Strona · s. 7strona oryginału ↗
Ostoje ukraińskości
Слово Просвіти, №07 за 2013 рік
Szanowna Redakcjo! Dobrą sprawę Państwo zaplanowali — napisać historię „Proświty” wspólnie. Ten projekt, jak i wiele innych, zainicjowanych przez „Słowo Proświty”, przypominają Ukraińcom, „czyich rodziców są dziećmi”, umacniają w nich ducha „sławnych pradziadów wielkich”, inspirują do czynienia Dobra dla Ukrainy. Z wdzięcznością przyjmujemy Państwa apele i z nadzieją przesyłam Państwu „Wiadomości z historii „Proświty” naszego regionu”. Mowa nie o jednej, a o dziesiątkach „Proświt”, o tym z zainteresowaniem będą czytać mieszkańcy najodleglejszych wsi naszego rejonu. Z poważaniem Zynowij HAJECKIJ, przewodniczący Pustomytowskiego Rejonowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Często w środowisku polityków czy odnoszących sukcesy biznesmenów, gospodarzy słychać oświadczenia, że „Proświta” swoje przeżyła, albo że „Proświta” potrzebna jest tylko emerytom, aż chce się zapytać: czy my już zbudowaliśmy państwo ukraińskie, nie mamy problemów z rozwojem języka ukraińskiego, kultury, historii, edukacji; czy już osiągnęliśmy wysoki poziom tej kultury i duchowości w szewczenkowskim rozumieniu i czy możemy obecnie pogodzić się z owym sakramentalnym — „mamy to, co mamy”? Kiedy w połowie lat 60. XIX w. na naszych terenach zaczęły powstawać organizacje patriotyczne, towarzystwa, a przede wszystkim „Proświta”, przed nimi stało główne zadanie: w warunkach okupacji, bezpaństwowości zachować swoją tożsamość narodową i wywalczyć własne państwo ze wszystkimi przynależnymi mu atrybutami i funkcjami, jednocząc wokół tego celu szerokie masy ludowe. Mieszkańcy Pustomyt mogą szczycić się tym, że wśród 65 założycieli „Proświty” (8.12.1868 r.) byli nasi krajanie: M. Ustijanowycz — wybitny działacz społeczny, poeta i jego syn Kornło — znany malarz, pisarz i naukowiec. Idee, zamysły towarzystwa były bliskie prostym ludziom, którzy wspierali je, masowo wstępowali w jego szeregi. Szczególnie rosła liczba członków i komórek po 1874 r., odkąd zgodnie z nowym statutem przewidywano zmniejszenie składek miesięcznych (od dwóch do czterech koron rocznie). Już w 1878 roku gospodarze wsi Pidberizci I. Bubela, H. Dziubak, M. Car, a także nauczyciel ks. M. Abryśkowskyj zostali członkami Lwowskiej „Proświty”, a otwarcie czytelni „Proświty” w Pidberizciach uroczyście odbyło się 14.07.1901 r. przy udziale znanych prośwician: I. Łewyckiego i H. Wrecony. W tym roku członkami „Proświty” zostali także chłopi z Myklaszewa: Martyn Puhacz i Jakym Popowycz. 20 czerwca 1884 r. gazeta „Batkiwszczyna” poinformowała o założeniu czytelni „Proświty” we wsi. Członkami towarzystwa zostali R. Cziha, ks. Marko, D. i M. Puhaczowie, I. Wojtowycz, W. Woznyj, P. Morawśkyj, H. Zawerbnyj. Pierwszymi kierownikami wybrano M. i D. Puhaczów, Hlynśkiego, F. Woznego, R. Kardasza i P. Morawśkiego. Na uroczystości na zaproszenie nauczyciela Fastnachta przybyli A. Wachnianyj, H. Wrecona, K. Łewyckyj. Goście podarowali od Lwowskiego oddziału zbiór książek. Mieszkańcy Myklaszewa zachowali protokoły pierwszych posiedzeń towarzystwa, które świadczą, że działalność „Proświty” obejmowała szerokie spektrum życia duchowego, kulturalnego i gospodarczego chłopów. W wielu wsiach początkowo budowano czytelnie, a potem zwracano się do władz o rejestrację „Proświt”. W 1884 roku zbudowano czytelnię w Mistkach, a nazwę „Proświta” czytelnia otrzymała dopiero 15.07.1902 r., najwyraźniej od czasu założenia tam towarzystwa. Szczególnie zaktywizowała się działalność Mistkiwskiej „Proświty”, kiedy proboszczem we wsi był ks. P. Korduba (od 1918 do 1940 r.). Z przyjściem bolszewików ks. Kordubę wywieziono na Sybir, gdzie zaginął. Mniej więcej w tym samym czasie założyli czytelnię „Proświty” staraniem ks. P. Bażańśkiego także w Sorokach-Lwowskich, jak na tamte czasy dość świadomej narodowo wsi. Wieś znana jest z głośnego procesu w sprawie zabójstwa J. Hałana, który związany jest z rodziną ks. D. Łukaszewycza. Tutaj urodził się legendarny sotnik M. Duda (pseudonim — Hrimenko). Kilka razy we wsi w konspiracyjnym mieszkaniu bywał R. Szuchewycz. O działalności towarzystwa „Proświta” w sąsiedniej wsi Murowane (dawne Laszki Murowane) wiadomości jest bardzo mało. Założyli tutaj towarzystwo pod koniec lat 1890. Oprócz „Proświty” działały tu „Sicz”, „Silśkyj hospodar”. Jest na mapie Pustomytowszczyzny mała wieś Towszcziw, w której mieszka do 150 osób, z których do 90 % to emeryci. Ale pomnik T. Szewczenki, zbudowany przez społeczność w 1959 roku (rzeźbiarze E. Myśko i J. Czajka) jest zawsze zadbany, obsadzony kwiatami, przy nim odbywają się najbardziej uroczyste wydarzenia wsi. Tutaj 6 września 1896 r. odbyło się zebranie założycielskie towarzystwa. Przewodniczącym wybrano ks. P. Pełecha, zastępcą został H. Kiselewśkyj. Biblioteka liczyła 180 książek. Na 100-lecie M. Szaszkewycza towarzystwo zorganizowało święto. We wsi odbywały się festyny itp. W 1912 roku, kiedy towarzystwo objął I. Dumańśkyj, członkowie kółka dramatycznego wystawili sztuki: „Oj, nie chody, Hryciu…”, „Swiatyj Mykołaj”, „Pekło w chati”… Inicjatorami zakładania komórek „Proświty” najczęściej byli patriotycznie nastawieni księża, oni też kierowali nowo powstałymi strukturami. „Proświta” musiała pokonywać nie tylko szalony opór ze strony władz, ale także walczyć z moskalofilskim „Obszczestwem im. Kaczkowskogo”, założonym we Lwowie w 1874 r., polskimi szowinistycznymi organizacjami „Kółko Rolnicze”, „Strzelec” i in. Konfrontacja między nimi dochodziła do częstych starć, a nawet krwawych bójek, jak to było w Mikołajowie, Myklaszewie, Pidberizciach, Pykułowyczach, Borszczowyczach, Sołońce i innych wsiach. W Sołońce czytelnię „Proświty” założono na początku 1892 r. z inicjatywy ks. Sosenki. Wśród założycieli byli M. i I. Żyrawieccy, I. i S. Korczukowie, I. Łazorko, Kopaczowie, J. Kułyk, M. Kursa, T. Karpa, P. Szych. Kiedy w 1894 roku na miejsce ks. Sosenki na parafię przyszedł moskalofil ks. Ludwik Pidhorodećkyj, wrogo nastawiony do miejscowej czytelni, „Proświta” od 1895 r. faktycznie zaprzestała swojej działalności. I dopiero w kwietniu 1908 r., wysiłkami I. Żyrawieckiego, Mych. Mudrego oraz jeszcze 15 aktywistów towarzystwo w Sołońce wznowiło swoją działalność. Już w 1909 roku w komórce było 115 członków. Przygotowywano i wystawiano przedstawienia: „Wifłejemśkyj wertep”, „Seme, ne kradij” (skierowane przeciwko pijaństwu), programy koncertowe na ważne daty, dni szewczenkowskie itp. Z reguły takie imprezy towarzyszyły wykonaniu hymnów „Szcze ne wmerła…”, „Ne pora, ne pora…”, pieśni „My — hajdamaky” i in. W lutym stworzono swój chór. Gośćmi towarzystwa były znaczące postacie, w szczególności w 1925 r. przebywał tu Roman Daszkewycz — organizator towarzystwa „Łuh”, a także redaktor gazety „Hromadśkyj hołos” Ostap Pawliw. Proświcianie. wieś Stawczany. 1932 r.
towarzystwo „Łuh” (M. Pokrywa, P. Pakosz, J. Hnit, Maria Bandera, Marta Hnit, Jarosława Karpiak, K. Pakosz, Ewa Szczerba). Zebranie założycielskie „Proświty” w Pustomytach odbyło się w dniu św. męczennika Stefana 9.01.1901 r. Sprawozdanie z tego wydarzenia do Wysokiego Namiestnictwa złożył ks. W. Sterniuk — ojciec Arcybiskupa Kijowsko-Halickiej Metropolii W. Sterniuka. Wniosek o zezwolenie na otwarcie czytelni złożył Jefrem Kohut, podpisali go również inni założyciele: I. Wenhier, D. Chanas, M. Pańkewycz, I. Bełeń, I. Kohut, W. Karpineć, H. Masliak, I. Petryszyn, Hlikerko Dybal. Na uroczyste posiedzenie przybyli wysocy goście: Hr. Wrecona, K. Łewycki — przyszły prezydent ZURL. Zebranie przebiegało bardzo uroczyście. Przewodniczącym wybrano W. Sterniuka, zastępcą — I. Petryszyna, kasjerem — I. Wenhiera, bibliotekarzem — Hl. Dybala, pisarzem — J. Kohuta. Oprócz założycieli członkami towarzystwa zostało jeszcze 46 osób. Proświcianie zbierali się w niedziele i święta, a zimą — codziennie. Wykłady czytali W. Sterniuk — „O historii Ukrainy-Rusi”, T. Kimyłowycz „Znaczenie towarzystwa „Proświta” dla narodu ukraińskiego”, M. Zaworotiuk — „Podział Galicji” i inni. Najaktywniejszymi członkami towarzystwa przed wojną światową byli: I. Jarymkewycz, W. Lisowski, P. Duda, T. Fedyna, bibliotekarz A. Horodnij, kasjer P. Moskwiak, burmistrz I. Byleń. Przyjście wojsk rosyjskich przyniosło wiele nieszczęść. „W piątek 4 września moskale, przejeżdżając przez wieś, zniszczyli pomnik T. Szewczenki, rozbili tablicę z napisem, mówiąc: „A ty tutaj czto diełajesz, Tarasiu” (ze sprawozdania ks. W. Sterniuka za 1914 r.). W czytelni wszystko poprzewracali, książki podarli i porozrzucali po drodze. Zabrali
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
