyźnie”. Wyrzutek, zmarł „w Wilnie grodzie przesławnym”. Zapomniany przez obcych i swoich, daleko od rodzinnych stron. Ale Ojczyzna synom marnotrawnym nie pamięta grzechów. Toteż kiedy 3 marca 2011 r. w Brodzkim Kolegium Pedagogicznym imienia Markijana Szaszkewycza otwarto uroczystą akademię, jej uczestnicy rozumieli: od niej zaczyna się honorowanie 200-lecia urodzin zarówno Markijana Szaszkewycza, jak i Jakiwa Hołowackiego. Inicjatorami takiego jubileuszowego początku byli proświcianie z Brodów i sąsiednich rejonów — buskiego, radziechowskiego, złoczowskiego. A także członkowie „Komisji Szaszkewiczowskiej” ze Lwowa, pisarze, miejscowa inteligencja, pedagodzy, studenci, uczniowie. O tym wydarzeniu zapewne przeczytamy w szczegółowych sprawozdaniach czy w jubileuszowej kronice; a to, co prawie nigdy nie jest rejestrowane — zdrowa, patriotyczna „aura” przeniosła się do Ostroga, gdzie 16–17 maja odbyły się odczyty szaszkewiczowskie w murach sławnej Akademii Ostrogskiej, również z uwzględnieniem historycznych i kulturoznawczych tradycji regionu. W listopadzie 2011 r. Komisja Szaszkewiczowska przekroczyła jeszcze jedną wirtualną granicę — przez Zbrucz… Odczyty na Chmielnickim Uniwersytecie Narodowym uwzględniały także czynnik podolski, dość wyraźnie odczuwalny w twórczości i działalności naukowej działaczy „Ruskiej Trójcy”. Nieco później po swojemu (jako twórczy!) zinterpretują go pisarze winniccy i tarnopolscy, spotkawszy się w Mohylowie Podolskim i poświęciwszy swoją uwagę „Rusałce Dniestrowej”, a następnie biorąc udział w międzynarodowym święcie literacko-artystycznym „Rusałka Dniestrowa” w Mołdawii (m. Bielce). 3 grudnia 2011 r. jubileusz Markijana Szaszkewycza uczczono w USA: w Nowym Jorku odbyła się konferencja, którą zorganizowało Towarzystwo Naukowe imienia Szewczenki. Niestety, autor tych notatek nie posiada bardziej szczegółowych informacji o tym wydarzeniu; można mieć nadzieję, że wystąpienia uczestników zostaną opublikowane na Ukrainie. Stało się tak, że symbolicznym zakończeniem jubileuszowego roku Markijana Szaszkewycza stało się „wieczne miasto” Rzym. Instytut Świętego Klemensa Papieża Ukraińskiego Uniwersytetu Katolickiego zainicjował międzynarodową konferencję, która odbyła się 7–9 grudnia 2011 r. Konferencja rozpoczęła się od złożenia kwiatów pod pomnikiem Markijana Szaszkewycza niedaleko bazyliki św. Zofii. Dostąpiono mi wielkiego zaszczytu wystąpienia przy pomniku z okazji zgromadzenia. Zwracając uwagę gospodarzy i gości na ważność wzruszającego wydarzenia we Włoszech, kraju marzeń Szewczenki, skąd Franko czerpał natchnienie do poezji i pracy twórczej, nie mogłem nie wspomnieć jasnych imion metropolity Andrzeja Szeptyckiego, kardynała Josyfa Slipyja, poety i artysty Światosława Hordynskiego. Przypomniałem obecnym również o tym, że w bibliotece Watykanu jako relikwia przechowywane jest pierwsze wydanie almanachu „Rusałka Dniestrowa”. Konferencję otworzył ks. Iwan Dacko, z powitaniem zwrócili się biskup Dionisij (Lachowycz), wizytator apostolski dla Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego we Włoszech i Hiszpanii, biskup Hlib Łonczyna, egzarcha apostolski dla Ukraińców greckokatolików w Wielkiej Brytanii, biskup eparchii samborsko-drohobyckiej Jarosław Pryriz. Na konferencję przybyła Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy przy Watykanie Pani Tetiana Iżewśka. Z zainteresowaniem słuchaliśmy wystąpienia-improwizacji ks. Iwana Muzyczki, który poruszył aktualne problemy: z dziedziny ideologii, religii i kultury. Mówiąc o rozpowszechnianiu „Rusałki Dniestrowej” w Europie, ks. Muzyczka wyraził przemyślenia dotyczące opracowania Zdravki Zlodi i Borisa Graljuka „Rusałka Dniestrowa” — pierwsza książka w języku ukraińskim w Chorwacji (Zagrzeb, 2011). Książkę wydano w języku chorwackim. Zawiera ona ciekawy materiał ilustracyjny, w szczególności portret cenzora „Rusałki” Bartolomeja Kopitara, zdaje się, na Ukrainie dotąd niepublikowany. Przy okazji zauważę, że postać wybitnego uczonego slawisty, głównego cenzora wydawnictw w językach słowiańskich na terenie Austro-Węgier wymaga naszej większej uwagi. Pełniąc rolę głównego cenzora druków słowiańskich na terenie Austro-Węgier, uczony często wydawał surowe wyroki nie z własnej woli… Udane były referaty Oksany Pachlowskiej, Dmytra Pawłyczki, Mychajła Szałaty, Ostapa Seredy, historyka Kościoła Ołeha Turija, językoznawców Hanny Dydyk i Natalii Chobzej. Wybitny slawista-szaszkewiczoznawca z Kanady (Winnipeg) Jarosław Rozumny szczegółowo przeanalizował osiągnięcia szaszkewiczoznawstwa poza granicami Ukrainy, międzynarodowe kontury współczesnej Szaszkewicziany nakreślili w swoich referatach austriacki uczony (autor błyskotliwego badania o języku T. Szewczenki) Michael Moser i Philipp Hofender (Austria), polski literaturoznawca Stanisław Stępień z Przemyśla. W związku z chorwackimi (a także polskimi, czeskimi i serbskimi) wątkami w biografii twórczej Markijana Szaszkewycza nasuwa się myśl: czy nie czas zwrócić się do dawnych publikacji, bardziej szczegółowo przestudiować niedostępne w naszym kraju materiały archiwalne? Ważnym wkładem w szaszkewiczoznawstwo stała się antologia rozpraw i publikacji, opracowana przez Jarosława Rozumnego „Szaszkewycz na Zachodzie”. Oczywiście, tę książkę warto wydać u nas ponownie (może tę misję wykona wydawnictwo „Smołoskyp”?). A może, biorąc ją za podstawę, uzupełnić wydanie najnowszymi rozprawami ukrainistów Polski, Słowacji, Republiki Czeskiej, Włoch, Ameryki? Państwo ukraińskie powinno być wdzięczne Jarosławowi Rozumnemu i wszystkim Ukraińcom Kraju Klonowego Liścia za to, że nie zarastają ścieżki w Winnipeg do pomnika pochodni ukraińskiego odrodzenia narodowego — Tarasa Szewczenki i Markijana Szaszkewycza. Ciąg dalszy nastąpi. Uczniowie wsi Nowosiłki (rejon buski w obwodzie lwowskim) z jubileuszowym ręcznikiem przed nowo powstałym muzeum Markijana Szaszkewycza

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn