Strona · s. 12strona oryginału ↗
Skarby wokalnej klasyki — po ukraińsku Jurij Otroszenko. Sztuki i przekłady poezji śpiewanej. K.: Art Ekonomi, 2012. — 360 s.
Слово Просвіти, №07 за 2013 рік
Maksym STRICHA, profesor katedry przekładu Uniwersytetu Kijowskiego imienia Borysa Hrinczenki. Książka, o której napiszę, wpadła mi w ręce przypadkowo: przyniósł ją kijowski naukowiec, pracownik Instytutu Spawalnictwa Wołodymyr Tolba, który w ślad za swoim ojcem, legendarnym dyrygentem Weniaminem Tolbą, do dziś z oddaniem troszczy się o to, by język ukraiński brzmiał na naszych scenach operowych. O autorze książki, kijowskim lekarzu Juriju Otroszence (1937—2012), nigdy wcześniej nie słyszałem. Ale szybko przekonałem się, że ta książka jest wyjątkowa wśród naszych nowości wydawniczych. Oprócz niewielkiego dramatu wierszowanego „Mazepa” i fragmentów innego dramatu wierszowanego „Marusia Czuraj”, składa się ona z przekładów. Przy czym przeważnie z przekładów tekstów przeznaczonych do śpiewu: od klasycznych arii i romansów po pieśni bardowskie i popularne szlagiery. …Za czasów dzieciństwa autora tej recenzji radio transmitowało nie tylko „bębniące” kantaty, poświęcone kolejnemu „zjazdowi rodzimej partii”. Do dziś pamiętam głosy Iwana Kozłowskiego, Borysa Hmyri, Mychajła Hryszki, Łarysy Rudenko, którzy wykonywali arie Verdiego i Bizeta, romanse Schuberta i Łysenki (listę śpiewaków i kompozytorów można kontynuować!) Każdy taki utwór był mikroprzedstawieniem, w którym kipiały namiętności i uczucia. I skłaniał słuchacza do pokochania dobrej muzyki klasycznej… Podkreślę ważną okoliczność: tak było dlatego, że i arie, i romanse brzmiały wtedy w przekładach. Tekst był zrozumiały — i wraz z muzyką zmuszał słuchacza do współodczuwania. Wyłącznie po ukraińsku aż do końca lat 70. brzmiały też przedstawienia Opery Kijowskiej. Przekłady dla nich robili Maksym Rylski i Mykoła Bażan, Borys Ten i Mykoła Łukasz — ludzie obdarzeni nie tylko zdumiewającym wyczuciem słowa, ale i subtelnym rozumieniem muzyki. Oksana SZAŁAK, członkini NSPU, kandydatka nauk filologicznych. Przecież dobrze pamiętacie ulubione książki naszych dzieci: baśnie Hansa Christiana Andersena czy „Przygody Niewsidomyka” Benny'ego Andersena, baśń „Dzieci szklarza” Marii Gripe i powieści Gösty Knutssona o Pelle Bezogonie, „Porywacza aniołów” Evy-Marii Lünd oraz „Waflowe serce” i „Tonię z Glimmerdal” Marii Parr?! Ich na język ukraiński przełożyła pisarka Hałyna Kyrpa, która z miłością wybiera w literaturach duńskiej, szwedzkiej, norweskiej wspaniałe utwory… A czy znacie poezję i prozę samej Hałyny Kyrpy? Jakiż zdumiewający świat otwiera zbiór jej wyborów, który wydało tarnopolskie wydawnictwo „Bohdan”! Jej „Księżyc w kołysce” — to nie tylko obraz, to prawdziwy księżyc, którego babcia Noc kąpie w Dnieprze, śpiewa mu kołysanki, kołysze swojego pieszczoszka, aż ten „wyrośnie w pełnię”… Zatem ta książka jest o duchowym wzroście każdego z nas. Ta poezja jest i dla małych, i dla dorosłych czytelników: Stoję pośród łąki. Ptaszyna ćwierka. Ważki do wieczora w chowanego grają. Ja wobec nieba — taka mała: do mnie chmurki nie dolatują… Jurij Otroszenko (1937—2012) — lekarz, artysta i tłumacz (autoportret)
W ciągu dwóch ostatnich dziesięcioleci sytuacja drastycznie się zmieniła. Język ukraiński zniknął ze scen naszych teatrów operowych, gdzie teraz wolą wykonywać wszystko wyłącznie w „językach oryginałów”. Dlatego dramaty muzyczne Verdiego i Wagnera, opery komiczne Rossiniego i Donizettiego natychmiast zamieniły się w kostiumowe koncerty, podczas których śpiewacy starannie wyśpiewują mechanicznie wyuczone wokalizy. I tragiczne napięcie uczuć, i skrzące się żarty — zniknęły niemal bez śladu. Chociaż wielcy kompozytorzy przeszłości wielokrotnie podkreślali — opery muszą brzmieć w przekładzie, w języku zrozumiałym dla słuchacza. Rzeczywiście, na całym świecie górę biorą tendencje globalizacyjne. I nie tylko w sztuce. Ale przy tym Anglicy zachowali obok Covent Garden, gdzie opery wykonuje się w języku oryginału, także Angielską Operę Narodową, gdzie wszystko brzmi wyłącznie w przekładzie. Niestety, my na Ukrainie pospieszyliśmy się, by zniszczyć zjawisko ukraińskojęzycznej opery i ukraińskojęzycznej klasyki wokalnej w ogóle. Dzisiaj niemal wszędzie w naszych konserwatoriach młodych śpiewaków faktycznie już nie uczy się pracować ze słowem. Po co? Przecież tych słów i tak nie rozumieją ani słuchacze, ani często sami wykonawcy. (Podstawy włoskiego jeszcze jako tako im dają, a o jakości ich niemieckiego czy francuskiego lepiej w ogóle milczeć; ci śpiewacy mogą nawet nie domyślać się, że w pieśniach Schuberta jest treść). W efekcie istnieje rażąca różnica między tym, jak intonował każde słowo w partii Rigoletta niezapomniany Serhij Kozak (i od jego „A któż… ów… zabity?..” fizycznie przechodziły ciarki) — a tym, jak wyśpiewują to w swojej quasi-włoskiej mowie współcześni soliści Opery Narodowej Ukrainy. Jednocześnie klasyka wokalna (już niezrozumiała, a przez to dla większości nieciekawa) całkowicie zniknęła z naszych mediów elektronicznych, które w efekcie wychowują wszystko, co tylko możliwe, oprócz dobrego smaku i wysokich kryteriów estetycznych. Zresztą i w filharmoniach dobre koncerty z programami klasycznych romansów są obecnie rzadkością. Ale gdyby dzisiaj któryś z młodych (czy też starszych) wykonawców postanowił uformować sobie ukraińskojęzyczny klasyczny (czy współczesny) repertuar — byłoby mu bardzo niełatwo. Przecież, niestety, nawet klasyczne przekłady operowe Rylskiego, Bażana i Łukasza w większości nigdzie nie były drukowane… Książka przekładów Jurija Otroszenki w znacznym stopniu wypełnia tę lukę. Oto jak odtworzono w niej słynną „Libiamo” z „Traviaty” Verdiego: Kto kocha — niech weźmie ukochaną w objęcia I wysoko kielich podniesie! Chwile radości nadeszły, więc radujmy się, Za miłość pijmy do dna! A oto szlachetna i smutna pieśń Wolframa z wagnerowskiego „Tannhäusera”: Wizją śmierci ciemna noc zapada, Dolinę czarnym krepem pokrywa, Duszy, co marzy o wyżynach, Nawiewa straszną tajemnicę. A oto — wzruszająca pieśń Solveig z „Peer Gynta” Griega: Przeminie zima i wiosna, jak mgnienie, Wiosna jak mgnienie; Już i lata nie ma i jesień przemknie, I jesień przemknie. A oto — popularny romans Tariwerdijewa do słów Cwietajewej ze znanego filmu: Nie wasza ja i wy jeszcze nie mój, I męczę się z tego i raduję, Że jestem z wami — na ziemi jednej I że na szczęście — mam jeszcze nadzieję. A oto — piosenka Bułata Okudżawy, która stała się swoistym hymnem „szestdziesiatnyków”: Kto by wzniósł miecz na nasz sojusz – Najgorszej doczeka się kary, Ja za życie jego nie dam Choćby w drzazgi rozbitej gitary. Autor recenzji powstrzymuje w sobie pragnienie, by dalej cytować urywki z ulubionych arii, romansów i pieśni. Zamiast tego chce podkreślić: te przekłady bywają bardziej, a bywają mniej wyrafinowane. Czasem są całkowicie oryginalne, a czasem — raczej są skutkiem redagowania wariantów poprzedników (to uważają za całkowicie akceptowalne Niemcy: mówiąc, po co rezygnować z cudzych udanych odkryć, poddając się zasadzie „niech będzie gorzej, byle inaczej?”). Ale we wszystkich przypadkach te przekłady bezbłędnie wokalizują się i wspaniale układają do muzyki. Przecież przekład wokalny ma swoje osobliwości. Powiedzmy, wyższa nuta niechybnie da akcentowaną sylabę — i dlatego nawet bardzo dobry przekład „do czytania”, zrobiony bez zaglądania w nuty, może przy śpiewie „nie brzmieć” (albo nawet brzmieć parodystycznie). Natomiast przekłady Jurija Otroszenki — to właśnie dobre przekłady wokalne, z którymi śpiewakom będzie łatwo i wygodnie. Chciałbym, żeby rektorzy naszych konserwatoriów i wydziałów muzycznych uczelni pedagogicznych niechybnie nabyli tę książkę dla swoich bibliotek i polecali ją wykładowcom oraz studentom. Przecież tylko od rezygnacji z bezmyślnych wokaliz na mechanicznie wyuczone obcojęzyczne teksty i powrotu do przemyślanego słowa może rozpocząć się renesans klasyki wokalnej na Ukrainie, jej powrót do masowego ogółu słuchaczy. Wprawdzie, wiedząc, kto dzisiaj w większości kieruje u nas edukacją wokalną, nie mam w tej kwestii wielkich złudzeń. A oto dla realizowanego siłami entuzjastów z ukraińskojęzycznej „Wikipedii” projektu „Światowa klasyka wokalna — po ukraińsku” książka przekładów Jurija Otroszenki stanie się prawdziwym odkryciem. I, być może, właśnie tak, przez internet, rozpocznie się jednak powolny, ale nieuchronny powrót języka ukraińskiego w sferę śpiewu klasycznego. I wtedy, kiedy to wreszcie nastąpi, przyszli wykonawcy i słuchacze z wdzięcznością wspominać będą kijowskiego lekarza pogotowia ratunkowego, który z nakazu serca, wbrew modzie i okolicznościom, tłumaczył klasykę wokalną na język ukraiński.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
