Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Wasyl STEFAK: „Próba wytrzymałości Ukraińców trwa”

Слово Просвіти, №07 за 2013 рік

Wasyl Stefak — pisarz, z zawodu dziennikarz. Autor szeregu książek prozatorskich i jednego tomu poetyckiego „Kaprys w środku lata” (2012). Przetłumaczył na język ukraiński powieść A. Pristawkina „Nocowała złota chmurka” (1990) oraz powieść W. Grossmana „Życie i los” (1991). Utwory W. Stefaka zostały przetłumaczone na języki białoruski, rosyjski, bułgarski, litewski, mołdawski i uzbecki. Zasłużony pracownik kultury Ukrainy. O kulturze — w tym o twórczości pisarskiej — rozmawiamy z prozaikiem, którego dzieła już od 40 lat cieszą czytelnika. „Od dziecka chciałem być pisarzem” — Lina Kostenko powiedziała: „Poezja to sprawa serca, bycie bardzo mądrą w poezji jest złe. A ja od młodości lubiłam czytać książki filozoficzne i chciałam być mądra. A potem zrozumiałam, że zaczyna mi to przeszkadzać, poczułam, że poezja chce czegoś innego. Przestałam być mądra i pozwoliłam sobie być wolną”. A Pan — jest Pan mądry czy wolny? Przecież oprócz prozy, czasem wraca Pan do poezji. Do kogo jest Pan bliższy? — Bliższy jestem wolnemu. Nikt na mnie wody nie woził zbyt mocno. — Jak Pan odnosi się do Nagrody im. Tarasa Szewczenki? Hryhorij Sztoń uważa, że pisarze powinni się od niej „dystansować. Choćby ze względu na Szewczenkę, któremu ona do niczego nie jest potrzebna”. A Ihor Pawluk twierdzi: „Wszystkie nagrody są tak czy inaczej społecznie, politycznie, społeczno-politycznie zaangażowane, i dlatego zostać laureatem najbardziej prestiżowych, najświętszych z nich… — najoptymalniej byłoby pośmiertnie”. — Takich jak H. Sztoń są tysiące, to obrażeni na życie idealiści. Nagrody literackie są w każdym kraju. Inna sprawa — jak je rozdzielają. Kiedyś zapytałem jednego z członków Komitetu Szewczenkowskiego, czy czytał moją powieść „Po tamtej stronie nocy”, zgłoszoną wtedy, kilka lat temu, do Nagrody im. Tarasa Szewczenki. Spojrzał na mnie i nie zdołał skłamać: słyszał, powiada, słyszał. Ot tak. — Omelan Pricak, znany ukraiński historyk z diaspory, uważa: przedstawiciele wyższych warstw ukraiństwa, niestety, „odcięli ukraińską historię od jej głównych korzeni. Zaczęli szukać momentów historycznych tam, w tej warstwie, która jest poza historią…, gdzie wieś ma tylko problemy wsi…, gdzie nie ma jakościowej świadomości, nie tylko narodowej, ale nawet regionalnej… Dlatego… Hruszewski musiał do swoich ludzi zwracać się z tym, kim są Ukraińcy i czego chcą”. Co Pan o tym myśli? — Należy nisko pokłonić się pamięci każdego. Ci ludzie, których on nazywa bękartami (Kostomarow, Antonowycz. — B.Z.) — nie są bękartami. Przejmowali się tą ziemią, na której żyli. Oni nie są zdrajcami, a przyszli z pomocą Ukrainie. Ale obecnie nasza inteligencja nie ma ani drugiego Tarasa, ani drugiego Szeptyckiego. Nie ma sensu w takim pytaniu. To nie jest inteligencja. — Już ponad 15 pisarzy było (lub jest) w składzie Rady Najwyższej. Panu się tam nie chce? — Jak mawiał Skoworoda: „Słupów jest bardzo dużo!”. Nie, nie chcę. — „W NSPU zbierze się 10% prawdziwych pisarzy, a reszta to literaccy nieudacznicy, przepite talenty i grafomani — twierdzi jeden z pisarzy, członek Stowarzyszenia Pisarzy Ukrainy. — A jeszcze — esbeckie donosiciele… Więc jak mogę być z nimi w jednym towarzystwie?”. A Pan może być w jednym towarzystwie z takimi działaczami? — Ten pisarz przeprowadzał badania socjologiczne? Oczywiście, także w Związku jest wystarczająco dużo balastu, może nawet połowa. Ale bez balastu też nie można. Na przykład, są poszukiwania J. Andruchowycza, a są i jego „naśladowcy”. Oprócz wad, jest też to, czego nie odbierzesz — on jest pisarzem. — Papież Jan Paweł II uważał i pisał w swoim liście do artystów, że „nikt lepiej od was, artystów, genialnych budowniczych piękna, nie ma poczucia tego patosu, z jakim Bóg o świcie stworzenia świata spojrzał na dzieło swoich rąk”. Zgadza się Pan z tym stwierdzeniem? — Człowiek powoli poznaje samo piękno, zaczynając od piękna słowa… Tak, pisarze są budowniczymi piękna, ale nie wszyscy. Oto młoda literatura, gdzie pełno przekleństw. Gdzie ludzie sami siebie wyrzucają z piękna tej świątyni. Oczywiście, mogę się mylić. — Na Ukrainie, według doniesień Mychajła Najenka, w KNU imienia T. Szewczenki otwierają Instytut Literacki. Czy to pomoc dla Związku Pisarzy i ukraińskiego społeczeństwa? — Marzyłem o Instytucie Literackim we Lwowie. Ale dalej niż obietnice sprawa nie ruszyła z miejsca. Wtedy nawet „zapaliłem” kierowników lwowskiego Związku. W końcu Instytut Literacki musi być. Ile lat człowiek dochodzi do zrozumienia słowa? Więc musi posiadać to rzemiosło. To dobry pomysł. — Wasyl Stus w notatniku obozowym zapisał: „Tylko szaleniec może spodziewać się tego, że oficjalna forma życia narodowego może coś dać”. Czy w tej wypowiedzi chodzi także o obecną sytuację na Ukrainie, jak Pan uważa? — To skomplikowane pytanie. Oto, powiedzmy, nasza obecna praktyka. Aby wydać książkę, kłaniamy się workowi z pieniędzmi. Ktoś cię wesprze, ktoś — nie. Idziemy do rady obwodowej czy do Rady Najwyższej. I też szukamy pomocy u władzy. To, co powiedział Stus, nie dotyczy obecnej władzy. I tamtej — też. Tam chodziło o wroga państwa. A tutaj — o obojętność. — Jak Pan odnosi się do konkursu „Koronacja słowa”? Czy ma on istotne znaczenie dla współczesnego procesu literackiego na Ukrainie? — Tak, chyba każdy konkurs, jeśli jest przeprowadzany profesjonalnie, ma szlachetny cel — to dobrze. Zwłaszcza dla młodzieży. — Czy są takie książki, które Pan czyta od czasu do czasu? — To ukraińska klasyka. Mam półkę z literaturą ukraińską. Panas Myrny, Neczuj-Łewycki, Franko… Drażnią mnie mało wykształceni krytycy, którzy twierdzą: jest wielka literatura rosyjska, a ukraińska „nie dogania”. — Co Pana pociągnęło do wierszy? — Piszę je dla siebie jeszcze od lat 50. Kiedy pasałem krowę, brałem zeszyt i pisałem. Od dziecka chciałem być pisarzem. Ale zbyt późno zacząłem pracować nad sobą profesjonalnie. Dopiero w wieku 24 lat wstąpiłem na uniwersytet. Wiersze to intymna warstwa mojego życia. Czterotomowe wydanie Hemingwaya zaczyna się od wierszy, Jewhen Hucało wydał wiersze, Ołeś Honczar pisał… «Bóg daje nam czas, abyśmy się oszlifowali» — Ihor Bondar-Tereszczenko uważa, że «literatura regionu zachodnioukraińskiego» powinna rozwijać się w «kierunku zachodnim…, zamiast kroczyć łatwą drogą na jeszcze nie zbezczeszczony przez Masocha i Izdryka literacki Wschód». Pański komentarz. — Zachodnioukraińskiej literatury (współczesnej) nie ma, przynajmniej nie ma odpowiednich twarzy. Pytanie rozwiązałby i, być może, rozwiąże Instytut Literacki. Powinien on mieć wydział teorii. Absolwenci tego wydziału wnosiliby swoje propozycje, byłby wszechstronny przegląd współczesnej literatury ukraińskiej. — Pamięta Pan, od czego zaczęło się odrodzenie narodowe na Ukrainie? W 1986 roku na majowym zjeździe pisarzy USRR wystąpił rosyjski poeta Jegor Isajew. To, co mówił, skomentował w swoim wystąpieniu Borys Charczuk, autor powieści «Wołyń»: «Szanowna Moskwo! Nie przysyłaj innym razem na nasze zjazdy takich głupców, jak Jegor Isajew. Dlatego że u nas swoich głupców jest pod dostatkiem!» — Pamiętam ja ten zjazd i wystąpienie B. Charczuka. Kiedy mówiono o radzieckiej sztuce — jeszcze w tamtych czasach, to mówiono, że my — narody-bracia. Był taki ideologiczny sztafaż. A o ukraińskiej literaturze w Rosji w ogóle nie mieli żadnego pojęcia. Byłem w składzie dziesięciu ukraińskich pisarzy w latach 80., którzy składali sprawozdania w Moskwie, do Tiumeni potem trafiłem. Tam było wielu młodych ludzi, absolwentów uniwersytetów, ale o ukraińskiej literaturze oni pojęcia nie mieli. Więc my im w Moskwie opowiedzieliśmy o naszej literaturze. Ciekawe, że sprawozdania składali wtedy tylko lwowscy pisarze. Byłoby dobrze, gdyby nasz Związek urządzał sprawozdania pisarzy po obwodach. Czyż nie jest dziwne, że moja powieść «Po tamtej stronie nocy», która miała 40 recenzji, do czytelnika nie dotarła. Nie narzekam. Rozumiem, że obecnie trzeba samemu być menedżerem swojej książki. — Mykoła Winhranowski jeszcze wiele lat temu pytał: Przejrzyjmyż, ludzie! Ludźmi jesteśmy czy nie? Czy jesteśmy niewolnikami barszczu i słoniny? To przejrzymy wreszcie? — Przejrzymy obowiązkowo. Za jakiś czas. Bóg nam go daje, żebyśmy się oszlifowali. Mając takich głębokich poetów, jak W. Stus, M. Winhranowski, I. Kałyneć, mając głęboką tysiącletnią kulturę, Kamienną Mogiłę, którą mamy, — oszlifujemy się. — Charles Baudelaire uważał, że «artysta wobec moralności nie odpowiada. U niego powinien być talent, a nie dobre intencje». Miał on rację? — Ukraińscy pisarze są inni niż Baudelaire, Verlaine. My bardzo powoli wygrzebujemy się z półkolonialnego istnienia. Kultura narodów zniewolonych nieco różni się od kultury narodów całkowicie wyzwolonych. — Jak Pan odnosi się do wypowiedzi Anatolija Strilanoho: «Rodzina dla mnie mimo wszystko jest wyżej od narodu, wy już mi, przyjaciele, wybaczcie»? — A ja uważam, że porozumienia helsińskie grzeszą jedną rzeczą. Podpisywali je przedstawiciele tych narodów, które wyszły na bitą drogę. Ma być prawo narodu na pierwszym miejscu. A dopiero potem — prawa człowieka. — Dlaczego Ukraińcom tak ciężko porozumieć się ze sobą? — Bo z jakiegoś powodu nie kochamy i nie szanujemy siebie nawzajem. — Kto od kogo bardziej zależy: pisarz od czytelnika czy czytelnik od pisarza? — Ja kiedyś powiedziałem jednemu starszemu koledze, że mnie nie interesuje czytelnik. On się oburzył i częściowo miał rację. Na czytelnika trzeba się oglądać. Poezję W. Symonenki czyta każdy, a u I. Kałyncia czy W. Stusa — poezja jest intelektualna i absolutnie niedostępna. Jak tu sądzić? — Jak poezja «na wyrost»… — Pewnie. Wzór — T. Szewczenko. U nas w domu był «Kobziarz» z 1900 roku. Często mój tata brał płótno, «Kobziarza» i w ogrodzie sobie czytał. I jakoś powiedział: «Tutaj Szewczenko napisał o moim życiu». Tak, bo tata rósł jako sierota. Trzeba, chyba, pisać tak, żeby bolało i wyrafinowanego inteligenta, i człowieka pracy fizycznej. — Jakie swoje utwory uważa Pan za najlepszy dorobek? — «Zaklęcia przeciw ciemności» — zbiór opowiadań i nowel. Przy czym napisane one są w różnych formatach: i w nowoczesnym, i w zwyczajnym. A druga — powieść «Po tamtej stronie nocy». To opowieść o losie żołnierza UPA. Powieść, jak dla mnie, to udana próba artystycznego przemyślenia niedawnych wydarzeń historii narodowej w samoidentyfikacji współczesnego Ukraińca. Pomyśleć tylko — armia, która walczy jedynie bronią zdobyczną, przeciwstawia się nie tylko hitlerowskiej armadzie, ale i ponad dekadę — takiej potędze, jak rosyjskie imperium… Mamy tylko za jedną dekadę tyle wzorców czynów bohaterskich, że moglibyśmy się nimi podzielić z całym światem. Powieść do czytelnika, niestety, nie dotarła. A była zgłaszana do zdobycia Narodowej Nagrody imienia T. Szewczenki. Przy okazji, to ta powieść, którą pisałem już nie jako uczeń w literaturze, a można powiedzieć, ten, kto już oswoił się w pisarstwie. — Jak Pan uważa, dlaczego nie dotarła? — Okupacja naszej przestrzeni kulturowej, czy, jak mówią teraz, informacyjnej, czyni miliony Ukraińców obojętnymi i na swoją historyczną przeszłość, i na to, co dzieje się na Ukrainie obecnie. Słowem, sprawdzian Ukraińców na żywotność trwa. Dlatego Ukraińcom codziennie warto przypominać o tych, którzy w przeszłości wysoko podnosili rodzinne sztandary, oświetliwszy je własnymi jasnymi duszami. Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn