Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Tylko państwo mogłoby uratować język

Слово Просвіти, №07 за 2013 рік

W swoim artykule „Język regionalny na Ługańszczyźnie wyparł państwowy” („Słowo Proświty”, nr 3 z 2013 r.) opowiedziałam o sytuacji językowej na Ługańszczyźnie, gdzie ukraiński można usłyszeć jedynie w odległych wsiach, w radiu i telewizji, i to tylko fragmentarycznie. A przeczytać po ukraińsku można jedynie instrukcje do preparatów medycznych, a nie dokumenty urzędów państwowych, prokuratury i organów samorządu lokalnego, adresowane do moich krajan. Nawet ługańskie ulice nazywane są teraz po rosyjsku i angielsku (miejscowi rusyfikatorzy-władze mają swoje specyficzne wyobrażenia o Europie). Iryna MAHRYCKA, Ługańsk. Myślę, że mniej więcej taka sama sytuacja z językiem państwowym jest także w innych obwodach Południowo-Wschodniej Ukrainy, gdzie mieszka około połowa jej populacji, której absolutną większość stanowią rosyjskojęzyczni mieszczanie. Dlatego porozumiewać się w tych miastach po ukraińsku mogą tylko wybitne jednostki, a domagać się, aby także ich rozmówcy w urzędach państwowych odpowiadali im w języku państwowym, o ile mi wiadomo, mogą tylko dwaj — ługańczyk Serhij Melnyczuk i mikołajowianin Anatolij Ilczenko. Ale nie wszyscy tamtejsi Ukraińcy z ducha mogą pozwolić sobie na luksus porozumiewania się w języku ojczystym. Jest to właściwe głównie tym, dla których ukraiński jest albo językiem ich dzieciństwa, albo językiem ich zawodu. Bo sama psychologia człowieka przeczy możliwości zwracania się do rozmówcy w języku, w którym władasz gorzej niż w tym, w którym ten rozmówca z pewnością ci odpowie. Cóż tu mówić, nieźle napracowało się tutaj wiele pokoleń rusyfikatorów: za caratu, za komunistów i ich duchowych potomków — regionalów. Osobiście rozmawiam ze wszystkimi ługańczykami po ukraińsku, bo uważam to za demonstrację nie tylko swojej ukraińskości, ale i europejskości w morzu otaczającej euroazjatyckiej sowkowości. I przeważająca większość moich ziomków odnosi się do mojego języka literackiego pozytywnie. Nie wyrzucałabym im tego, że nie rozmawiają ze mną po ukraińsku, ani nie wzywałabym ich do tego. Ale inni charyzmatyczni ukrainofoni wyrzucają to miejscowym Ukraińcom, bo upatrują w swoim osobistym porozumiewaniu się po ukraińsku niemal ratunku dla niego w naszym kraju. I tacy naiwni ukrainizatorzy, jak się okazuje, są wszędzie. Niedawno pewna szanowana gazeta opublikowała obszerne rozważania jednego z nich http://gazeta.dt.ua. Na końcu autor dochodzi do wniosku, że los języka ukraińskiego w znacznej mierze będzie zależał od językowej wytrwałości ukrainofonów, których przykład rzekomo naśladowaliby także inni. I ani słowa o roli państwa w tym procesie. Byłoby to śmieszne, gdyby nie było tak smutne. Bo w takim razie język ukraiński będzie skazany na zagładę, i oto dlaczego. Dlaczego inni nie słuchają ukrainofonów? Socjologowie i politolodzy są zgodni co do tego, że ludzi z radziecką (sowiecką) mentalnością we współczesnej Ukrainie jest od 75 do 80%. I naiwni są ci, którzy uważają, że to głównie Rosjanie i przedstawiciele innych mniejszości narodowych. Absolutna większość „sowków” na Ukrainie to etniczni Ukraińcy. To przede wszystkim ci, których przodkowie nie wytrzymali jako Ukraińcy potężnej presji długotrwałej, brutalnej rusyfikacji i sowietyzacji, a także głębokiego mentalnego załamania Wielkiego Głodu 1933 roku. Wychowywali swoje dzieci w szacunku do Rosji, Rosjan i ich języka oraz w pogardzie do wszystkiego, co ukraińskie. I dzisiaj ich potomkowie wychowują swoje dzieci i wnuki tak samo. Uświadomienie sobie tego pozwala wyjaśnić wiele paradoksów naszej teraźniejszości. Pierwszym z nich jest, być może, ta rażąca mentalna przepaść, która istnieje dzisiaj między Zachodnią Ukrainą a jej południowo-wschodnią częścią. Ta pierwsza nie doświadczyła Wielkiego Głodu w ogóle, a rusyfikacja była tam znacznie mniej długotrwała i łagodniejsza niż na pozostałym terytorium Ukrainy. Tym tłumaczą się także różnice Północnej i Centralnej Ukrainy od naszego południa i wschodu. Bo, według Wadyma Skuratiwskiego, las na północy i lasostep w centrum chroniły chłopów przed śmiercią głodową wiosną 33-go znacznie lepiej niż jednolity step na południu i wschodzie. Stąd też nieco inne postgenocydowe skutki Wielkiego Głodu na tamtych terenach. I rusyfikacja w Połtawie, Czernihowie i Żytomierzu nie była tak skuteczna, jak, powiedzmy, w Charkowie, Odessie, Doniecku i innych miastach przemysłowych południa i wschodu, dokąd podczas industrializacji Rosji i ZSRR przeprowadziło się kilka milionów Rosjan. Oto i wszystkie historyczne różnice między różnymi częściami Ukrainy! Oto dlaczego „chochołów” i „sowków” jest więcej w Południowo-Wschodniej Ukrainie. Nawiasem mówiąc, tamtejsi „chochołowie” wcale nie obrażają się na takie upokarzające dla Ukraińca określenie. Przeciwnie, uważają je za bardziej prestiżowe dla siebie niż „Ukrainiec”, bo „chochoł” to już dla nich stadium przejściowe (i to zbadałam osobiście) od niecenionego przez nich Ukraińca do „nadczłowieka”, czyli Rosjanina. Właśnie do „chochołów” i „sowków” należą takie „perły” naszego „folkloru”, jak na przykład: „Mnie wsio rawno, kowbasa ili kołbasa — lisz by ona była” albo „Kakaja raznica, chochoł ili russkij — eto odno i to że”. I właśnie „chochoło-sowkami” przepełniona jest dzisiaj Moskwa: od uczonych, studentów, rockmanów i piosenkarzy pop po budowlańców, kopaczy i prostytutki. Tych ostatnich jest tam, nawiasem mówiąc, według świadectw mojego znajomego moskwianina, więcej niż ich koleżanek wszystkich innych narodowości (włącznie z Rosjankami), razem wziętych. I to nie jest przypadek. I świadectwo nie tylko haniebnej polityki społecznej rządu Janukowycza, ale i nieodpartego pociągu „chochoło-sowków” do najlepszego dla nich miasta na świecie — Moskwy. Dodajcie do tego to, że przez prorosyjską władzę regionalną na południu i wschodzie Ukrainy dla tych „chochoło-sowków” zbudowany został najlepszy reżim językowy, i stanie się całkiem zrozumiałe to, że na tych nielicznych ukrainofonów w całkowicie rosyjskojęzycznych miastach te ofiary naszego historycznego rozwoju będą patrzeć właśnie tak, jak patrzyli ich rodzice — jak na szaleńców lub „banderowców”, i naśladować ich przykład dobrowolnie nie zechcą. Może oni, biedacy, i zechcieliby, gdyby przed referendum 1991 roku jego organizatorzy ich nie oszukali, a tak „kochana” przez nich kiełbasa była u nas znacznie tańsza niż w Rosji. Przywrócić język ojczysty Ukraińcom mogłoby tylko państwo. Ale ten impas ukraińskie państwo mogłoby przełamać, mając na uzbrojeniu historyczne doświadczenie Czech i Finlandii pierwszej połowy ubiegłego stulecia. O tym, że ma ono ku temu pełne moralno-prawne podstawy, bardzo trafnie powiedział świętej pamięci Anatolij Pohribnyj w swojej pracy „Światowe doświadczenie językowe i ukraińskie realia”: „Jakkolwiek wysoki byłby realny ilościowy wskaźnik zrusyfikowania na Ukrainie, świadczyć on może tylko o jednym: o potrzebie odpowiedniej skali w działaniach państwa, skierowanych na odrusyfikowanie naszego kraju. Spekulatywno-faryzejską tezę »tak historycznie się złożyło« w odniesieniu do sytuacji z naszym językiem dzisiaj może utrzymywać na uzbrojeniu tylko albo jego otwarty wróg, albo ten, u kogo brak elementarnej, choć ogólnodostępnej obecnie wiedzy historycznej”. Ale zupełnie inną pozycję w kwestii językowej, niestety, zajmują nasi działacze państwowi. „Ukrainizacji nie będzie!” — oświadczył niedawno z trybuny Rady Najwyższej etatowy postkomsomolec Serhij Tihipko. I było to z jego strony szczere oraz skoncentrowane odzwierciedlenie idei polityki językowej władz postkolonialnej Ukrainy przez wszystkie lata niepodległości, którą postkomunistyczna nomenklatura w 1991 roku „wywalczyła” wyłącznie dla siebie i niepodzielnie utrzymuje pełnię władzy państwowej aż do dzisiaj. Gdyby Ukraińcom udało się odsunąć ich od władzy w 1991 roku, to dzisiaj już przywrócilibyśmy sobie swój język, tak jak to w swoim czasie zrobiły w ciągu tych samych 20 lat młode państwa fińskie i czeskie. Ale, jak cynicznie zauważył jeszcze jeden wyrazisty przedstawiciel tej postkomunistycznej nomenklatury, dzisiaj „mamy to, co mamy”. I winna temu, niestety, nie tylko ta postkolonialna nomenklatura. Wyrazistym świadectwem skuteczności takiej polityki językowej jest ten niezaprzeczalny fakt, że według szeregu wskaźników (telewizja, radiofonia, wydawnictwa książkowe, prasa, kinematografia) stan języka państwowego w postkolonialnej Ukrainie stał się znacznie gorszy niż w czasach kolonialnych! Państwowa polityka ukrainizacji jako taka była nieobecna. Do zeszłego roku jedyną ustawą językową, która regulowała w niepodległej Ukrainie stosowanie języka państwowego zgodnie z 10. artykułem Konstytucji, była Ustawa o językach USRR jeszcze z 1989 roku! Zrozumiałe, dlaczego taki stan całkowicie zadowalał rządzącą postkomunistyczną elitę, ale dlaczego zadowalało to wszystkich wysokiej rangi przywódców i ideologów naszego obozu narodowo-demokratycznego? Odpowiedź jest oczywista: wszyscy ci żarliwi etatowi patrioci to albo nieudolni, zadufani w sobie polityczni narcyzi, albo mieli tajne porozumienie w tej sprawie z tą samą posowiecką nomenklaturą u władzy. Trzeciej możliwości, zgodźcie się, tutaj nie ma… Tak czy inaczej, ale tym ogólnym „zadowoleniem” z sowieckiej ustawy językowej bardzo sprawnie skorzystali Kiwałow i Kołesniczenko ze swoją niesławną Ustawą „O zasadach państwowej polityki językowej na Ukrainie”, która ma fatalne skutki dla naszego języka od momentu jej zastosowania w tejże Południowo-Wschodniej Ukrainie. I niezrozumiałe jest, dlaczego milczą w tej sprawie w Radzie Najwyższej nasi rzekomo narodowo świadomi opozycjoniści na czele z frakcją WS „Swoboda”? Czyżby nie wiedzieli, że zgodnie z wyjaśnieniami Sądu Konstytucyjnego jeszcze z 1999 r., języki regionalne na Ukrainie mogą być używane tylko obok państwowego, ale w żadnym wypadku nie zamiast niego, jak to faktycznie wydarzyło się w Donbasie. Czyżby „Swoboda” była tutaj zwolennikiem rażąco liberalnej pozycji J. Andruchowycza dotyczącej oddzielenia Donbasu od Ukrainy?! Ale ustawa Kiwałowa—Kołesniczenki nie pojawiła się sama z siebie. Najpierw była „optymalizacja” w sferze oświaty w Donbasie, która w istocie „wycisnęła” z miejscowych szkół wszystkie ukraińskie szkoły i klasy. Potem — oświatowe „reformy” ministra Tabacznyka, które trwają do dziś. Dodajcie do tego spis ludności, który władza przygotowuje się przeprowadzić w tym roku i w którym, jak powiadają, narodowość będzie określana na podstawie języka komunikacji respondentów. Więc widać pewien związek między wszystkimi tymi wydarzeniami. Jasne, że ich koordynatorem nie może być ani Tabacznyk, ani Kołesniczenko, którzy są tylko pionkami w tej wielkiej geopolitycznej grze. Coś tutaj się wyjaśnia, jeśli przypomnieć oświadczenie wiceprzewodniczącego Dumy Państwowej Rosji z 2010 r. W. Żyrinowskiego o tym, że już w 2014 roku Południowo-Wschodnia Ukraina stanie się Południowo-Zachodnim okręgiem federalnym Federacji Rosyjskiej. Dzisiaj to samo prognozują już także niektórzy czołowi ukraińscy politolodzy. Jeśli tego nie zauważa SBU, to można ją już przemianować ze Służby Bezpieczeństwa Ukrainy na Służbę Bezpieczeństwa Reżimu Janukowycza (SBRJ). Ale w żadnym wypadku nie zapominajmy, że na tę krawędź niebytu nasz kraj postawiła właśnie polityka językowa nie ukraińskiej, a właśnie postkolonialno-prorosyjskiej władzy państwowej na Ukrainie…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn